अध्याय 144: जमदग्नि सूर्य पर बाण साधते हैं

यदिदं श्राद्धकृत्येषु दीयते भरतर्षभ ।
छत्रं चोपानहौ चैव केनैतत्सम्प्रवर्तितम्

yadidaṃ śrāddhakṛtyeṣu dīyate bharatarṣabha |
chatraṃ copānahau caiva kenaitatsampravartitam

कथं चैतत्समुत्पन्नं किमर्थं चैव दीयते ।
न केवलं श्राद्धकृत्ये पुण्यकेष्वपि दीयते

kathaṃ caitatsamutpannaṃ kimarthaṃ caiva dīyate |
na kevalaṃ śrāddhakṛtye puṇyakeṣvapi dīyate

बहुष्वपि निमित्तेषु पुण्यमाश्रित्य दीयते ।
एतद्विस्तरतो ब्रह्मञ्श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

bahuṣvapi nimitteṣu puṇyamāśritya dīyate |
etadvistarato brahmañśrotumicchāmi tattvataḥ

शृणु राजन्नवहितश्छत्रोपानहविस्तरम् ।
यथैतत्प्रथितं लोके यथा चैतत्प्रवर्तितम्

śṛṇu rājannavahitaśchatropānahavistaram |
yathaitatprathitaṃ loke yathā caitatpravartitam

यथा चाक्षय्यतां प्राप्तं पुण्यतां च यथागतम् ।
सर्वमेतदशेषेण प्रवक्ष्यामि नराधिप

yathā cākṣayyatāṃ prāptaṃ puṇyatāṃ ca yathāgatam |
sarvametadaśeṣeṇa pravakṣyāmi narādhipa

इतिहासं पुरावृत्तमिदं शृणु नराधिप ।
जमदग्नेश्च संवादं सूर्यस्य च महात्मनः

itihāsaṃ purāvṛttamidaṃ śṛṇu narādhipa |
jamadagneśca saṃvādaṃ sūryasya ca mahātmanaḥ

पुरा स भगवान्साक्षाद्धनुषा क्रीडति प्रभो ।
सन्धायसन्धाय शरांश्चिक्षेप किल भार्गवः

purā sa bhagavānsākṣāddhanuṣā krīḍati prabho |
sandhāyasandhāya śarāṃścikṣepa kila bhārgavaḥ

तान्क्षिप्तान्रेणुका सर्वांस्तस्येषून्दीप्ततेजसः ।
आनीय सा तदा तस्मै प्रादादसकृदच्युत

tānkṣiptānreṇukā sarvāṃstasyeṣūndīptatejasaḥ |
ānīya sā tadā tasmai prādādasakṛdacyuta

अथ तेन स शब्देनि ज्यायाश्चैव शरस्य च ।
प्रहृष्टः सम्प्रचिक्षेप सा च प्रत्याजहार तान्

atha tena sa śabdeni jyāyāścaiva śarasya ca |
prahṛṣṭaḥ sampracikṣepa sā ca pratyājahāra tān

ततो मध्याह्नमारूढे ज्येष्ठामूले दिवाकरे ।
स सायकान्द्विजो मुक्त्वा रेणुकामिदमब्रवीत्

tato madhyāhnamārūḍhe jyeṣṭhāmūle divākare |
sa sāyakāndvijo muktvā reṇukāmidamabravīt

गच्छानय विशालाक्षि शरानेतान्धनुश्च्युतान् ।
यावदेतान्पुनः सुभ्रु क्षिपामीति जनाधिप

gacchānaya viśālākṣi śarānetāndhanuścyutān |
yāvadetānpunaḥ subhru kṣipāmīti janādhipa

सा गच्छन्त्यन्तरा छायां वृक्षमाश्रित्य भामिनी ।
तस्थौ तस्या हि सन्तप्तं शिरः पादौ तथैव च

sā gacchantyantarā chāyāṃ vṛkṣamāśritya bhāminī |
tasthau tasyā hi santaptaṃ śiraḥ pādau tathaiva ca

स्थिता सा तु मूहूर्तं वै भर्तुः शापभयाच्छुभा ।
ययावानयितुं भूयः सायकानसितेक्षणा ।
प्रत्याजगाम च शरांस्तानादाय यशस्विनी

sthitā sā tu mūhūrtaṃ vai bhartuḥ śāpabhayācchubhā |
yayāvānayituṃ bhūyaḥ sāyakānasitekṣaṇā |
pratyājagāma ca śarāṃstānādāya yaśasvinī

सा वै प्रस्विन्नसर्वाङ्गी पद्भ्यां दुःखं नियच्छती ।
उपाजगाम भर्तारं भयाद्भर्तुः प्रवेपती

sā vai prasvinnasarvāṅgī padbhyāṃ duḥkhaṃ niyacchatī |
upājagāma bhartāraṃ bhayādbhartuḥ pravepatī

