अध्याय 151: ब्राह्मण जन्म से ब्रह्म-प्राप्ति तक

ततः श्रुतिसमापन्नः संस्कृश्च यथाविधि ।
चौलोपनयनं तस्य यथावत्क्रियते द्विजैः

tataḥ śrutisamāpannaḥ saṃskṛśca yathāvidhi |
caulopanayanaṃ tasya yathāvatkriyate dvijaiḥ

ततोऽष्टमे स वर्षे तु व्रतोपनयनादिभिः ।
क्रियाभिर्विधिदृष्टाभिर्ब्रह्मत्वमुपनीयते

tato'ṣṭame sa varṣe tu vratopanayanādibhiḥ |
kriyābhirvidhidṛṣṭābhirbrahmatvamupanīyate

गायत्रेण छन्दसा तु संस्कृतश्चरितव्रतः ।
अधीयमानो मेधावी शुद्धात्मा नियतव्रतः

gāyatreṇa chandasā tu saṃskṛtaścaritavrataḥ |
adhīyamāno medhāvī śuddhātmā niyatavrataḥ

अचिरेणैव कालेन साङ्गान्वेदानवाप्नुते ।
समावृत्तः स धर्मात्मा समावृत्तिक्रियस्तथा

acireṇaiva kālena sāṅgānvedānavāpnute |
samāvṛttaḥ sa dharmātmā samāvṛttikriyastathā

याजनाध्यापनरतः कुशले कर्मणि स्थितः ।
अग्निहोइत्रपरो नित्यं देवतातिथिपूजकः

yājanādhyāpanarataḥ kuśale karmaṇi sthitaḥ |
agnihoitraparo nityaṃ devatātithipūjakaḥ

यजते विविधैर्यज्ञैर्जपयज्ञैस्तथैव च ।
न्यायागतधनान्वेषी न्यायवृत्तस्तपोधनः

yajate vividhairyajñairjapayajñaistathaiva ca |
nyāyāgatadhanānveṣī nyāyavṛttastapodhanaḥ

सर्वभूतहितश्चैव सर्वशास्त्रविशारदः ।
स्वदारपरितुष्टात्मा क्रतुगामी जितेन्द्रियः

sarvabhūtahitaścaiva sarvaśāstraviśāradaḥ |
svadāraparituṣṭātmā kratugāmī jitendriyaḥ

परापवादविरतः सत्यव्रतपरः सदा ।
स कालपरिणामात्तु संयुतः कालधर्मणा

parāpavādavirataḥ satyavrataparaḥ sadā |
sa kālapariṇāmāttu saṃyutaḥ kāladharmaṇā

संस्कृतश्चाग्निहोत्रेण यथावद्विधिपूर्वकम् ।
सोमलोकमवाप्नोति देहन्यासान्न संशयः

saṃskṛtaścāgnihotreṇa yathāvadvidhipūrvakam |
somalokamavāpnoti dehanyāsānna saṃśayaḥ

तत्र सोमप्रभैर्देवैरग्निष्वात्तैश्च भास्वरैः ।
तथा बर्हिषदैश्चैव देवैराङ्गिरसैरपि

tatra somaprabhairdevairagniṣvāttaiśca bhāsvaraiḥ |
tathā barhiṣadaiścaiva devairāṅgirasairapi

विश्वेभिश्चैव देवैश्च तथा ब्रह्मर्षिभिः पुनः ।
देवर्षिभिश्चाप्रतिमैस्तथैवाप्सरसां गणैः ।
साध्यैः सिद्धैश्च सततं सत्कृतस्तत्र मोदते

viśvebhiścaiva devaiśca tathā brahmarṣibhiḥ punaḥ |
devarṣibhiścāpratimaistathaivāpsarasāṃ gaṇaiḥ |
sādhyaiḥ siddhaiśca satataṃ satkṛtastatra modate

जातरूपमयं दिव्यमर्कतुल्यं मनोजवम् ।
देवगन्धर्वसंकीर्णं विमानमधिरोहति

jātarūpamayaṃ divyamarkatulyaṃ manojavam |
devagandharvasaṃkīrṇaṃ vimānamadhirohati

