अध्याय 147: भिक्षुओं की सेवा से परम गति

क्षत्रा आरम्भयज्ञास्तु वीर्ययज्ञा विशः स्मृताः ।
शूद्रा परिचरायज्ञा जपयज्ञास्तु ब्राह्मणाः

kṣatrā ārambhayajñāstu vīryayajñā viśaḥ smṛtāḥ |
śūdrā paricarāyajñā japayajñāstu brāhmaṇāḥ

शुश्रूषाजीविनः शूद्रा वैश्या विपणिजीविनः ।
अनिष्टनिग्रहः क्षत्रा विप्राः स्वाध्यायजीविनः

śuśrūṣājīvinaḥ śūdrā vaiśyā vipaṇijīvinaḥ |
aniṣṭanigrahaḥ kṣatrā viprāḥ svādhyāyajīvinaḥ

तपसा शोभते विप्रो राजन्यः पालनादिभिः ।
आतिथ्येन तथा वैश्यः शूद्रो दास्येन शोभते

tapasā śobhate vipro rājanyaḥ pālanādibhiḥ |
ātithyena tathā vaiśyaḥ śūdro dāsyena śobhate

यतात्मना तु शूद्रेण शुश्रूषा नित्यमेव च ।
कर्तव्या त्रिषु वर्णेषु प्रायेणाश्रमवासिषु

yatātmanā tu śūdreṇa śuśrūṣā nityameva ca |
kartavyā triṣu varṇeṣu prāyeṇāśramavāsiṣu

अशक्तेन त्रिवर्गस्य सेव्या ह्याश्रमवासिनः ।
यथाशक्यं यथाप्रज्ञं यथाधर्मं यथाश्रुतम्

aśaktena trivargasya sevyā hyāśramavāsinaḥ |
yathāśakyaṃ yathāprajñaṃ yathādharmaṃ yathāśrutam

विशेषेणैव कर्तव्या शुश्रूषा भिक्षुकाश्रमे

viśeṣeṇaiva kartavyā śuśrūṣā bhikṣukāśrame

आश्रमाणां तु सर्वेषां चतुर्णां भिक्षुकाश्रमम् ।
प्रधानमिति वर्ण्यन्ते शिष्टाः शास्त्रविनिश्चये

āśramāṇāṃ tu sarveṣāṃ caturṇāṃ bhikṣukāśramam |
pradhānamiti varṇyante śiṣṭāḥ śāstraviniścaye

यच्चोपदिश्यते शिष्टैः श्रुतिस्मृतिविधानतः ।
तथाऽऽस्थेयमशक्तेन स धर्म इति निश्चितः

yaccopadiśyate śiṣṭaiḥ śrutismṛtividhānataḥ |
tathā''stheyamaśaktena sa dharma iti niścitaḥ

अतोऽन्यथा तु कुर्वाणः श्रेयो नाप्नोति मानवः ।
तस्माद्भिक्षुषु शूद्रेण कार्यमात्महितं सदा

ato'nyathā tu kurvāṇaḥ śreyo nāpnoti mānavaḥ |
tasmādbhikṣuṣu śūdreṇa kāryamātmahitaṃ sadā

इह यत्कुरुते श्रेयस्तत्प्रेत्य समुपाश्नुते ।
तच्चानसूयता कार्यं कर्तव्यं यद्धि मन्यते

iha yatkurute śreyastatpretya samupāśnute |
taccānasūyatā kāryaṃ kartavyaṃ yaddhi manyate

असूयता तु तस्येह फलं दुःखादवाप्यते ।
प्रियवादी जितक्रोधो वीततन्द्रीरमत्सरः

asūyatā tu tasyeha phalaṃ duḥkhādavāpyate |
priyavādī jitakrodho vītatandrīramatsaraḥ

क्षमावाञ्शीलसम्पन्नः सत्यधर्मपरायणः ।
आपद्भावेन कुर्याद्धि शुश्रूषां भिक्षुकाश्रमे

kṣamāvāñśīlasampannaḥ satyadharmaparāyaṇaḥ |
āpadbhāvena kuryāddhi śuśrūṣāṃ bhikṣukāśrame

अयं मे परमो धर्मस्त्वनेनेदं सुदुष्करम् ।
संसारसागरं घोरं तरिष्यामि न संशयः

ayaṃ me paramo dharmastvanenedaṃ suduṣkaram |
saṃsārasāgaraṃ ghoraṃ tariṣyāmi na saṃśayaḥ

विभयो देहमुत्सृज्य यास्यामि परमां गतिम् ।
नातः परं ममाप्यन्य एष धर्मः सनातनः

vibhayo dehamutsṛjya yāsyāmi paramāṃ gatim |
nātaḥ paraṃ mamāpyanya eṣa dharmaḥ sanātanaḥ

एवं सञ्चिन्त्य मनसा शूद्रो बुद्धिसमाधिना ।
कुर्यादविमना नित्यं शुश्रूषाधर्ममुत्तमम्

evaṃ sañcintya manasā śūdro buddhisamādhinā |
kuryādavimanā nityaṃ śuśrūṣādharmamuttamam

शुश्रूषानियमेनेह भाव्यं शिष्टाशिना सदा ।
शमान्वितेन दान्तेन कार्याकार्यविदा सदा

śuśrūṣāniyameneha bhāvyaṃ śiṣṭāśinā sadā |
śamānvitena dāntena kāryākāryavidā sadā

