अध्याय 152: पराशर का समापन: सेवा, साङ्ख्य और हृदयस्थ ईश

एवं स भिक्षुर्निर्वाणं प्राप्नुयाद्दग्धकिल्बिषः ।
इहस्थो देहमुत्सृज्य नीडं शकुनिवद्यथा

evaṃ sa bhikṣurnirvāṇaṃ prāpnuyāddagdhakilbiṣaḥ |
ihastho dehamutsṛjya nīḍaṃ śakunivadyathā

सत्पथालम्बनादेव शूद्रः प्राप्नोति सद्गतिम् ।
ब्रह्मणः स्थानमचलं स्थानात्स्थानमवाप्नुयात्

satpathālambanādeva śūdraḥ prāpnoti sadgatim |
brahmaṇaḥ sthānamacalaṃ sthānātsthānamavāpnuyāt

यथा खनन्खनित्रेण जाङ्गले वारि विन्दति ।
अनिर्वेदात्ततः स्थानमीप्सितं प्रतिपद्यते

yathā khanankhanitreṇa jāṅgale vāri vindati |
anirvedāttataḥ sthānamīpsitaṃ pratipadyate

सैषा गतिरनाद्यन्ता सर्वैरप्युपधारिता ।
तस्माच्छूद्रैरनिर्वेदाच्छ्रद्दधानैस्तु नित्यदा ।
वर्तितव्यं यथाशक्त्या यथा प्रोक्तं मनीषिभिः ।

saiṣā gatiranādyantā sarvairapyupadhāritā |
tasmācchūdrairanirvedācchraddadhānaistu nityadā |
vartitavyaṃ yathāśaktyā yathā proktaṃ manīṣibhiḥ |

यत्करोति तदश्नाति शुभं वा यदि वाऽशुभम् ।
नाकृतं भुज्यते कर्म न कृतं नश्यते फलम्

yatkaroti tadaśnāti śubhaṃ vā yadi vā'śubham |
nākṛtaṃ bhujyate karma na kṛtaṃ naśyate phalam

तथा शुभसमाचारः शुभमेवाप्नुते फलम् ।
तथाऽशुभसमाचारो ह्यशुभं समवाप्नुते ।
शुभान्येव समादद्याद्य इच्छेद्भूतिमात्मनः

tathā śubhasamācāraḥ śubhamevāpnute phalam |
tathā'śubhasamācāro hyaśubhaṃ samavāpnute |
śubhānyeva samādadyādya icchedbhūtimātmanaḥ

भूतिश्च नान्यतः शक्त्या शूद्राणामिति निश्चयः ।
क्रते यतीनां शुश्रूषामिति सन्तो व्यवस्थिताः

bhūtiśca nānyataḥ śaktyā śūdrāṇāmiti niścayaḥ |
krate yatīnāṃ śuśrūṣāmiti santo vyavasthitāḥ

तस्मादागमसम्पन्नो भवेत्सुनियतेन्द्रियः ।
शक्यते ह्यागमादेव गतिं प्राप्तुमनामयाम्

tasmādāgamasampanno bhavetsuniyatendriyaḥ |
śakyate hyāgamādeva gatiṃ prāptumanāmayām

वरा चैषा गतिर्दृष्टा यामन्वेपन्ति साधवः ।
यत्रामृतत्वं लभते त्यक्त्वा दुःखमनन्तरम्

varā caiṣā gatirdṛṣṭā yāmanvepanti sādhavaḥ |
yatrāmṛtatvaṃ labhate tyaktvā duḥkhamanantaram

इमं हि धर्मिमास्थाय येऽपि स्युः पापयोनयः ।
स्त्रियो वैश्याश्च शूद्राश्च प्राप्नुयुः परमां गतिम् ।
किं पुनर्ब्राह्मणो विद्वान्क्षत्रियो वा बहुश्रुतः

imaṃ hi dharmimāsthāya ye'pi syuḥ pāpayonayaḥ |
striyo vaiśyāśca śūdrāśca prāpnuyuḥ paramāṃ gatim |
kiṃ punarbrāhmaṇo vidvānkṣatriyo vā bahuśrutaḥ