सौम्यरूपा मनःकान्तास्तप्तकाञ्चनभूषणाः ।
सोमकन्या विमानस्थं रमयन्ति मुदान्विताः

saumyarūpā manaḥkāntāstaptakāñcanabhūṣaṇāḥ |
somakanyā vimānasthaṃ ramayanti mudānvitāḥ

स तत्र रमते प्रीतः सह देवैः सहर्षिभिः ।
लोकान्सर्वाननुचरन्दीप्ततेजा मनोजवः

sa tatra ramate prītaḥ saha devaiḥ saharṣibhiḥ |
lokānsarvānanucarandīptatejā manojavaḥ

सभां कामजवीं चापि नित्यमेवाभिगच्छति ।
सर्वलोकेश्वरमृषिं नमस्कृत्य पितामहम्

sabhāṃ kāmajavīṃ cāpi nityamevābhigacchati |
sarvalokeśvaramṛṣiṃ namaskṛtya pitāmaham

परमेष्ठिरनन्तश्रीर्लोकानां प्रभवाप्ययः ।
यतः सर्वाः प्रवर्तन्ते सर्गप्रलयविक्रियाः ।
स तत्र वर्तते श्रीमान्द्विशतं द्विजसत्तम

parameṣṭhiranantaśrīrlokānāṃ prabhavāpyayaḥ |
yataḥ sarvāḥ pravartante sargapralayavikriyāḥ |
sa tatra vartate śrīmāndviśataṃ dvijasattama

अथ कालक्षयात्तस्मात्स्थानादावर्तते पुनः ।
जातिधर्मांस्तथा सर्वान्सर्गादावर्तनानि च

atha kālakṣayāttasmātsthānādāvartate punaḥ |
jātidharmāṃstathā sarvānsargādāvartanāni ca

अशाश्वतमिदं सवेमिति चिन्त्योपलभ्य च ।
शाश्वतं दिव्यमचलमदीनमपनर्भवम्

aśāśvatamidaṃ savemiti cintyopalabhya ca |
śāśvataṃ divyamacalamadīnamapanarbhavam

आस्थास्यत्यभयं नित्यं यत्रावृत्तिर्न विद्यते ।
यत्रि गत्वा न म्रियते जन्म चापि न विद्यते

āsthāsyatyabhayaṃ nityaṃ yatrāvṛttirna vidyate |
yatri gatvā na mriyate janma cāpi na vidyate

गर्भक्लेशामयाः प्राप्ता जायता च पुनः पुनः ।
कायक्लेशाश्च विविधा द्वन्द्वानि विविधानि च

garbhakleśāmayāḥ prāptā jāyatā ca punaḥ punaḥ |
kāyakleśāśca vividhā dvandvāni vividhāni ca

शीतोष्णसुखदुःखानि ईर्ष्याद्वेषकृतानि च ।
तत्रतत्रोपभुक्तानि न क्वचिच्छाश्वती स्थितिः

śītoṣṇasukhaduḥkhāni īrṣyādveṣakṛtāni ca |
tatratatropabhuktāni na kvacicchāśvatī sthitiḥ

एवं स निश्चयं कृत्वा निर्मुच्यि ग्रहबन्धनात् ।
छित्त्वा भार्यामयं पाशं तथैवापत्यसम्भवम्

evaṃ sa niścayaṃ kṛtvā nirmucyi grahabandhanāt |
chittvā bhāryāmayaṃ pāśaṃ tathaivāpatyasambhavam

यतिधर्ममुपाश्रित्यि गुरुशुश्रूषणे रतः ।
अचिरेणैव कालेन श्रेयः समभिगच्छति

yatidharmamupāśrityi guruśuśrūṣaṇe rataḥ |
acireṇaiva kālena śreyaḥ samabhigacchati