सर्वकार्येषु कृत्यानि कृतान्येव तु दुर्शयेत् ।
यथा प्रियो भवेद्भिक्षुस्तथा कार्यं प्रसाधयेत्

sarvakāryeṣu kṛtyāni kṛtānyeva tu durśayet |
yathā priyo bhavedbhikṣustathā kāryaṃ prasādhayet

यदकल्प्यं भवेद्भिक्षोर्न तत्कार्यं समाचरेत् ।
यथाऽऽश्रमस्याविरुद्धं धर्ममात्राभिसंहितम्

yadakalpyaṃ bhavedbhikṣorna tatkāryaṃ samācaret |
yathā''śramasyāviruddhaṃ dharmamātrābhisaṃhitam

तत्कार्यमविचारेण नित्यमेव शुभार्थिना ।
मनसा कर्ममा वाचा नित्यमेव प्रसादयेत्

tatkāryamavicāreṇa nityameva śubhārthinā |
manasā karmamā vācā nityameva prasādayet

स्थातव्यं तिष्ठमानेषु गच्छमानाननुव्रजेत् ।
आसीनेष्वासितव्यं च नित्यमेवानुवर्तता

sthātavyaṃ tiṣṭhamāneṣu gacchamānānanuvrajet |
āsīneṣvāsitavyaṃ ca nityamevānuvartatā

धर्मलब्धेन स्नेहेन पादौ सम्पीडयेत्सदा ।
उद्वर्तनादींश्च तथा कुर्यादप्रतिचोदितः

dharmalabdhena snehena pādau sampīḍayetsadā |
udvartanādīṃśca tathā kuryādapraticoditaḥ

नैजकार्याणि कृत्वा तु नित्यं चैवानुचोदितः ।
यथाविधिरुपस्पृश्य संन्यस्य जलभाजनम्

naijakāryāṇi kṛtvā tu nityaṃ caivānucoditaḥ |
yathāvidhirupaspṛśya saṃnyasya jalabhājanam

भिक्षूणां निलयं गत्वा प्रणम्य विधिपूर्वकम् ।
ब्रह्मपूर्वान्गुरूंस्तत्र प्रणम्यि नियतेन्द्रियः

bhikṣūṇāṃ nilayaṃ gatvā praṇamya vidhipūrvakam |
brahmapūrvāngurūṃstatra praṇamyi niyatendriyaḥ

तथाऽऽचार्यपुरोगाणामनुकुर्यान्नमस्क्रियाम् ।
स्वधर्मचारिणां चापि सुखं पृष्ट्वाऽभिवाद्य च

tathā''cāryapurogāṇāmanukuryānnamaskriyām |
svadharmacāriṇāṃ cāpi sukhaṃ pṛṣṭvā'bhivādya ca

यो भवेत्पूर्वसंसिद्धस्तुल्यकर्मा भवेत्सदा ।
तस्मै प्रणामः कर्तव्यो नेतरेषु कदाचन

yo bhavetpūrvasaṃsiddhastulyakarmā bhavetsadā |
tasmai praṇāmaḥ kartavyo netareṣu kadācana

अनुक्त्वा तेषु चोत्थाय नित्यमेव यतव्रतः ।
सम्मार्जनमथो गत्वा कृत्वा चाप्युपलेपनम्

anuktvā teṣu cotthāya nityameva yatavrataḥ |
sammārjanamatho gatvā kṛtvā cāpyupalepanam

ततः पुष्पबलिं दद्यापुष्पाण्यादाय धर्मतः ।
निष्क्रम्यावसथात्तूर्णमन्यत्कर्म समाचरेत्

tataḥ puṣpabaliṃ dadyāpuṣpāṇyādāya dharmataḥ |
niṣkramyāvasathāttūrṇamanyatkarma samācaret

यथोपघातो न भवेत्स्वाध्यायेऽऽश्रमिणां तथा ।
उपघातं तु कुर्वाण एनसा सम्प्रयुज्यते ।
तथाऽऽत्मा प्रणिधातव्यो यथा ते प्रीतिमाप्नुयुः

yathopaghāto na bhavetsvādhyāye''śramiṇāṃ tathā |
upaghātaṃ tu kurvāṇa enasā samprayujyate |
tathā''tmā praṇidhātavyo yathā te prītimāpnuyuḥ

परिचारकोऽहं वर्णानां त्रयाणां धर्मतः स्मृतः ।
किमुताश्रमवृद्धानां यथालब्धोपजीविनाम्

paricārako'haṃ varṇānāṃ trayāṇāṃ dharmataḥ smṛtaḥ |
kimutāśramavṛddhānāṃ yathālabdhopajīvinām

भिक्षूणां गतरागाणां केवलं ज्ञानदर्शिनम् ।
विशेषेण मया कार्या शुश्रूषा नियतात्मना

bhikṣūṇāṃ gatarāgāṇāṃ kevalaṃ jñānadarśinam |
viśeṣeṇa mayā kāryā śuśrūṣā niyatātmanā

तेषां प्रसादात्तपसा प्राप्स्यामीष्टां शुभां गतिम् ।
एवमेतद्विनिश्चित्य यदि सेवेत भिक्षुकान् ।
विधिना स्वोपदिष्टेन प्राप्नोति परमां गतिम्

teṣāṃ prasādāttapasā prāpsyāmīṣṭāṃ śubhāṃ gatim |
evametadviniścitya yadi seveta bhikṣukān |
vidhinā svopadiṣṭena prāpnoti paramāṃ gatim