अध्याय 149: सेवक का आचरण और प्रायश्चित्त

एवं प्रयतितव्यं हि शुश्रूषार्थमतन्द्रितैः ।
सर्वाभिरूपसेवाभिस्तुष्यन्ति यतयो यथा

evaṃ prayatitavyaṃ hi śuśrūṣārthamatandritaiḥ |
sarvābhirūpasevābhistuṣyanti yatayo yathā

नापराध्येत भिक्षोस्तु न चैनमवधीरयेत् ।
उत्तरं च न सन्दद्यात्क्रुद्धं चैव प्रसादयेत्

nāparādhyeta bhikṣostu na cainamavadhīrayet |
uttaraṃ ca na sandadyātkruddhaṃ caiva prasādayet

श्रेय एवाभिधातव्यं कर्तव्यं च प्रहृष्टवत् ।
तूष्णींभावेन वै तत्र न क्रुद्धमभिसंवदेत्

śreya evābhidhātavyaṃ kartavyaṃ ca prahṛṣṭavat |
tūṣṇīṃbhāvena vai tatra na kruddhamabhisaṃvadet

नाददीत परस्वानि न गृह्णीयादयाचितम् ।
लब्धालब्धेन जीवेत तथैव परितोषयेत्

nādadīta parasvāni na gṛhṇīyādayācitam |
labdhālabdhena jīveta tathaiva paritoṣayet

कोपिनं तु न याचेत ज्ञानविद्वेषकारितः ।
स्थावरेषु दयां कुर्याज्जङ्गमेषु चु प्राणिषु

kopinaṃ tu na yāceta jñānavidveṣakāritaḥ |
sthāvareṣu dayāṃ kuryājjaṅgameṣu cu prāṇiṣu

यथाऽऽत्मनि तथाऽन्येषु समां दृष्टिं निपातयेत् ।
सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।
सम्पश्यमानो विचरन्ब्रह्मभूयाय कल्पते

yathā''tmani tathā'nyeṣu samāṃ dṛṣṭiṃ nipātayet |
sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani |
sampaśyamāno vicaranbrahmabhūyāya kalpate

हिंसा वा यदि वाऽहिंसां न कुर्यादात्मकारणात् ।
यत्रेतरो भवेन्नित्यं दोषं तत्र न कारयेत्

hiṃsā vā yadi vā'hiṃsāṃ na kuryādātmakāraṇāt |
yatretaro bhavennityaṃ doṣaṃ tatra na kārayet

एवं स मुच्यते दोषात्परानाश्रित्य वर्तयन् ।
आत्माश्रयेण दोषेण लिप्यते ह्यल्पबुद्धिमान्

evaṃ sa mucyate doṣātparānāśritya vartayan |
ātmāśrayeṇa doṣeṇa lipyate hyalpabuddhimān

जरायुजाण्डजाश्चैव उद्भिज्जाः स्वेदजाश्व ये ।
अवध्याः सर्व एतैते बुधैः समनुवर्णिताः

jarāyujāṇḍajāścaiva udbhijjāḥ svedajāśva ye |
avadhyāḥ sarva etaite budhaiḥ samanuvarṇitāḥ

निश्चयार्थं विबुद्धानां प्रायश्चित्तं विधीयते ।
हिंसा यथाऽन्या विहिता तथा दोष प्रयोजयेत् ।
तथोपदिष्टं गुरुणा शिष्यस्य चरतो विधिम्

niścayārthaṃ vibuddhānāṃ prāyaścittaṃ vidhīyate |
hiṃsā yathā'nyā vihitā tathā doṣa prayojayet |
tathopadiṣṭaṃ guruṇā śiṣyasya carato vidhim

न हि लोभः प्रभवति हिंसा वाऽपि तदात्मिका ।
शास्त्रदर्शनमेतद्धि विहितं विश्वयोनिना

na hi lobhaḥ prabhavati hiṃsā vā'pi tadātmikā |
śāstradarśanametaddhi vihitaṃ viśvayoninā

यद्येतदेवं मन्येत शूद्रो ह्यपि च बुद्धिमान् ।
कृतं कृतवतां गच्छेत्किं पुनर्यो निषेवते

yadyetadevaṃ manyeta śūdro hyapi ca buddhimān |
kṛtaṃ kṛtavatāṃ gacchetkiṃ punaryo niṣevate

न शूद्रः पतते कश्चिन्न च संस्कारमर्हति ।
नास्याधिकारो धर्मेऽस्ति न धर्मात्प्रतिषेधनम्

na śūdraḥ patate kaścinna ca saṃskāramarhati |
nāsyādhikāro dharme'sti na dharmātpratiṣedhanam

