अध्याय 143: ब्रह्मसर में अगस्त्य का कमल चोरी

अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
यद्वृत्तं तीर्थयात्रायां शपथं प्रति तच्छृणु

atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
yadvṛttaṃ tīrthayātrāyāṃ śapathaṃ prati tacchṛṇu

पुष्करार्थं कृतं स्तैन्यं पुरा भरतसत्तम ।
राजर्षिभिर्महाराज तथैव च द्विजर्षिभिः

puṣkarārthaṃ kṛtaṃ stainyaṃ purā bharatasattama |
rājarṣibhirmahārāja tathaiva ca dvijarṣibhiḥ

पुरा प्रभासे ऋषयः समग्राः
समेता वै मन्त्रममन्त्रयन्त ।
चराम सर्वां पृथिवीं पुण्यतीर्थां
तन्नः कामं हन्त गच्छाम सर्वे

purā prabhāse ṛṣayaḥ samagrāḥ
sametā vai mantramamantrayanta |
carāma sarvāṃ pṛthivīṃ puṇyatīrthāṃ
tannaḥ kāmaṃ hanta gacchāma sarve

शुक्रोऽङ्गिराश्चैव कविश्च विद्वां-
स्तथा ह्यगस्त्यो नारदपर्वतौ च ।
भृगुर्वसिष्ठः कश्यपो गौतमश्च
विश्वामित्रो जमदग्निश्च राजन्

śukro'ṅgirāścaiva kaviśca vidvāṃ-
stathā hyagastyo nāradaparvatau ca |
bhṛgurvasiṣṭhaḥ kaśyapo gautamaśca
viśvāmitro jamadagniśca rājan

ऋषिस्तथा गालवोऽथाष्टकश्च
भरद्वाजोऽरुन्धती वालखिल्याः ।
शिबिर्दिलीपो नहुषोऽम्बरीषो
राजा ययातिर्धुन्धुमारोऽथ पूरुः

ṛṣistathā gālavo'thāṣṭakaśca
bharadvājo'rundhatī vālakhilyāḥ |
śibirdilīpo nahuṣo'mbarīṣo
rājā yayātirdhundhumāro'tha pūruḥ

1
जग्मुः पुरस्कृत्य महानुभावं
शतक्रतुं वृत्रहणं नरेन्द्राः ।
तीर्थानि सर्वाणि परिभ्रमन्तो
माघ्यां ययुः कौशिकीं पुण्यतीर्थाम्

1
jagmuḥ puraskṛtya mahānubhāvaṃ
śatakratuṃ vṛtrahaṇaṃ narendrāḥ |
tīrthāni sarvāṇi paribhramanto
māghyāṃ yayuḥ kauśikīṃ puṇyatīrthām

सर्वेषु तीर्थेष्ववधूतपापा
जग्मुस्ततो ब्रह्मसरः सुपुण्यम् ।
देवस्य तीर्थे जलमग्निकल्पा
विगाह्य ते भुक्तबिसप्रसूनाः

sarveṣu tīrtheṣvavadhūtapāpā
jagmustato brahmasaraḥ supuṇyam |
devasya tīrthe jalamagnikalpā
vigāhya te bhuktabisaprasūnāḥ

केचिद्बिसान्यखनंस्तत्र राजन्न-
न्ये मृणालान्यखनंस्तत्र विप्राः ।
अथापश्यन्पुष्करं ते ह्रियन्तं
ह्रदादगस्त्येन समुद्धृतं तत्

kecidbisānyakhanaṃstatra rājanna-
nye mṛṇālānyakhanaṃstatra viprāḥ |
athāpaśyanpuṣkaraṃ te hriyantaṃ
hradādagastyena samuddhṛtaṃ tat

नानाह सर्वानृषिमुख्यानगस्त्यः
केनाहृतं पुष्करं मे सुजातम् ।
युष्माञ्शङ्के पुष्करं दीयतां मे
न वै भवन्तो हर्तुमर्हन्ति पद्मम्

nānāha sarvānṛṣimukhyānagastyaḥ
kenāhṛtaṃ puṣkaraṃ me sujātam |
yuṣmāñśaṅke puṣkaraṃ dīyatāṃ me
na vai bhavanto hartumarhanti padmam

