अध्याय 146: पराशर का सेवा-धर्म और शौच-विधान

शूद्राणामिह शुश्रूषा नित्यमेवानुवर्णिता ।
कैः कारणैः कतिविधा शुश्रूषा समुदाहृता

śūdrāṇāmiha śuśrūṣā nityamevānuvarṇitā |
kaiḥ kāraṇaiḥ katividhā śuśrūṣā samudāhṛtā

के च शुश्रूषया लोका विहिता भरतर्षभ ।
शुद्राणां भरतश्रेष्ठ ब्रूहि मे धर्मलक्षणम्

ke ca śuśrūṣayā lokā vihitā bharatarṣabha |
śudrāṇāṃ bharataśreṣṭha brūhi me dharmalakṣaṇam

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
शूद्राणामनुकम्पार्थं यदुक्तं ब्रह्मवादिना

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
śūdrāṇāmanukampārthaṃ yaduktaṃ brahmavādinā

वृद्धः पराशरः प्राह धर्मं शुभ्रमनामयम् ।
अनुग्रहार्थं वर्णानां शौचाचारसमन्वितम्

vṛddhaḥ parāśaraḥ prāha dharmaṃ śubhramanāmayam |
anugrahārthaṃ varṇānāṃ śaucācārasamanvitam

धर्मोपदेशमकिलं यथावदनुपूर्वशः ।
शिष्यानध्यापयामास शास्त्रमर्थवदर्थवित्

dharmopadeśamakilaṃ yathāvadanupūrvaśaḥ |
śiṣyānadhyāpayāmāsa śāstramarthavadarthavit

क्षान्तेन्द्रियेण मानेन शुचिनाऽचापलेन वै ।
अदुर्बलेन धीरेण शान्तेनोत्तरवादिना

kṣāntendriyeṇa mānena śucinā'cāpalena vai |
adurbalena dhīreṇa śāntenottaravādinā

अलुब्धेनानृशंसेन ऋजुना ब्रह्मवादिना ।
चारित्रतत्परेणैव सर्वभूतहितात्मना

alubdhenānṛśaṃsena ṛjunā brahmavādinā |
cāritratatpareṇaiva sarvabhūtahitātmanā

अरयः षड्विजेतव्या नित्यं स्वं देहमाश्रिताः ।
कामक्रोधौ च लोभश्च मानमोहौ मदस्तथा

arayaḥ ṣaḍvijetavyā nityaṃ svaṃ dehamāśritāḥ |
kāmakrodhau ca lobhaśca mānamohau madastathā

विधिना धृतिमास्थाय शुश्रूषुरनहंकृतः ।
वर्णत्रयस्यानुमतो यथाशक्ति यथाबलम्

vidhinā dhṛtimāsthāya śuśrūṣuranahaṃkṛtaḥ |
varṇatrayasyānumato yathāśakti yathābalam

कर्मणा मनसा वाचा चक्षुषा च चतुर्विधम् ।
आस्थाय नियमं धीमाञ्शान्तो दान्तो जितेन्द्रियः

karmaṇā manasā vācā cakṣuṣā ca caturvidham |
āsthāya niyamaṃ dhīmāñśānto dānto jitendriyaḥ

रक्षोयक्षजनद्वेषी शेषान्नकृतभोजनः ।
वर्णत्रयान्मधु यथा भ्रमरो धर्ममाचरेत्

rakṣoyakṣajanadveṣī śeṣānnakṛtabhojanaḥ |
varṇatrayānmadhu yathā bhramaro dharmamācaret

यदि शूद्रस्तपः कुर्याद्वेददृष्टेन कर्मणा ॥
इह चास्य परिक्लेशः प्रेत्य चास्यासुभागतिः

yadi śūdrastapaḥ kuryādvedadṛṣṭena karmaṇā ||
iha cāsya parikleśaḥ pretya cāsyāsubhāgatiḥ

अधर्म्यमयशस्यं च तपः शूद्रे प्रतिष्ठितम् ।
अमार्गेण तपस्तप्त्वा म्लेच्छेषु फलमश्नुते

adharmyamayaśasyaṃ ca tapaḥ śūdre pratiṣṭhitam |
amārgeṇa tapastaptvā mleccheṣu phalamaśnute

अन्यथा वर्तमानो हि न शूद्रो धर्ममर्हति ।
अमार्गेणि प्रयातानां प्रत्यक्षादुपलभ्यते ।
चातुर्वर्ण्यव्यपेतानां जातिमूर्तिपरिग्रहः

anyathā vartamāno hi na śūdro dharmamarhati |
amārgeṇi prayātānāṃ pratyakṣādupalabhyate |
cāturvarṇyavyapetānāṃ jātimūrtiparigrahaḥ