स तामृषिस्तदा क्रुद्धो वाक्यमाह शुभाननाम् ।
रेणुके किं चिरेण त्वमागतेति पुनःपुनः

sa tāmṛṣistadā kruddho vākyamāha śubhānanām |
reṇuke kiṃ cireṇa tvamāgateti punaḥpunaḥ

शिरस्तप्तं प्रदीप्तौ मे पादौ चैव तपोधन ।
सूर्यतेजोनिरुद्धाऽहं वृक्षच्छायां समाश्रिता

śirastaptaṃ pradīptau me pādau caiva tapodhana |
sūryatejoniruddhā'haṃ vṛkṣacchāyāṃ samāśritā

एतस्मात्कारणाद्ब्रह्मंश्चिरायैतत्कृतं मया ।
एतच्छ्रुत्वा मम विभो मा क्रुधस्त्वं पतोधन

etasmātkāraṇādbrahmaṃścirāyaitatkṛtaṃ mayā |
etacchrutvā mama vibho mā krudhastvaṃ patodhana

अद्यैनं दीप्तकिरणं रेणुके तव दुःखदम् ।
शरैर्निपातयिष्यामि सूर्यमस्त्राग्नितेजसा

adyainaṃ dīptakiraṇaṃ reṇuke tava duḥkhadam |
śarairnipātayiṣyāmi sūryamastrāgnitejasā

स विष्फार्य धनुर्दिव्यं गृहीत्वा च शरान्बहूंन् ।
अतिष्ठत्सूर्यमभितो यतो याति ततोमुखः

sa viṣphārya dhanurdivyaṃ gṛhītvā ca śarānbahūṃn |
atiṣṭhatsūryamabhito yato yāti tatomukhaḥ

अथ तं प्रेक्ष्य सन्नद्धं सूर्योऽभ्येत्य वचोऽब्रवीत् ।
द्विजरूपेण कौन्तेय किं ते सूर्योऽपराध्यति

atha taṃ prekṣya sannaddhaṃ sūryo'bhyetya vaco'bravīt |
dvijarūpeṇa kaunteya kiṃ te sūryo'parādhyati

आदत्ते रश्मिभिः सूर्यो दिवि तिष्ठंस्ततस्ततः ।
रसं हृतं वै वर्षासु प्रवर्षति दिवाकरः

ādatte raśmibhiḥ sūryo divi tiṣṭhaṃstatastataḥ |
rasaṃ hṛtaṃ vai varṣāsu pravarṣati divākaraḥ

ततोऽन्नं जायते विप्र मनुष्याणां सुखावहम् ।
अन्नं प्राणा इति यथा वेदेषु परिपठ्यते

tato'nnaṃ jāyate vipra manuṣyāṇāṃ sukhāvaham |
annaṃ prāṇā iti yathā vedeṣu paripaṭhyate

अथाऽभ्रेषु निगूढश्च रश्मिभिः परिवारितः ।
सप्तद्वीपानिमान्ब्रह्मन्वर्षेणाभिप्रवर्षति

athā'bhreṣu nigūḍhaśca raśmibhiḥ parivāritaḥ |
saptadvīpānimānbrahmanvarṣeṇābhipravarṣati

ततस्तदौषधीनां च वीरुधां पुष्पपत्रजम् ।
सर्वं वर्षाभिनिर्वृत्तमन्नं सम्भवति प्रभो

tatastadauṣadhīnāṃ ca vīrudhāṃ puṣpapatrajam |
sarvaṃ varṣābhinirvṛttamannaṃ sambhavati prabho

जातकर्माणि सर्वाणि व्रतोपनयनानि च ।
गोदानानि विवाहाश्च तथा यज्ञसमृद्धयः

jātakarmāṇi sarvāṇi vratopanayanāni ca |
godānāni vivāhāśca tathā yajñasamṛddhayaḥ

सत्राणि दानानि तथा संयोगा वित्तसञ्चयाः ।
अन्नतः सम्प्रवर्तन्ते यथा त्वं वेत्थ भार्गव

satrāṇi dānāni tathā saṃyogā vittasañcayāḥ |
annataḥ sampravartante yathā tvaṃ vettha bhārgava

रमणीयानि यावन्ति यावदारम्भिकाणि च ।
सर्वमन्नात्प्रभवति विदितं कीर्तयामि ते

ramaṇīyāni yāvanti yāvadārambhikāṇi ca |
sarvamannātprabhavati viditaṃ kīrtayāmi te

सर्वं हि वेत्थ विप्र त्वं यदेतत्कीर्तितं मया ।
प्रसादये त्वां विप्रर्षे किं ते सूर्यो निपात्यते

sarvaṃ hi vettha vipra tvaṃ yadetatkīrtitaṃ mayā |
prasādaye tvāṃ viprarṣe kiṃ te sūryo nipātyate