शृणोमि कालो हिंसते धर्मवीर्यं
सेयं प्राप्ता वर्तते धर्मपीडा ।
पुराऽधर्मो वर्तते नेह याव-
त्तावद्गच्छामः सुरलोकं चिराय

śṛṇomi kālo hiṃsate dharmavīryaṃ
seyaṃ prāptā vartate dharmapīḍā |
purā'dharmo vartate neha yāva-
ttāvadgacchāmaḥ suralokaṃ cirāya

1
पुरा वेदान्ब्राह्मणा ग्राममध्ये
घुष्टस्वरा वृषलान्श्रावयन्ति ।
पुरा राजा व्यवहारानधर्मा-
न्पश्यत्यहं परलोकं व्रजामि

1
purā vedānbrāhmaṇā grāmamadhye
ghuṣṭasvarā vṛṣalānśrāvayanti |
purā rājā vyavahārānadharmā-
npaśyatyahaṃ paralokaṃ vrajāmi

पुरा राजा प्रत्यवरान्गरीयसो
मंस्यत्यथैनमनुयास्यन्ति सर्वे ।
धर्मोत्तरं यावदिदं न वर्तते
तावद्व्रजामि परलोकं चिराय

purā rājā pratyavarāngarīyaso
maṃsyatyathainamanuyāsyanti sarve |
dharmottaraṃ yāvadidaṃ na vartate
tāvadvrajāmi paralokaṃ cirāya

पुरा प्रपश्यामि परेण मर्त्या-
न्बलीयसा दुर्बलान्भुज्यमानान् ।
तस्माद्यास्यामि परलोकं चिराय
न ह्युत्सहे द्रष्टुमीदृङ्नृलोके

purā prapaśyāmi pareṇa martyā-
nbalīyasā durbalānbhujyamānān |
tasmādyāsyāmi paralokaṃ cirāya
na hyutsahe draṣṭumīdṛṅnṛloke

तमाहुरार्ता ऋषयो महर्षिं
न ते वयं पुष्करं चोरयामः ।
मिथ्याभिशंसा भवता न कार्या
शपाम तीक्ष्णैः शपथैर्महर्षे

tamāhurārtā ṛṣayo maharṣiṃ
na te vayaṃ puṣkaraṃ corayāmaḥ |
mithyābhiśaṃsā bhavatā na kāryā
śapāma tīkṣṇaiḥ śapathairmaharṣe

ते निश्चितास्तत्र महर्षयस्तु
सम्पश्यन्तो धर्ममेतं नरेन्द्राः ।
ततोऽशपन्त शपथान्पर्ययेण
सहैव ते पार्थिव पुत्रपौत्रैः

te niścitāstatra maharṣayastu
sampaśyanto dharmametaṃ narendrāḥ |
tato'śapanta śapathānparyayeṇa
sahaiva te pārthiva putrapautraiḥ

प्रत्याक्रोशेदिहाक्रुष्टस्ताडितः प्रतिताडयेत् ।
खादेच्च पृष्ठमांसानि यस्ते हरति पुष्करम्

pratyākrośedihākruṣṭastāḍitaḥ pratitāḍayet |
khādecca pṛṣṭhamāṃsāni yaste harati puṣkaram

अस्वाध्यायपरो लोके श्वानं च परिकर्षतु ।
पुरे च भिक्षुर्भवतु यस्ते हरति पुष्करम्

asvādhyāyaparo loke śvānaṃ ca parikarṣatu |
pure ca bhikṣurbhavatu yaste harati puṣkaram

सर्वत्र सर्वं पणतु न्यासे लोभं करोतु च ।
कूटसाक्षित्वमभ्येतु यस्ते हरति पुष्करम्

sarvatra sarvaṃ paṇatu nyāse lobhaṃ karotu ca |
kūṭasākṣitvamabhyetu yaste harati puṣkaram

जीवत्वहङ्कृतो बुद्ध्या विषमेणासमेन सः ।
कर्षको मत्सरी चास्तु यस्ते हरति पुष्करम्

jīvatvahaṅkṛto buddhyā viṣameṇāsamena saḥ |
karṣako matsarī cāstu yaste harati puṣkaram