तथा ते हि शकाश्चीनाः काम्भोजाः पारदास्तथा ।
शबराः पप्लवाश्चैव तुषारयवनास्तथा

tathā te hi śakāścīnāḥ kāmbhojāḥ pāradāstathā |
śabarāḥ paplavāścaiva tuṣārayavanāstathā

दार्वाश्च दरदाश्चैव उज्जिहानास्तथेतराः ।
वेणाश्च कङ्कणाश्चैव सिम्हला मद्रकास्तथा

dārvāśca daradāścaiva ujjihānāstathetarāḥ |
veṇāśca kaṅkaṇāścaiva simhalā madrakāstathā

किष्किन्धकाः पुलिन्दाश्च कह्वाश्चान्ध्राः सनीरगाः ।
गन्धिका द्रमिडाश्चैव बर्बराश्चूचुकास्तथा

kiṣkindhakāḥ pulindāśca kahvāścāndhrāḥ sanīragāḥ |
gandhikā dramiḍāścaiva barbarāścūcukāstathā

किराताः पार्वतेयाश्च कोलाश्चोलाः सकाषकाः ।
आरूकाश्चैव दोहाश्च याश्चान्याम्लेच्छजातयः

kirātāḥ pārvateyāśca kolāścolāḥ sakāṣakāḥ |
ārūkāścaiva dohāśca yāścānyāmlecchajātayaḥ

विकृता विकृताचारा दृश्यन्ते क्रूरबुद्धयः ।
अमार्गेणाश्रिता धर्मं ततो जात्यन्तरं गताः

vikṛtā vikṛtācārā dṛśyante krūrabuddhayaḥ |
amārgeṇāśritā dharmaṃ tato jātyantaraṃ gatāḥ

अमार्गोपार्जितस्यैतत्तपसो विदितं फलम् ।
न नश्यति कृतं कर्म शुभं वा यदि वाऽशुभम्

amārgopārjitasyaitattapaso viditaṃ phalam |
na naśyati kṛtaṃ karma śubhaṃ vā yadi vā'śubham

अत्राप्येते वसु प्राप्य विकर्म तपसार्जितम् ।
पाषण्डानर्चयिष्यन्ति धर्मकामा वृथा श्रमाः

atrāpyete vasu prāpya vikarma tapasārjitam |
pāṣaṇḍānarcayiṣyanti dharmakāmā vṛthā śramāḥ

एवं चतुर्णां वर्णानामाश्रमाणां च पार्थिव ।
विपरीतं वर्तमाना म्लेच्छा जायन्त्यबुद्धयः

evaṃ caturṇāṃ varṇānāmāśramāṇāṃ ca pārthiva |
viparītaṃ vartamānā mlecchā jāyantyabuddhayaḥ

अध्यायधनिनो विप्राः क्षत्रियाणां बलं धनम् ।
वणिक्कृषिश्च वैश्यानां शूद्राणां परिचारिका

adhyāyadhanino viprāḥ kṣatriyāṇāṃ balaṃ dhanam |
vaṇikkṛṣiśca vaiśyānāṃ śūdrāṇāṃ paricārikā

व्युच्छेदात्तस्य धर्मस्य निरयायोपपद्यते ।
ततो म्लेच्छा भवन्त्येते निर्घृणा धर्मवर्जिताः ।
पुनश्च निरयं तेषां तिर्यग्योनिश्च शाश्वती

vyucchedāttasya dharmasya nirayāyopapadyate |
tato mlecchā bhavantyete nirghṛṇā dharmavarjitāḥ |
punaśca nirayaṃ teṣāṃ tiryagyoniśca śāśvatī

ये तु सत्यथमास्थाय वर्णाश्रमकृतं पुरा ।
सर्वान्विमार्गानुत्सृज्य स्वधर्मविधिमाश्रिताः

ye tu satyathamāsthāya varṇāśramakṛtaṃ purā |
sarvānvimārgānutsṛjya svadharmavidhimāśritāḥ

सर्वभूतदयावन्तो दैवतद्विजपूजकाः ।
शास्त्रदृष्टेन विधिना श्रद्धया जितमन्यवः

sarvabhūtadayāvanto daivatadvijapūjakāḥ |
śāstradṛṣṭena vidhinā śraddhayā jitamanyavaḥ

तेषां विधिं प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः ।
उपादानविधइं कृत्स्नं शुश्रूषाधिगमं तथा

teṣāṃ vidhiṃ pravakṣyāmi yathāvadanupūrvaśaḥ |
upādānavidhaiṃ kṛtsnaṃ śuśrūṣādhigamaṃ tathā

