अध्याय 150: मृत्यु के लक्षण और उत्तम जन्मों की सीढ़ी

शुश्रूषानिरतो नित्यमरिष्टान्युपलक्षयेत् ।
त्रैवार्षिकं द्विवार्षिकं वा वार्षिकं वा समुत्थितम्

śuśrūṣānirato nityamariṣṭānyupalakṣayet |
traivārṣikaṃ dvivārṣikaṃ vā vārṣikaṃ vā samutthitam

षाण्मासिकं मासिकं वा साप्तरात्रिकमेव वा ।
सर्वांस्तदर्थान्वा विद्यात्तेषां चिह्नानि लभयेत्

ṣāṇmāsikaṃ māsikaṃ vā sāptarātrikameva vā |
sarvāṃstadarthānvā vidyātteṣāṃ cihnāni labhayet

पुरुषं हिरण्मयं यस्तु तिष्ठन्तं दक्षिणामुखम् ।
लक्षयेदुत्तरेणैव मृत्युस्त्रैवार्षिको भवेत्

puruṣaṃ hiraṇmayaṃ yastu tiṣṭhantaṃ dakṣiṇāmukham |
lakṣayeduttareṇaiva mṛtyustraivārṣiko bhavet

शुद्धमण्डलमादित्यमरश्मिं सम्प्रपश्यतः ।
संवत्सरद्वयेनैव तस्य मत्युं समादिशेत्

śuddhamaṇḍalamādityamaraśmiṃ samprapaśyataḥ |
saṃvatsaradvayenaiva tasya matyuṃ samādiśet

ज्योत्स्नायामात्मनश्छायां सच्छिद्रां यः प्रपश्यति ।
मृत्युं संवत्सरेणैव जानीयात्सुविचक्षणः

jyotsnāyāmātmanaśchāyāṃ sacchidrāṃ yaḥ prapaśyati |
mṛtyuṃ saṃvatsareṇaiva jānīyātsuvicakṣaṇaḥ

विशिरस्कां यदा छायां पश्येत्पुरुष आत्मनः ।
जानीयादात्मनो मृत्युं षाण्मासेनेह बुद्धिमान्

viśiraskāṃ yadā chāyāṃ paśyetpuruṣa ātmanaḥ |
jānīyādātmano mṛtyuṃ ṣāṇmāseneha buddhimān

कर्णौ पिधाय हस्ताभ्यां शब्दं न शृणुते यदि ।
जानीयादात्मनो मृत्युं मासेनैव विचक्षणः

karṇau pidhāya hastābhyāṃ śabdaṃ na śṛṇute yadi |
jānīyādātmano mṛtyuṃ māsenaiva vicakṣaṇaḥ

शवगन्धमुपाघ्राति अन्यद्वा सुरभिं नरः ।
देवतायतनस्थो वै सप्तरात्रेण मृत्युभाक्

śavagandhamupāghrāti anyadvā surabhiṃ naraḥ |
devatāyatanastho vai saptarātreṇa mṛtyubhāk

कर्णनासापनयनं दन्यदृष्टिविरागता ।
लुप्तसंज्ञं हि करणं सद्यो मृत्युं समादिशेत्

karṇanāsāpanayanaṃ danyadṛṣṭivirāgatā |
luptasaṃjñaṃ hi karaṇaṃ sadyo mṛtyuṃ samādiśet

एवमेषामरिष्टानां पश्येदन्यतमं यदि ।
न तं कालं परीक्षेत यथाऽरिष्टं प्रकल्पितम्

evameṣāmariṣṭānāṃ paśyedanyatamaṃ yadi |
na taṃ kālaṃ parīkṣeta yathā'riṣṭaṃ prakalpitam

अभ्यासेन तु कालस्य गच्छेत पुलिनं शुचि ।
तत्र प्राणान्प्रमुञ्चेत तमीशानमनुस्मरन्

abhyāsena tu kālasya gaccheta pulinaṃ śuci |
tatra prāṇānpramuñceta tamīśānamanusmaran

ततोऽन्यदेहमासाद्य गान्धर्वं स्थानमाप्नुयात् ।
तत्रस्थो वसते विंशत्पद्मानि सुहहाद्युतिः

tato'nyadehamāsādya gāndharvaṃ sthānamāpnuyāt |
tatrastho vasate viṃśatpadmāni suhahādyutiḥ