अशुचिर्ब्रह्मकूटोस्तु श्वानं च परिकर्षतु ।
ब्रह्महाऽनिकृतिश्चास्तु यस्ते हरति पुष्करम्

aśucirbrahmakūṭostu śvānaṃ ca parikarṣatu |
brahmahā'nikṛtiścāstu yaste harati puṣkaram

अकृतज्ञस्तु मित्राणां शूद्रायां च प्रजायतु ।
एकः सम्पन्नमश्नातु यस्ते हरति पुष्करम्

akṛtajñastu mitrāṇāṃ śūdrāyāṃ ca prajāyatu |
ekaḥ sampannamaśnātu yaste harati puṣkaram

चिकित्सायां प्रचरतु भार्यया चैव पुष्यतु ।
श्वशुरात्तस्य वृत्तिः स्याद्यस्ते हरति पुष्करम्

cikitsāyāṃ pracaratu bhāryayā caiva puṣyatu |
śvaśurāttasya vṛttiḥ syādyaste harati puṣkaram

उदपानप्लवे ग्रामे ब्राह्मणो वृषलीपतिः ।
तस्य लोकान्स व्रजतु यस्ते हरति पुष्करम्

udapānaplave grāme brāhmaṇo vṛṣalīpatiḥ |
tasya lokānsa vrajatu yaste harati puṣkaram

वृथा मांसं समश्नातु दिवा गच्छतु मैथुनम् ।
प्रेष्यो भवतु राज्ञश्च यस्ते हरति पुष्करम्

vṛthā māṃsaṃ samaśnātu divā gacchatu maithunam |
preṣyo bhavatu rājñaśca yaste harati puṣkaram

अनध्यायेष्वधीयीत मित्रं श्राद्धे च भोजयेत् ।
श्राद्धे शूद्रस्य चाश्नीयाद्यस्ते हरति पुष्करम्

anadhyāyeṣvadhīyīta mitraṃ śrāddhe ca bhojayet |
śrāddhe śūdrasya cāśnīyādyaste harati puṣkaram

अनाहिताग्निर्मियतां यज्ञे विघ्नं करोतु च ।
तपस्विभिर्विरुध्येच्च यस्ते हरति पुष्करम्

anāhitāgnirmiyatāṃ yajñe vighnaṃ karotu ca |
tapasvibhirvirudhyecca yaste harati puṣkaram

अनृतौ व्रतनियतायां भार्यायां स प्रजायतु ।
निराकरोतु वेदांश्च यस्ते हरति पुष्करम्

anṛtau vrataniyatāyāṃ bhāryāyāṃ sa prajāyatu |
nirākarotu vedāṃśca yaste harati puṣkaram

अतिथिर्गृहसंस्थोऽस्तु कामवृत्तस्तु दीक्षितः ।
विद्यां प्रयच्छतु भृतो यस्ते हरति पुष्करम्

atithirgṛhasaṃstho'stu kāmavṛttastu dīkṣitaḥ |
vidyāṃ prayacchatu bhṛto yaste harati puṣkaram

नृशंसस्त्यक्तधर्मोऽस्तु स्त्रीषु ज्ञातिषु गोषु च ।
निहन्तु ब्राह्मणं चापि यस्ते हरति पुष्करम्

nṛśaṃsastyaktadharmo'stu strīṣu jñātiṣu goṣu ca |
nihantu brāhmaṇaṃ cāpi yaste harati puṣkaram

गृहज्ञानी बहिःशास्त्रं पठतां विस्वरं पदम् ।
गरीयसोऽवजानातु यस्ते हरति पुष्करम्

gṛhajñānī bahiḥśāstraṃ paṭhatāṃ visvaraṃ padam |
garīyaso'vajānātu yaste harati puṣkaram

अनृतं भाषतु सदा सद्भिश्चैव विरुध्यतु ।
शुल्केन ददतु कन्यां यस्ते हरपि पुष्करम्

anṛtaṃ bhāṣatu sadā sadbhiścaiva virudhyatu |
śulkena dadatu kanyāṃ yaste harapi puṣkaram