न चाप्यक्षीणपापस्य ज्ञानं भवति देहिनः ।
ज्ञानोपलब्धिर्भवति कृतकृत्यो यदा भवेत्

na cāpyakṣīṇapāpasya jñānaṃ bhavati dehinaḥ |
jñānopalabdhirbhavati kṛtakṛtyo yadā bhavet

उपलभ्य तु विज्ञानं ज्ञानं वाऽप्यनसूयकः ।
तथैव वर्तेद्गुरुषु भूयांसं वा समाहितः

upalabhya tu vijñānaṃ jñānaṃ vā'pyanasūyakaḥ |
tathaiva vartedguruṣu bhūyāṃsaṃ vā samāhitaḥ

अथावमन्येत गुरुं तथा तेषु प्रवर्तते ।
व्यर्थमस्य श्रुतं भवति ज्ञानमज्ञानतां व्रजेत्

athāvamanyeta guruṃ tathā teṣu pravartate |
vyarthamasya śrutaṃ bhavati jñānamajñānatāṃ vrajet

गतिं चाप्यशुभां गच्छेन्निरयाय न संशयः ।
प्रक्षीयते तस्य पुण्यं ज्ञानमस्य विरुध्यते

gatiṃ cāpyaśubhāṃ gacchennirayāya na saṃśayaḥ |
prakṣīyate tasya puṇyaṃ jñānamasya virudhyate

अदृष्टपूर्वकल्याणो यथा दृष्ट्वा विधिं नरः ।
उत्सेकान्मोहमापद्य तत्वज्ञानमवाप्तवान्

adṛṣṭapūrvakalyāṇo yathā dṛṣṭvā vidhiṃ naraḥ |
utsekānmohamāpadya tatvajñānamavāptavān

एवमेवि हि नोत्सेकः कर्तव्यो ज्ञानसम्भवः ।
फलं ज्ञानस्य हि शमः प्रशामाय यतेत्सदा

evamevi hi notsekaḥ kartavyo jñānasambhavaḥ |
phalaṃ jñānasya hi śamaḥ praśāmāya yatetsadā

उपशान्तेन दान्तेन क्षमायुक्तेन सर्वदा ।
शुश्रूषा प्रतिपत्तव्या नित्यमेवानसूयता

upaśāntena dāntena kṣamāyuktena sarvadā |
śuśrūṣā pratipattavyā nityamevānasūyatā

धृत्या शिश्नोदरं रक्षेत्पाणिपादं च चक्षुषा ।
इन्द्रियार्थांश्च मनसा मनो बुद्धौ समादधेत्

dhṛtyā śiśnodaraṃ rakṣetpāṇipādaṃ ca cakṣuṣā |
indriyārthāṃśca manasā mano buddhau samādadhet

धृत्याऽऽसीत ततो गत्वा शुद्धदेशं सुसंवृतम् ।
लब्धासनं यथा दृष्टं विधिपूर्वं समाचरेत्

dhṛtyā''sīta tato gatvā śuddhadeśaṃ susaṃvṛtam |
labdhāsanaṃ yathā dṛṣṭaṃ vidhipūrvaṃ samācaret

ज्ञानयुक्तस्तथा देवं हृदिस्थमुपलक्षयेत् ।
आदीप्यमानं वपुषा विधूममनलं यथा

jñānayuktastathā devaṃ hṛdisthamupalakṣayet |
ādīpyamānaṃ vapuṣā vidhūmamanalaṃ yathā

रश्मिमन्तमिवादित्यं वैद्युताग्निमिवाम्बरे ।
संस्थितं हृदये पश्येदीशं शाश्वतमव्ययम्

raśmimantamivādityaṃ vaidyutāgnimivāmbare |
saṃsthitaṃ hṛdaye paśyedīśaṃ śāśvatamavyayam

