अध्याय 157: नहुष अगस्त्य को लात मारकर सर्प बनता है

कथं वै स विपन्नश्च कथं वै पातितो भुवि ।
कथं देवेन्द्रतां प्राप्तस्तद्भवान्वक्तुमर्हति

kathaṃ vai sa vipannaśca kathaṃ vai pātito bhuvi |
kathaṃ devendratāṃ prāptastadbhavānvaktumarhati

एवं तयोः संवदतोः क्रियास्तस्य महात्मनः ।
सर्वा एव प्रवर्तन्ते या दिव्या याश्च मानुषाः

evaṃ tayoḥ saṃvadatoḥ kriyāstasya mahātmanaḥ |
sarvā eva pravartante yā divyā yāśca mānuṣāḥ

तथैव दीपदानानि सर्वोपकरणानि वै ।
बलिकर्म च यच्चान्यद्वत्सकाश्च पृथग्विधाः

tathaiva dīpadānāni sarvopakaraṇāni vai |
balikarma ca yaccānyadvatsakāśca pṛthagvidhāḥ

सर्वास्तस्य समुत्पन्ना देवेन्द्रस्य महात्मनः ।
देवलोके नृलोके च सदाचारपुरस्कृताः

sarvāstasya samutpannā devendrasya mahātmanaḥ |
devaloke nṛloke ca sadācārapuraskṛtāḥ

ताश्चोद्भवन्ति राजेन्द्र समृद्ध्यै गृहमेधिनः ।
धूपप्रदानैर्दीपैश्च नमस्कारैस्तथैव च

tāścodbhavanti rājendra samṛddhyai gṛhamedhinaḥ |
dhūpapradānairdīpaiśca namaskāraistathaiva ca

यथा सिद्धस्य चान्नस्य गृह्य चाग्रं प्रदीयते ।
बलयश्च गृहोद्देशे ततः प्रीयन्ति देवताः

yathā siddhasya cānnasya gṛhya cāgraṃ pradīyate |
balayaśca gṛhoddeśe tataḥ prīyanti devatāḥ

यथा च गृहिणस्तोषो भवेद्वै बलिकर्मणि ।
तथा शतगुणा प्रीतिर्देवतानां प्रजायते

yathā ca gṛhiṇastoṣo bhavedvai balikarmaṇi |
tathā śataguṇā prītirdevatānāṃ prajāyate

एवं धूपप्रदानं च दीपदानं च साधवः ।
प्रयच्छति नमस्कारैर्युक्तमात्मगुणावहम्

evaṃ dhūpapradānaṃ ca dīpadānaṃ ca sādhavaḥ |
prayacchati namaskārairyuktamātmaguṇāvaham

स्नानेनाद्भिश्च यत्कर्म क्रियते वै विपश्चिता ।
नमस्कारप्रयुक्तेन तेन प्रीणन्ति देवताः

snānenādbhiśca yatkarma kriyate vai vipaścitā |
namaskāraprayuktena tena prīṇanti devatāḥ

पितरश्च महाभागा ऋषयश्च तपोधनाः ।
गृह्याश्च देवताः सर्वाः प्रीयन्ते विधिनाऽर्चिताः

pitaraśca mahābhāgā ṛṣayaśca tapodhanāḥ |
gṛhyāśca devatāḥ sarvāḥ prīyante vidhinā'rcitāḥ

इत्येतां बुद्धिमास्थाय नहुषः स नरेश्वरः ।
सुरेन्द्रत्वं महत्प्राप्य कृतवानेतदद्भुतम्

ityetāṃ buddhimāsthāya nahuṣaḥ sa nareśvaraḥ |
surendratvaṃ mahatprāpya kṛtavānetadadbhutam

कस्य चित्त्वथ कालस्य भाग्यक्षय उपस्थिते ।
सर्वमेतदवज्ञाय न चकार यथाविधि

kasya cittvatha kālasya bhāgyakṣaya upasthite |
sarvametadavajñāya na cakāra yathāvidhi

ततः स परिहीणोऽभूत्सुरेन्द्रो बलदर्पतः ।
धूपदीपादिकविधिं न यथावच्चकार ह ।
ततोऽस्य यज्ञविषयो रक्षोभिः परिबाध्यते

tataḥ sa parihīṇo'bhūtsurendro baladarpataḥ |
dhūpadīpādikavidhiṃ na yathāvaccakāra ha |
tato'sya yajñaviṣayo rakṣobhiḥ paribādhyate

अथागस्त्यमृषिश्रेष्ठं वाहनायाजुहाव ह ।
द्रुतं सरस्वतीकूलात्स्मयन्निव महाबलः

athāgastyamṛṣiśreṣṭhaṃ vāhanāyājuhāva ha |
drutaṃ sarasvatīkūlātsmayanniva mahābalaḥ