शिष्टोपनयनं चैव मन्त्राणि विविधानि च ।
तथा शिष्यपरीक्षां च शास्त्रप्रामाण्यदर्शनात्

śiṣṭopanayanaṃ caiva mantrāṇi vividhāni ca |
tathā śiṣyaparīkṣāṃ ca śāstraprāmāṇyadarśanāt

प्रवक्ष्यामि यथातत्वं यथावदनुपूर्वशः ।
शौचकृत्यस्य शौचार्थान्सर्वानेव विशेषतः

pravakṣyāmi yathātatvaṃ yathāvadanupūrvaśaḥ |
śaucakṛtyasya śaucārthānsarvāneva viśeṣataḥ

महाशौचप्रभृतयो दृष्टास्तत्वार्थदर्शिभिः ।
तत्रापि शूद्रो भिक्षूणामिदं शेष च कल्पयेत्

mahāśaucaprabhṛtayo dṛṣṭāstatvārthadarśibhiḥ |
tatrāpi śūdro bhikṣūṇāmidaṃ śeṣa ca kalpayet

भिक्षुभिः सुकृतप्रज्ञैः केवलं दर्ममाश्रितैः ।
सम्यद्गर्शनसम्पन्नैर्गताध्वनि हितार्थिभिः ।
अवकाशमिमं मेध्यं निर्मितं तामवीरुधम्

bhikṣubhiḥ sukṛtaprajñaiḥ kevalaṃ darmamāśritaiḥ |
samyadgarśanasampannairgatādhvani hitārthibhiḥ |
avakāśamimaṃ medhyaṃ nirmitaṃ tāmavīrudham

निर्जनं संवृतं बुद्ध्वा नियतात्मा जितेन्द्रियः ।
सजलं भाजनं स्थाप्य मृत्तिकां च परीक्षिताम्

nirjanaṃ saṃvṛtaṃ buddhvā niyatātmā jitendriyaḥ |
sajalaṃ bhājanaṃ sthāpya mṛttikāṃ ca parīkṣitām

परीक्ष्य भूमिं मूत्रार्थी तत आसीत वाग्यतः ।
उदङ्मुखो दिवा कुर्याद्रात्रौ चेद्दक्षिणामुखः

parīkṣya bhūmiṃ mūtrārthī tata āsīta vāgyataḥ |
udaṅmukho divā kuryādrātrau ceddakṣiṇāmukhaḥ

अन्तर्हितायां भूमौ तु अन्तर्हितशिरास्तथा ।
असमाप्ते तथा शौचे न वाचं किञ्चिदीरयेत्

antarhitāyāṃ bhūmau tu antarhitaśirāstathā |
asamāpte tathā śauce na vācaṃ kiñcidīrayet

कृतकृत्यस्तथाऽऽचम्य गच्छन्नोदीरयेद्वचः ।
शौचार्थमुपविष्टस्तु मृद्गाजनपुरस्कृतः

kṛtakṛtyastathā''camya gacchannodīrayedvacaḥ |
śaucārthamupaviṣṭastu mṛdgājanapuraskṛtaḥ

स्थाप्यं कमण्डलुं गृह्यि पार्श्वोरुभ्यामथान्तरे ।
शौचं कुर्याच्छनैर्वीरो बुद्धिपूर्वमसङ्करम्

sthāpyaṃ kamaṇḍaluṃ gṛhyi pārśvorubhyāmathāntare |
śaucaṃ kuryācchanairvīro buddhipūrvamasaṅkaram

पाणिना शुद्धमुदकं सङ्गृह्य विधिपूर्वकम् ।
विप्रुषश्च यता न स्युर्यथा चोरू न संस्पृशेत्

pāṇinā śuddhamudakaṃ saṅgṛhya vidhipūrvakam |
vipruṣaśca yatā na syuryathā corū na saṃspṛśet

अपाने मृत्तिकास्तिस्रः प्रदेयास्त्वनुपूर्वशः ।
हस्ताभ्यां च तथा विप्रो हस्तं हस्तेन संस्पृशेत्

apāne mṛttikāstisraḥ pradeyāstvanupūrvaśaḥ |
hastābhyāṃ ca tathā vipro hastaṃ hastena saṃspṛśet

अपाने नव देयाः स्युरिति वृद्धानुशासनम् ।
मृत्तिका दीयमाना हि शोधयेद्देशमञ्जसा

apāne nava deyāḥ syuriti vṛddhānuśāsanam |
mṛttikā dīyamānā hi śodhayeddeśamañjasā