गन्धर्वैश्चित्रसेनाद्यैः सहितः सत्कृतस्तथा ।
नीलवैडूर्यवर्णेन विमानेनावभासयन्

gandharvaiścitrasenādyaiḥ sahitaḥ satkṛtastathā |
nīlavaiḍūryavarṇena vimānenāvabhāsayan

नभस्थलमदीनात्मा सार्धमप्सरसां गणैः ।
छन्दकामानुसारी च तत्रतत्र महीयते

nabhasthalamadīnātmā sārdhamapsarasāṃ gaṇaiḥ |
chandakāmānusārī ca tatratatra mahīyate

मोदतेऽमरतुल्यात्मा सदाऽमरगणैः सह ।
पतितश्च क्षये काले क्षणेन विमलद्युतिः

modate'maratulyātmā sadā'maragaṇaiḥ saha |
patitaśca kṣaye kāle kṣaṇena vimaladyutiḥ

वैश्यस्य बहुवित्तस्य कुलेऽग्र्ये बहुगोधने ।
अवाप्य तत्र वै जन्म स पूतो देवकर्मणा

vaiśyasya bahuvittasya kule'grye bahugodhane |
avāpya tatra vai janma sa pūto devakarmaṇā

छन्दसा जागतेनैव प्राप्तोपनयनं ततः ।
क्षौमवस्त्रोपकरणं द्विजत्वं समवाप्य तु

chandasā jāgatenaiva prāptopanayanaṃ tataḥ |
kṣaumavastropakaraṇaṃ dvijatvaṃ samavāpya tu

अधीयमानो वेदार्थान्गुरुशुश्रूषणे रतः ।
ब्रह्मचारी जितक्रोधस्तपस्वी जायते ततः

adhīyamāno vedārthānguruśuśrūṣaṇe rataḥ |
brahmacārī jitakrodhastapasvī jāyate tataḥ

अधीत्य दक्षिणां दत्त्वा गुरवे विधिपूर्वकम् ।
कृतदारः समुपैति गृहस्थव्रतमुत्तमम्

adhītya dakṣiṇāṃ dattvā gurave vidhipūrvakam |
kṛtadāraḥ samupaiti gṛhasthavratamuttamam

ददाति यजते चैव चज्ञैर्विपुलदक्षिणैः ।
अग्निहोत्रमुपासन्वै जुह्वच्चैव यथाविधिः

dadāti yajate caiva cajñairvipuladakṣiṇaiḥ |
agnihotramupāsanvai juhvaccaiva yathāvidhiḥ

धर्मं सञ्चिनुते नित्यं मृदुगामी जितेन्द्रियः ।
स कालपरिणामात्तु मृत्युना सम्प्रयुज्यते

dharmaṃ sañcinute nityaṃ mṛdugāmī jitendriyaḥ |
sa kālapariṇāmāttu mṛtyunā samprayujyate

संस्कृतश्चाग्निहोत्रेण कृतपात्रोपधानवान् ।
संस्कृतो देहमुत्सृज्य मरुद्भिरुपपद्यते

saṃskṛtaścāgnihotreṇa kṛtapātropadhānavān |
saṃskṛto dehamutsṛjya marudbhirupapadyate

मरुद्भिः सहितश्चापि तुल्यतेजा महाद्युतिः ।
बालार्कसमवर्णेन विमानेन विराजता

marudbhiḥ sahitaścāpi tulyatejā mahādyutiḥ |
bālārkasamavarṇena vimānena virājatā

सुखं चरति तत्रस्तो गन्थर्वाप्सरसां गणैः ।
विरजोम्बरसंवीतस्तप्तकाञ्चनभूषणः

sukhaṃ carati tatrasto gantharvāpsarasāṃ gaṇaiḥ |
virajombarasaṃvītastaptakāñcanabhūṣaṇaḥ

छन्दकामानुसारी च द्विगुणं कालमावसेत् ।
सन्निवर्तेत कालेन स्थानादस्मात्परिच्युतः

chandakāmānusārī ca dviguṇaṃ kālamāvaset |
sannivarteta kālena sthānādasmātparicyutaḥ