ततो भृगुर्महातेजा मैत्रावरुणिमब्रवीत् ।
निमीलयस्व नयने जटां यावद्विशामि ते ।
सुरेन्द्रपतनायेति स च नेत्र न्यमीलयत्

tato bhṛgurmahātejā maitrāvaruṇimabravīt |
nimīlayasva nayane jaṭāṃ yāvadviśāmi te |
surendrapatanāyeti sa ca netra nyamīlayat

ततोऽगस्त्यस्याथ जटां दृष्ट्वा प्राविशदच्युतः ।
भृगुः स सुमहातेजाः पातनाय नृपस्य च

tato'gastyasyātha jaṭāṃ dṛṣṭvā prāviśadacyutaḥ |
bhṛguḥ sa sumahātejāḥ pātanāya nṛpasya ca

ततः स देवराट् प्राप्तस्तमृषिं वाहनाय वै ।
ततोऽगस्त्यः सुरपतिं वाक्यमाह विशाम्पते ।
योजयस्वेति मां क्षिप्रं कं च देशं वहामि ते

tataḥ sa devarāṭ prāptastamṛṣiṃ vāhanāya vai |
tato'gastyaḥ surapatiṃ vākyamāha viśāmpate |
yojayasveti māṃ kṣipraṃ kaṃ ca deśaṃ vahāmi te

यत्र वक्ष्यसि तत्र त्वां नयिष्यामि सुराधिप ।
इत्युक्तो नरहुषस्तेन योजयामास तं मुनिम्

yatra vakṣyasi tatra tvāṃ nayiṣyāmi surādhipa |
ityukto narahuṣastena yojayāmāsa taṃ munim

भृगुस्तस्य जटान्तस्थो बभूव हृषितो भृशम् ।
न चापि दर्शनं तस्य चकार स भृगुस्तदा ।
वरदानप्रभावज्ञो नहुषस्य महात्मनः

bhṛgustasya jaṭāntastho babhūva hṛṣito bhṛśam |
na cāpi darśanaṃ tasya cakāra sa bhṛgustadā |
varadānaprabhāvajño nahuṣasya mahātmanaḥ

न चुकोप तदाऽगस्त्यो युक्तोऽपि नहुषेण वै ।
तं तु राजा पदैकेन चोदयामास भारत ।
श्रुतिः स्मृतिः प्रमाणं वा नेतिवादेन देवराट्

na cukopa tadā'gastyo yukto'pi nahuṣeṇa vai |
taṃ tu rājā padaikena codayāmāsa bhārata |
śrutiḥ smṛtiḥ pramāṇaṃ vā netivādena devarāṭ

न चुकोप स धर्मात्मा ततः पादेन देवराट् ।
अगस्त्यस्य तदा क्रुद्धो वामेनाभ्यहनच्छिरः

na cukopa sa dharmātmā tataḥ pādena devarāṭ |
agastyasya tadā kruddho vāmenābhyahanacchiraḥ

तस्मिञ्शिरस्यभिहते स जटान्तर्गतो भृगुः ।
शशाप बलवत्क्रुद्धो नहुषं पापचेतसम्

tasmiñśirasyabhihate sa jaṭāntargato bhṛguḥ |
śaśāpa balavatkruddho nahuṣaṃ pāpacetasam

यस्मात्पदाऽवधीः क्रोधाच्छिरसीमं महामुनिम् ।
तस्मादाशु महीं गच्छ सर्पो भूत्वा सुदुर्मते

yasmātpadā'vadhīḥ krodhācchirasīmaṃ mahāmunim |
tasmādāśu mahīṃ gaccha sarpo bhūtvā sudurmate

शप्तोऽथ स तदा तेन सर्पो भूत्वा पपात ह ।
अदृष्टेनाथ भृगुणा भूतले भरतर्षभ

śapto'tha sa tadā tena sarpo bhūtvā papāta ha |
adṛṣṭenātha bhṛguṇā bhūtale bharatarṣabha

भृगुं हि यदि सोऽद्राक्षीन्नहुषः पृथिवीपते ।
स शक्तोनाऽभविष्यद्वै पातने तस्य तेजसा

bhṛguṃ hi yadi so'drākṣīnnahuṣaḥ pṛthivīpate |
sa śaktonā'bhaviṣyadvai pātane tasya tejasā

स तु तैस्तैः प्रदानैश्च तपोभिर्नियमैस्तथा ।
पतितोऽपि महाराज भूतले स्मृतिमानभूत्

sa tu taistaiḥ pradānaiśca tapobhirniyamaistathā |
patito'pi mahārāja bhūtale smṛtimānabhūt