तस्मात्पाणितले देया मृत्तिकास्तु पुनः पुनः ।
बृद्धिपूर्वं प्रयत्नेन यथा नैव स्पृशेत्स्फिजौ

tasmātpāṇitale deyā mṛttikāstu punaḥ punaḥ |
bṛddhipūrvaṃ prayatnena yathā naiva spṛśetsphijau

यथा घातो हि न भवेत्क्लेदजः परिधानके ।
तथा गुदं प्रमार्जेत शौचार्थं तु पुनःपुनः

yathā ghāto hi na bhavetkledajaḥ paridhānake |
tathā gudaṃ pramārjeta śaucārthaṃ tu punaḥpunaḥ

प्रतिपादं ततस्त्यक्त्वा शौचमुत्थाय कारयेत् ।
सव्ये द्वादश देयाः स्युस्तिस्रस्तिस्रः पुनः पुनः ।
देया कूर्परके हस्ते पृष्ठे बन्धे पुनः पनः ।

pratipādaṃ tatastyaktvā śaucamutthāya kārayet |
savye dvādaśa deyāḥ syustisrastisraḥ punaḥ punaḥ |
deyā kūrparake haste pṛṣṭhe bandhe punaḥ panaḥ |

तथैवादर्शके दद्याच्चतस्रस्तूभयोरपि ।
उभयोर्हस्तयोरेवं सप्तसप्त प्रदापयेत्

tathaivādarśake dadyāccatasrastūbhayorapi |
ubhayorhastayorevaṃ saptasapta pradāpayet

ततोऽन्यां मृत्तिकां गृह्य कार्यं शौचं पुनस्तयोः ।
हस्तयोरेवमेतद्धि महाशौच विधीयते ।
ततोऽन्यथा न कुर्वीत विधिरेष सनातनः

tato'nyāṃ mṛttikāṃ gṛhya kāryaṃ śaucaṃ punastayoḥ |
hastayorevametaddhi mahāśauca vidhīyate |
tato'nyathā na kurvīta vidhireṣa sanātanaḥ

उपस्थे मूत्रशौचं स्यादत ऊर्ध्वं विधीयते ।
अतोऽन्यथा तु यः सुर्यात्प्रायश्चित्तीयते तु सः

upasthe mūtraśaucaṃ syādata ūrdhvaṃ vidhīyate |
ato'nyathā tu yaḥ suryātprāyaścittīyate tu saḥ

मलोपहतचेलस्य द्विगुणं तु विधीयते ।
सहपादमथोरुभ्यां हस्तशौचमसंशयम्

malopahatacelasya dviguṇaṃ tu vidhīyate |
sahapādamathorubhyāṃ hastaśaucamasaṃśayam

अवधीरयमाणस्य सन्देह उपजायते ।
यथायथा विशुद्ध्येत तत्तथा तदुपक्रमे

avadhīrayamāṇasya sandeha upajāyate |
yathāyathā viśuddhyeta tattathā tadupakrame

सकर्दमं तु वर्षासु गृहमाविश्य सङ्कटम् ।
हस्तयोर्मृत्तिकास्तिस्रः पादयोः षट् प्रदापयेत्

sakardamaṃ tu varṣāsu gṛhamāviśya saṅkaṭam |
hastayormṛttikāstisraḥ pādayoḥ ṣaṭ pradāpayet

कामं दत्त्वा गुदे दद्यात्तिस्रः पद्भ्यां तथैव च ।
हस्तशौचं प्रकर्तव्यं मूत्रशौचविधेस्तथा

kāmaṃ dattvā gude dadyāttisraḥ padbhyāṃ tathaiva ca |
hastaśaucaṃ prakartavyaṃ mūtraśaucavidhestathā

मूत्रशौचे तथा हस्तौ पादाभ्यां चानुपूर्वशः ।
नैष्ठिके स्थानशौचे तु महाशौचं विधीयते

mūtraśauce tathā hastau pādābhyāṃ cānupūrvaśaḥ |
naiṣṭhike sthānaśauce tu mahāśaucaṃ vidhīyate

क्षारौषराभ्यां वस्त्रस्य कुर्याच्छौचं मृदा सह ।
लेपगन्धापनयनममेध्यस्य विधीयते

kṣārauṣarābhyāṃ vastrasya kuryācchaucaṃ mṛdā saha |
lepagandhāpanayanamamedhyasya vidhīyate