अनुग्रहार्तं मनुना सर्ववर्णेषु वर्णितम् ।

anugrahārtaṃ manunā sarvavarṇeṣu varṇitam |

यदापवादस्तु भवेत्स्त्रीकृतः परिचारके ।
अभ्रावकाशशयनं तस्य संवत्सरं स्मृतम् ।
तेन तस्य भवेच्छान्तिस्ततो भूयोप्युपाव्रजेत्

yadāpavādastu bhavetstrīkṛtaḥ paricārake |
abhrāvakāśaśayanaṃ tasya saṃvatsaraṃ smṛtam |
tena tasya bhavecchāntistato bhūyopyupāvrajet

सवर्णाया भवेदेतद्धीनायास्त्वर्धमर्हति ।
वर्षत्रयं तु वैश्यायाः क्षत्रियायास्तु षट् समाः ।
ब्राह्मण्या तु समेतस्य समा द्वादश कीर्तिताः ।

savarṇāyā bhavedetaddhīnāyāstvardhamarhati |
varṣatrayaṃ tu vaiśyāyāḥ kṣatriyāyāstu ṣaṭ samāḥ |
brāhmaṇyā tu sametasya samā dvādaśa kīrtitāḥ |

कटाग्निना वा दग्धव्यस्तस्मिन्नेव क्षणे भवेत् ।
शिश्नावपातनाद्वाऽपि विशुद्धिं समवाप्नुयात्

kaṭāgninā vā dagdhavyastasminneva kṣaṇe bhavet |
śiśnāvapātanādvā'pi viśuddhiṃ samavāpnuyāt

अनस्थिबन्धमेकं तु यदि प्राणैर्वियोजयेत् ।
उपोष्यैकाहमादद्यात्प्राणायामांस्तु द्वादश

anasthibandhamekaṃ tu yadi prāṇairviyojayet |
upoṣyaikāhamādadyātprāṇāyāmāṃstu dvādaśa

त्रिः स्नानमुदके कृत्वा तस्मात्पापात्प्रमुच्यते ।
अस्थिबन्धेषु द्विगुणं प्रायश्चित्तं विधीयते

triḥ snānamudake kṛtvā tasmātpāpātpramucyate |
asthibandheṣu dviguṇaṃ prāyaścittaṃ vidhīyate

अनेन विधिना वाऽपि स्थावरेषु न संशयः ।
कायेन पद्भ्यां हस्ताभ्यामपराधात्तु मुच्यते

anena vidhinā vā'pi sthāvareṣu na saṃśayaḥ |
kāyena padbhyāṃ hastābhyāmaparādhāttu mucyate

अदुष्टं क्षपयेद्यस्तु सर्ववर्णेषु यश्चरेत् ।
तस्याप्यष्टगुणं विद्यात्प्रायश्चित्तं तदेव तु

aduṣṭaṃ kṣapayedyastu sarvavarṇeṣu yaścaret |
tasyāpyaṣṭaguṇaṃ vidyātprāyaścittaṃ tadeva tu

चतुर्गुणं कर्मकृते द्विगुणं वाक्प्रदूषिते ।
कृत्वा तु मानसं पापं तथैवैकगुणं स्मृतम्

caturguṇaṃ karmakṛte dviguṇaṃ vākpradūṣite |
kṛtvā tu mānasaṃ pāpaṃ tathaivaikaguṇaṃ smṛtam

तस्मादेतानि सर्वाणि विदित्वा न समाचरेत् ।
सर्वभूतहितार्थं हि कुशलानि समाचरेत्

tasmādetāni sarvāṇi viditvā na samācaret |
sarvabhūtahitārthaṃ hi kuśalāni samācaret

एवं समाहितमनाः सेवते यदि यत्तमान् ।
तद्गतिस्तत्समाचारस्तन्मनास्तत्परायणः

evaṃ samāhitamanāḥ sevate yadi yattamān |
tadgatistatsamācārastanmanāstatparāyaṇaḥ

नाभिनन्देत मरणं नाभिनन्देत जीवितम् ।
कालमेव प्रतीक्षेत निर्वेशं भृतको यथा

nābhinandeta maraṇaṃ nābhinandeta jīvitam |
kālameva pratīkṣeta nirveśaṃ bhṛtako yathā

एवं प्रवर्तमानस्तु विनीतः प्रयतात्मवान् ।
निर्णयं पुण्यपापाभ्यामचिरेणोपगच्छति

evaṃ pravartamānastu vinītaḥ prayatātmavān |
nirṇayaṃ puṇyapāpābhyāmacireṇopagacchati