प्रसादयामास भृगुं शापान्तो मे भवेदिति ।
ततोऽगस्त्यः कृपाविष्टः प्रासादयत तं भृगुम् ।
शापान्तार्थं महाराज स च प्रादात्कृपान्वितः

prasādayāmāsa bhṛguṃ śāpānto me bhavediti |
tato'gastyaḥ kṛpāviṣṭaḥ prāsādayata taṃ bhṛgum |
śāpāntārthaṃ mahārāja sa ca prādātkṛpānvitaḥ

राजा युधिष्ठिरो नाम भविष्यति कुरूद्वहः ।
स त्वां मोक्षयिता शापादित्युक्त्वाऽन्तरधीयत

rājā yudhiṣṭhiro nāma bhaviṣyati kurūdvahaḥ |
sa tvāṃ mokṣayitā śāpādityuktvā'ntaradhīyata

अगस्त्योऽपि महातेजाः कृत्वा कार्यं शतक्रतोः ।
स्वमाश्रमपदं प्रायात्पूज्यमानो द्विजातिभिः

agastyo'pi mahātejāḥ kṛtvā kāryaṃ śatakratoḥ |
svamāśramapadaṃ prāyātpūjyamāno dvijātibhiḥ

नहुषोऽपि त्वया राजंस्तस्माच्छापात्समुद्धृतः ।
जगाम ब्रह्मभवनं पश्यतस्ते जनाधिप

nahuṣo'pi tvayā rājaṃstasmācchāpātsamuddhṛtaḥ |
jagāma brahmabhavanaṃ paśyataste janādhipa

तदा स पातयित्वा तं नहुषं भूतले भृगुः ।
जगाम ब्रह्मभवनं ब्रह्मणे च न्यवेदयत्

tadā sa pātayitvā taṃ nahuṣaṃ bhūtale bhṛguḥ |
jagāma brahmabhavanaṃ brahmaṇe ca nyavedayat

ततः शक्रं समानाय्य देवानाह पितामहः ।
वरदानान्मम सुरा नहुषो राज्यमाप्तवान् ।
स चागस्त्येन क्रुद्धेन भ्रंशितो भूतलं गतः

tataḥ śakraṃ samānāyya devānāha pitāmahaḥ |
varadānānmama surā nahuṣo rājyamāptavān |
sa cāgastyena kruddhena bhraṃśito bhūtalaṃ gataḥ

न च शक्यं विना राज्ञा सुखं वर्तयितुं क्वचित् ।
तस्मादयं पुनः शक्रो देवराज्येऽभिषिच्यताम्

na ca śakyaṃ vinā rājñā sukhaṃ vartayituṃ kvacit |
tasmādayaṃ punaḥ śakro devarājye'bhiṣicyatām

एवं सम्भाषमाणं तु देवाः पार्थ पितामहम् ।
एवमस्त्विति संहृष्टाः प्रत्यूचुस्तं नराधिप

evaṃ sambhāṣamāṇaṃ tu devāḥ pārtha pitāmaham |
evamastviti saṃhṛṣṭāḥ pratyūcustaṃ narādhipa

सोऽभिषिक्तो भगवता देवराज्ये च वासवः ।
ब्रह्मणा राजशार्दूल यथापूर्वं व्यरोचत

so'bhiṣikto bhagavatā devarājye ca vāsavaḥ |
brahmaṇā rājaśārdūla yathāpūrvaṃ vyarocata

एवमेतत्पुरावृत्तं नहुषस्य व्यतिक्रमात् ।
स च तैरेव संसिद्धो नहुषः कर्मभिः पुनः

evametatpurāvṛttaṃ nahuṣasya vyatikramāt |
sa ca taireva saṃsiddho nahuṣaḥ karmabhiḥ punaḥ

तस्माद्दीपाः प्रदातव्याः सायं वै गृहमेधिभिः ।
दिव्यं चक्षुरवाप्नोति प्रेत्य दीपस्य दायकः ।
पूर्णचन्द्रप्रतीकाशा दीपदाश्च भवन्त्युत

tasmāddīpāḥ pradātavyāḥ sāyaṃ vai gṛhamedhibhiḥ |
divyaṃ cakṣuravāpnoti pretya dīpasya dāyakaḥ |
pūrṇacandrapratīkāśā dīpadāśca bhavantyuta

यावदक्षिनिमेषाणि ज्वलन्ते तावतीः समाः ।
रूपवान्बलवांश्चापि नरो भवति दीपदः

yāvadakṣinimeṣāṇi jvalante tāvatīḥ samāḥ |
rūpavānbalavāṃścāpi naro bhavati dīpadaḥ

य इदं शृणुयाद्वापि पठते यो द्विजोत्तमः ।
ब्रह्मलोकमवाप्नोति स च वै नात्र संशयः

ya idaṃ śṛṇuyādvāpi paṭhate yo dvijottamaḥ |
brahmalokamavāpnoti sa ca vai nātra saṃśayaḥ