पदा च गां संस्पृशतु सूर्यं च प्रति मेहतु ।
शरणागतं संत्यजतु यस्ते हरति पुष्करम्

padā ca gāṃ saṃspṛśatu sūryaṃ ca prati mehatu |
śaraṇāgataṃ saṃtyajatu yaste harati puṣkaram

करोतु भृतकोऽवर्षां राज्ञश्चास्तु पुरोहितः ।
ऋत्विगस्तु ह्ययाज्यस्य यस्ते हरति पुष्करम्

karotu bhṛtako'varṣāṃ rājñaścāstu purohitaḥ |
ṛtvigastu hyayājyasya yaste harati puṣkaram

ग्रामे चाधिकृतः सोऽस्तु खरयानेन गच्छतु ।
शुनः कर्षतु वृत्त्यर्थे यस्ते हरति पुष्करम्

grāme cādhikṛtaḥ so'stu kharayānena gacchatu |
śunaḥ karṣatu vṛttyarthe yaste harati puṣkaram

सर्वपापसमादानं नृशंसे चानृते च यत् ।
तत्तस्यास्तु सदा पापं यस्ते हरति पुष्करम्

sarvapāpasamādānaṃ nṛśaṃse cānṛte ca yat |
tattasyāstu sadā pāpaṃ yaste harati puṣkaram

स राजास्त्वकृतप्रज्ञः कामवृत्तश्च पापकृत् ।
अधर्मेणाभिशास्तूर्वीं यस्ते हरति पुष्करम्

sa rājāstvakṛtaprajñaḥ kāmavṛttaśca pāpakṛt |
adharmeṇābhiśāstūrvīṃ yaste harati puṣkaram

पापिष्ठेभ्यो ह्यनर्घार्हः स नरोऽस्तु स्वपापकृत् ।
दत्त्वा दानं कीर्तयतु यस्ते हरति पुष्करम्

pāpiṣṭhebhyo hyanarghārhaḥ sa naro'stu svapāpakṛt |
dattvā dānaṃ kīrtayatu yaste harati puṣkaram

श्वश्र्वाऽपवादं वदतु भर्तुर्भवतु दुर्मनाः ।
एका स्वादु समश्नातु या ते हरति पुष्करम्

śvaśrvā'pavādaṃ vadatu bharturbhavatu durmanāḥ |
ekā svādu samaśnātu yā te harati puṣkaram

एकपादेन वृत्त्यर्थं ग्रामद्वारे स तिष्ठतु ।
धर्मज्ञस्त्यक्तधर्मास्तु यस्ते हरति पुष्करम्

ekapādena vṛttyarthaṃ grāmadvāre sa tiṣṭhatu |
dharmajñastyaktadharmāstu yaste harati puṣkaram

अग्निहोत्रमनादृत्य स सुखं स्वपतु द्विजः ।
परिव्राट् कामवृत्तोस्तु यस्ते हरति पुष्करम्

agnihotramanādṛtya sa sukhaṃ svapatu dvijaḥ |
parivrāṭ kāmavṛttostu yaste harati puṣkaram

वालजेन निदानेन कांस्यं भवतु दोहनम् ।
दुह्येत परवत्सेन या ते हरति पुष्करम्

vālajena nidānena kāṃsyaṃ bhavatu dohanam |
duhyeta paravatsena yā te harati puṣkaram

ततस्तु तैः शपथैः शप्यमानै-
र्नानाविधैर्बहुभिः कौरवेन्द्र ।
सहस्राक्षो देवराट् सम्प्रहृष्टः
समीक्ष्य तं कोपनं विप्रमुख्यम्

tatastu taiḥ śapathaiḥ śapyamānai-
rnānāvidhairbahubhiḥ kauravendra |
sahasrākṣo devarāṭ samprahṛṣṭaḥ
samīkṣya taṃ kopanaṃ vipramukhyam

यथाब्रवीन्मघवा प्रत्ययं स्वं
स्वयं समागत्य तमृषिं जातरोषम् ।
ब्रह्मर्षिदेवर्षिनृपर्षिमध्ये
यं तं निबोधेह ममाद्य राजन्

yathābravīnmaghavā pratyayaṃ svaṃ
svayaṃ samāgatya tamṛṣiṃ jātaroṣam |
brahmarṣidevarṣinṛparṣimadhye
yaṃ taṃ nibodheha mamādya rājan