स्नानशाट्यां मृदस्तिस्रो हस्ताभ्यां चानुपूर्वशः ।
शौचं प्रयत्नतः कृत्वा कम्पमानः समुद्धरेत्

snānaśāṭyāṃ mṛdastisro hastābhyāṃ cānupūrvaśaḥ |
śaucaṃ prayatnataḥ kṛtvā kampamānaḥ samuddharet

देयाश्चतस्रस्तिस्रो वा द्वे वाऽप्येकां तथाऽऽपदि ।
कालमासाद्य देशं च शौचस्य गुरुलाघवम्

deyāścatasrastisro vā dve vā'pyekāṃ tathā''padi |
kālamāsādya deśaṃ ca śaucasya gurulāghavam

विधिनाऽनेन शौचं तु नित्यं कुर्यादतन्द्रितः ।
अविप्रेक्षन्नसम्भ्रान्तः पादौ प्रक्षाल्य तत्परः

vidhinā'nena śaucaṃ tu nityaṃ kuryādatandritaḥ |
aviprekṣannasambhrāntaḥ pādau prakṣālya tatparaḥ

अप्रक्षालितपादस्तु पाणिमामणिबन्धनात् ।
अधस्तादुपरिष्टाच्च ततः पाणिमुपस्पृशेत्

aprakṣālitapādastu pāṇimāmaṇibandhanāt |
adhastādupariṣṭācca tataḥ pāṇimupaspṛśet

मनोगतास्तु निश्शब्दा निश्शब्दं त्रिरपः पिबेत् ।
द्विर्मुखं परिमृज्याच्च खानि चोपस्पृशेद्बुधः

manogatāstu niśśabdā niśśabdaṃ trirapaḥ pibet |
dvirmukhaṃ parimṛjyācca khāni copaspṛśedbudhaḥ

ऋग्वेदं तेन प्रीणाति प्रथमं यः पिबेदपः ।
द्वितीयं तु यजुर्वेदं तृतीयं साम एव च

ṛgvedaṃ tena prīṇāti prathamaṃ yaḥ pibedapaḥ |
dvitīyaṃ tu yajurvedaṃ tṛtīyaṃ sāma eva ca

मृज्यते प्रथमं तेन अथर्वा प्रीतिमाप्नुयात् ।
द्वितीयेनेतिहासं च पुराणस्मृतिदेवताः

mṛjyate prathamaṃ tena atharvā prītimāpnuyāt |
dvitīyenetihāsaṃ ca purāṇasmṛtidevatāḥ

यच्चक्षुषि समाधत्ते तेनादित्यं तु प्रीणयेत् ।
प्रीणाति वायुं घ्राणं च दिशश्चाप्यथ श्रोत्रयोः

yaccakṣuṣi samādhatte tenādityaṃ tu prīṇayet |
prīṇāti vāyuṃ ghrāṇaṃ ca diśaścāpyatha śrotrayoḥ

ब्रह्माणं तेन प्रीणाति यन्मूर्धनि समापयेत् ।
समुत्क्षिपति चापोर्ध्वमाकाशं तेन प्रीणयेत्

brahmāṇaṃ tena prīṇāti yanmūrdhani samāpayet |
samutkṣipati cāpordhvamākāśaṃ tena prīṇayet

प्रीणाति विष्णुः पद्भ्यां तु सलिलं वै समादधत् ॥
प्राङ्मुखोदङ्मुखो वाऽपि अन्तर्जानुरुपस्पृशेत् ।

prīṇāti viṣṇuḥ padbhyāṃ tu salilaṃ vai samādadhat ||
prāṅmukhodaṅmukho vā'pi antarjānurupaspṛśet |

सर्वत्र विधिरित्येष भोजनादिषु नित्यशः ॥
अन्नेषु दन्तलग्नेषु उच्छिष्टः पुनराचमेत् ।

sarvatra vidhirityeṣa bhojanādiṣu nityaśaḥ ||
anneṣu dantalagneṣu ucchiṣṭaḥ punarācamet |

विधिरेष समुद्दिष्टः शौचे चाभ्युक्षणं स्मृतम् ॥
शूद्रस्यैव विधिर्दृष्टो गृहान्निष्क्रमतस्ततः ।

vidhireṣa samuddiṣṭaḥ śauce cābhyukṣaṇaṃ smṛtam ||
śūdrasyaiva vidhirdṛṣṭo gṛhānniṣkramatastataḥ |

नित्यं त्वलुप्तशौचेन वर्तितव्यं कृतात्मना ।
यशस्कामेन भिक्षुभ्यः शुद्रेणात्महितार्थिना

nityaṃ tvaluptaśaucena vartitavyaṃ kṛtātmanā |
yaśaskāmena bhikṣubhyaḥ śudreṇātmahitārthinā