न चायुक्तेन शक्येत द्रष्टुं देहे महेश्वरः ।
युक्तस्तु पश्यते बुद्ध्या सन्निवेश्य मनो हृदि

na cāyuktena śakyeta draṣṭuṃ dehe maheśvaraḥ |
yuktastu paśyate buddhyā sanniveśya mano hṛdi

अथ त्वेवं न शक्नोति कर्तुं हृदयधारणम् ।
यथासांख्यमुपासीत यथावद्योगमास्थितः

atha tvevaṃ na śaknoti kartuṃ hṛdayadhāraṇam |
yathāsāṃkhyamupāsīta yathāvadyogamāsthitaḥ

पञ्च बुद्धीन्द्रियाणीह पञ्च कर्मेन्द्रियाणि वै ।
पञ्च भूतविशेषाश्च मनश्चैव तु षोडश

pañca buddhīndriyāṇīha pañca karmendriyāṇi vai |
pañca bhūtaviśeṣāśca manaścaiva tu ṣoḍaśa

तन्मात्राण्यपबि पञ्चैव मनोऽहङ्कार एव च ।
अष्टमं चाप्यथाव्यक्तमेताः प्रकृतिसंज्ञिताः ।
एताः प्रकृतयश्चाष्टौ विकाराश्चापि षोडश

tanmātrāṇyapabi pañcaiva mano'haṅkāra eva ca |
aṣṭamaṃ cāpyathāvyaktametāḥ prakṛtisaṃjñitāḥ |
etāḥ prakṛtayaścāṣṭau vikārāścāpi ṣoḍaśa

एवमेतदिहस्थेन विज्ञेयं तत्वबुद्धिना ।
एवं वर्ष्म समुत्तीर्य तीर्णो भवति नान्यथा

evametadihasthena vijñeyaṃ tatvabuddhinā |
evaṃ varṣma samuttīrya tīrṇo bhavati nānyathā

परिसंख्यानमेवैतन्मन्तव्यं ज्ञानबुद्धिना

parisaṃkhyānamevaitanmantavyaṃ jñānabuddhinā

अहन्यहनि शान्तात्मा पावनाय हिताय च ।
एवमेव प्रसंख्याय तत्वबुद्धिर्विमुच्यते ।
निष्पलं केवलं भवति शुद्धतत्वार्थतत्ववित्

ahanyahani śāntātmā pāvanāya hitāya ca |
evameva prasaṃkhyāya tatvabuddhirvimucyate |
niṣpalaṃ kevalaṃ bhavati śuddhatatvārthatatvavit

भिक्षुकाश्रममास्थाय शुश्रूषानिरतो बुधः ।
शूद्रो निर्मुच्यते सत्वसंसर्गादेव नान्यथा

bhikṣukāśramamāsthāya śuśrūṣānirato budhaḥ |
śūdro nirmucyate satvasaṃsargādeva nānyathā

सत्संनिक्रषे परिवर्तितव्यं
विद्याधिकाश्चापि निषेवितव्याः ।
सवर्णतां गच्छति सन्निकर्षा-
न्नीलः खगो मेरुमिवाश्रयन्वै

satsaṃnikraṣe parivartitavyaṃ
vidyādhikāścāpi niṣevitavyāḥ |
savarṇatāṃ gacchati sannikarṣā-
nnīlaḥ khago merumivāśrayanvai

इत्येवमाख्याय महामुनिस्तदा
चतुर्षु वर्णेषु विधानमर्थवित् ।
शुश्रूषया वृत्तगतिं समाधिना
समाधियुक्तः प्रययौ स्वमाश्रमम्

ityevamākhyāya mahāmunistadā
caturṣu varṇeṣu vidhānamarthavit |
śuśrūṣayā vṛttagatiṃ samādhinā
samādhiyuktaḥ prayayau svamāśramam