अध्वर्यवे दुहितरं ददातु
छन्दोगे वाऽऽचरितब्रह्मचर्ये ।
अथर्वणं वेदमधीत्य विप्रः
स्नायीत यः पुष्करमाददाति

adhvaryave duhitaraṃ dadātu
chandoge vā''caritabrahmacarye |
atharvaṇaṃ vedamadhītya vipraḥ
snāyīta yaḥ puṣkaramādadāti

सर्वान्वेदानधीयीत पुण्यशीलोऽस्तु धार्मिकः ।
ब्रह्मणः सदनं यातु यस्ते हरति पुष्करम्

sarvānvedānadhīyīta puṇyaśīlo'stu dhārmikaḥ |
brahmaṇaḥ sadanaṃ yātu yaste harati puṣkaram

आशीर्वादस्त्वया प्रोक्तः शपथो बलसूदन ।
दीयतां पुष्करं मह्यमेष धर्मः सनातनः

āśīrvādastvayā proktaḥ śapatho balasūdana |
dīyatāṃ puṣkaraṃ mahyameṣa dharmaḥ sanātanaḥ

न मया भगवँल्लोभाद्धृतं पुष्करमद्य वै ।
धर्मांस्तु श्रोतुकामेन हृतं न क्रोद्धुमर्हसि

na mayā bhagavam̐llobhāddhṛtaṃ puṣkaramadya vai |
dharmāṃstu śrotukāmena hṛtaṃ na kroddhumarhasi

धर्मश्रुतिसमुत्कर्षो धर्मसेतुरनामयः ।
आर्षो वै शाश्वतो नित्यमव्ययोऽयं मया श्रुतः

dharmaśrutisamutkarṣo dharmaseturanāmayaḥ |
ārṣo vai śāśvato nityamavyayo'yaṃ mayā śrutaḥ

तदिदं गृह्यतां विद्वन्पुष्करं द्विजसत्तम ।
अतिक्रमं मे भगवन्क्षन्तुमर्हस्यनिन्दित

tadidaṃ gṛhyatāṃ vidvanpuṣkaraṃ dvijasattama |
atikramaṃ me bhagavankṣantumarhasyanindita

इत्युक्तः स महेन्द्रेण तपस्वी कोपनो भृशम् ।
जग्राह पुष्करं धीमान्प्रसन्नश्चाभवन्मुनिः

ityuktaḥ sa mahendreṇa tapasvī kopano bhṛśam |
jagrāha puṣkaraṃ dhīmānprasannaścābhavanmuniḥ

प्रययुस्ते ततो भूयस्तीर्थानि वनगोचराः ।
पुण्येषु तीर्थेषु तथा गात्राण्याप्लावयन्त ते

prayayuste tato bhūyastīrthāni vanagocarāḥ |
puṇyeṣu tīrtheṣu tathā gātrāṇyāplāvayanta te

आख्यानं य इदं युक्तः पठेत्वर्वणिपर्वणि ।
न मूर्खं जनयेत्पुत्रं न भवेच्च निराकृतिः

ākhyānaṃ ya idaṃ yuktaḥ paṭhetvarvaṇiparvaṇi |
na mūrkhaṃ janayetputraṃ na bhavecca nirākṛtiḥ

न तमापत्स्पृशेत्काचिद्विज्वरो न जरावहः ।
विरजाः श्रेयसा युक्तः प्रेत्य स्वर्गमवाप्नुयात्

na tamāpatspṛśetkācidvijvaro na jarāvahaḥ |
virajāḥ śreyasā yuktaḥ pretya svargamavāpnuyāt

यश्च शास्त्रमधीयीत ऋषिभिः परिपालितम् ।
स गच्छेद्ब्रह्मणो लोकमव्ययं च नरोत्तम

yaśca śāstramadhīyīta ṛṣibhiḥ paripālitam |
sa gacchedbrahmaṇo lokamavyayaṃ ca narottama