योगशास्त्रं च साङ्ख्यं च विदित्वा सोऽर्थतत्वतः ।
अनुज्ञातश्च गुरुणा यथाशास्त्रमवस्थितः

yogaśāstraṃ ca sāṅkhyaṃ ca viditvā so'rthatatvataḥ |
anujñātaśca guruṇā yathāśāstramavasthitaḥ

पुण्यतीर्थानुसेवी च नदीनां पुलिनाश्रयः ।
शून्यागारनिकेतश्च वनवृक्षगुहाशयः

puṇyatīrthānusevī ca nadīnāṃ pulināśrayaḥ |
śūnyāgāraniketaśca vanavṛkṣaguhāśayaḥ

अरण्यानुचरो नित्यं देवारण्यनिकेतनः ।
एकरात्रं द्विरात्रं वा न क्वचित्सज्जते द्विजः

araṇyānucaro nityaṃ devāraṇyaniketanaḥ |
ekarātraṃ dvirātraṃ vā na kvacitsajjate dvijaḥ

शीर्णपर्णभुगेवापि वने चरति भिक्षुकः ।
न भोगार्थमनुप्रेत्य यात्रामात्रं समश्नुते

śīrṇaparṇabhugevāpi vane carati bhikṣukaḥ |
na bhogārthamanupretya yātrāmātraṃ samaśnute

धर्मलब्धं समश्नाति न कामात्किञ्चिदश्नुते ।
युगमात्रदृगध्वानं क्रोशादूर्ध्वं न गच्छति

dharmalabdhaṃ samaśnāti na kāmātkiñcidaśnute |
yugamātradṛgadhvānaṃ krośādūrdhvaṃ na gacchati

समो मानावमानाभ्यां समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।
सर्वभूताभयकरस्तथैवाभयदक्षिणः

samo mānāvamānābhyāṃ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ |
sarvabhūtābhayakarastathaivābhayadakṣiṇaḥ

निर्द्वन्द्वो निर्नमस्कारो निरानन्दपरिग्रहः ।
निर्ममो निरहङ्कारः सर्वभूतनिराश्रयः

nirdvandvo nirnamaskāro nirānandaparigrahaḥ |
nirmamo nirahaṅkāraḥ sarvabhūtanirāśrayaḥ

परिसङ्ख्यानतत्वज्ञस्तदा सत्यरतः सदा ।
ऊर्ध्वं नाधो न तिर्यक्च न किञ्चिदभिकामयेत्

parisaṅkhyānatatvajñastadā satyarataḥ sadā |
ūrdhvaṃ nādho na tiryakca na kiñcidabhikāmayet

एवं हि रममाणस्तु यतिधर्मं यथाविधि ।
कालस्य परिणामात्तु यथा पक्वफलं तथा

evaṃ hi ramamāṇastu yatidharmaṃ yathāvidhi |
kālasya pariṇāmāttu yathā pakvaphalaṃ tathā

स विसृज्य स्वकं देहं प्रविशेद्ब्रह्म शाश्वतम् ।
निरामयमनाद्यन्तं गुणसौम्यमचेतनम्

sa visṛjya svakaṃ dehaṃ praviśedbrahma śāśvatam |
nirāmayamanādyantaṃ guṇasaumyamacetanam

निरक्षरमबीजं च निरिन्द्रियमजं तथा ।
अजय्यमक्षयं यत्तदभेद्यं सूक्ष्ममेव च

nirakṣaramabījaṃ ca nirindriyamajaṃ tathā |
ajayyamakṣayaṃ yattadabhedyaṃ sūkṣmameva ca

निर्गुणं च प्रकृतिमन्निर्विकारं च सर्वशः ।
भूतभव्यभविष्यस्य कालस्य परमेश्वरम् ।

nirguṇaṃ ca prakṛtimannirvikāraṃ ca sarvaśaḥ |
bhūtabhavyabhaviṣyasya kālasya parameśvaram |

अव्यक्तं पुरुषं क्षेत्रमानन्त्याय प्रपद्यते ॥

avyaktaṃ puruṣaṃ kṣetramānantyāya prapadyate ||