अवितृप्तविहारार्थो दिव्यभोगान्विहाय तु ।
सञ्जायते नृपकुले गजाश्वरथसंकुले

avitṛptavihārārtho divyabhogānvihāya tu |
sañjāyate nṛpakule gajāśvarathasaṃkule

पार्थिवीं श्रियमापन्नः श्रीमान्धर्मपतिर्यथा ।
जन्मप्रभृति संस्कारं चौलोपनयनानि च

pārthivīṃ śriyamāpannaḥ śrīmāndharmapatiryathā |
janmaprabhṛti saṃskāraṃ caulopanayanāni ca

प्राप्य राजकुले तत्र यथावद्विधिपूर्वकम् ।
छ्दसा त्रैष्टुभेनेह द्विजत्वमुपनीयते

prāpya rājakule tatra yathāvadvidhipūrvakam |
chdasā traiṣṭubheneha dvijatvamupanīyate

अधीत्य वेदमखिलं धनुर्वेदं च मुख्यशः ।
समावृत्तस्ततः पित्रा यौवराज्येऽभिषिच्यते

adhītya vedamakhilaṃ dhanurvedaṃ ca mukhyaśaḥ |
samāvṛttastataḥ pitrā yauvarājye'bhiṣicyate

कृतदारक्रियः श्रीमान्राज्यं सम्प्राप्य धर्मतः ।
प्रजाः पालयते सम्यक् षड्भागकृतसंविधिः

kṛtadārakriyaḥ śrīmānrājyaṃ samprāpya dharmataḥ |
prajāḥ pālayate samyak ṣaḍbhāgakṛtasaṃvidhiḥ

यज्ञैर्बहुभिरीजानः सम्यगाप्तार्थदक्षिणैः ।
प्रशासति महीं श्रीमान्राज्यमिन्द्रसमुद्युतिः

yajñairbahubhirījānaḥ samyagāptārthadakṣiṇaiḥ |
praśāsati mahīṃ śrīmānrājyamindrasamudyutiḥ

स्वधर्मनिरतो नित्यं पुत्रपौत्रसहायवान् ।
कालस्य वशमापन्नः प्राणांस्त्यजति संयुगे

svadharmanirato nityaṃ putrapautrasahāyavān |
kālasya vaśamāpannaḥ prāṇāṃstyajati saṃyuge

देवराजस्य भवनमिन्द्रलोकमवाप्नुते ।
सम्पूज्यमानस्त्रिदिवैर्विचचार यथासुखम्

devarājasya bhavanamindralokamavāpnute |
sampūjyamānastridivairvicacāra yathāsukham

राजर्षिभिः पुण्यकृद्भिर्यथा देवपतिस्तथा ।
तैः स्तूयते बन्दिभिस्तु नानावाद्यैः प्रबोध्यते

rājarṣibhiḥ puṇyakṛdbhiryathā devapatistathā |
taiḥ stūyate bandibhistu nānāvādyaiḥ prabodhyate

दिव्यजाम्बूनदमयं भ्राजमानं समन्ततः ।
वराप्सरोभिः सम्पूर्णं देवगन्धर्वसेवितम्

divyajāmbūnadamayaṃ bhrājamānaṃ samantataḥ |
varāpsarobhiḥ sampūrṇaṃ devagandharvasevitam

यानमारुह्य विचरेद्यथा शक्रः शचीपतिः ।
स तत्र वसते षष्टिं पद्मानीह मुदान्वितः

yānamāruhya vicaredyathā śakraḥ śacīpatiḥ |
sa tatra vasate ṣaṣṭiṃ padmānīha mudānvitaḥ

सर्वाँल्लोकाननुचरन्महर्द्धिरवभासयन् ।
अथ पुण्यक्षयात्तस्मात्स्थाप्यते भुवि भारत ।
जायते च द्विजकुले वेदवेदाङ्गपारगे

sarvām̐llokānanucaranmaharddhiravabhāsayan |
atha puṇyakṣayāttasmātsthāpyate bhuvi bhārata |
jāyate ca dvijakule vedavedāṅgapārage