अध्याय 129: ब्रह्मा इन्द्र को गोलोक की श्रेष्ठता बताते हैं

ये च गाः सम्प्रयच्छन्ति हुतशिष्टाशिनश्च ये ।
तेषां सत्राणि यज्ञाश्च नित्यमेव युधिष्ठिर

ye ca gāḥ samprayacchanti hutaśiṣṭāśinaśca ye |
teṣāṃ satrāṇi yajñāśca nityameva yudhiṣṭhira

ऋते दधिघृतेनेह न यज्ञः सम्प्रवर्तते ।
तेन यज्ञस्य यज्ञत्वमतो मूलं च लक्ष्यते

ṛte dadhighṛteneha na yajñaḥ sampravartate |
tena yajñasya yajñatvamato mūlaṃ ca lakṣyate

दानानामपि सर्वेषां गवां दानं प्रशस्यते ।
गावः श्रेष्ठाः पवित्राश्च पावनं ह्येतदुत्तमम्

dānānāmapi sarveṣāṃ gavāṃ dānaṃ praśasyate |
gāvaḥ śreṣṭhāḥ pavitrāśca pāvanaṃ hyetaduttamam

पुष्ट्यर्थमेताः सेवेत शान्त्यर्थमपि चैव ह ।
पयो दधि घृतं चासां सर्वपापप्रमोचनम्

puṣṭyarthametāḥ seveta śāntyarthamapi caiva ha |
payo dadhi ghṛtaṃ cāsāṃ sarvapāpapramocanam

गावस्तेजः परं प्रोक्तमिह लोके परत्र च ।
न गोभ्यः परमं किञ्चित्पवित्रं भरतर्षभ

gāvastejaḥ paraṃ proktamiha loke paratra ca |
na gobhyaḥ paramaṃ kiñcitpavitraṃ bharatarṣabha

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
पितामहस्य संवादमिन्द्रस्य च युधिष्ठिर

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
pitāmahasya saṃvādamindrasya ca yudhiṣṭhira

पराभूतेषु दैत्येषु शक्रस्त्रिभुवनेश्वरः ।
प्रजाः समुदिताः सर्वाः सत्यधर्मपरायणाः

parābhūteṣu daityeṣu śakrastribhuvaneśvaraḥ |
prajāḥ samuditāḥ sarvāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ

अथर्षयः सगन्धर्वाः किन्नरोरगराक्षसाः ।
देवासुरसुपर्णाश्च प्रजानां पतयस्तथा ।
पर्युपासत कौन्तेय कदाचिद्वै पितामहम्

atharṣayaḥ sagandharvāḥ kinnaroragarākṣasāḥ |
devāsurasuparṇāśca prajānāṃ patayastathā |
paryupāsata kaunteya kadācidvai pitāmaham

नारदः पर्वतश्चैव विश्वावसुहहाहुहूः ।
दिव्यतानेषु गायन्तः पर्युपासत तं प्रभुम्

nāradaḥ parvataścaiva viśvāvasuhahāhuhūḥ |
divyatāneṣu gāyantaḥ paryupāsata taṃ prabhum

तत्र दिव्यानि पुष्पाणि प्रावहत्पवनस्तदा ।
आजह्रुर्ऋतवश्चापि सुगन्धीनि पृथक्पृथक्

tatra divyāni puṣpāṇi prāvahatpavanastadā |
ājahrurṛtavaścāpi sugandhīni pṛthakpṛthak

तस्मिन्देवसमावाये सर्वभूतसमागमे ।
दिव्यवादित्रसंघुष्टे दिव्यस्त्रीचारणावृते ।
इन्द्रः पप्रच्छ देवेशमभिवाद्य प्रणम्य च

tasmindevasamāvāye sarvabhūtasamāgame |
divyavāditrasaṃghuṣṭe divyastrīcāraṇāvṛte |
indraḥ papraccha deveśamabhivādya praṇamya ca

देवानां भगवन्कस्माल्लोकेशानां पितामह ।
उपरिष्ठाद्गवां लोक एतदिच्छामि वेदितुम्

devānāṃ bhagavankasmāllokeśānāṃ pitāmaha |
upariṣṭhādgavāṃ loka etadicchāmi veditum

किं तपो ब्रह्मचर्यं वा गोभिः कृतमिहेश्वर ॥
देवानामुपरिष्टाद्यद्वसन्त्यरजसः सुखम्

kiṃ tapo brahmacaryaṃ vā gobhiḥ kṛtamiheśvara ||
devānāmupariṣṭādyadvasantyarajasaḥ sukham

ततः प्रोवाच ब्रह्मा तं शक्रं बलनिषूदनम् ।
अवज्ञातास्त्वया नित्यं गावो बलनिषूदन

tataḥ provāca brahmā taṃ śakraṃ balaniṣūdanam |
avajñātāstvayā nityaṃ gāvo balaniṣūdana

तेन त्वमासां माहात्म्यं न वेत्सि शृणु यत्प्रभो ।
गवां प्रभावं परमं माहात्म्यं च सुरर्षभ

tena tvamāsāṃ māhātmyaṃ na vetsi śṛṇu yatprabho |
gavāṃ prabhāvaṃ paramaṃ māhātmyaṃ ca surarṣabha

यज्ञाङ्गं कथिता गावो यज्ञ एव च वासव ।
एताभिश्च विना विज्ञो न वर्तेत कथञ्चन

yajñāṅgaṃ kathitā gāvo yajña eva ca vāsava |
etābhiśca vinā vijño na varteta kathañcana

धारयन्ति प्रजाश्चैताः पयसा हविषा तथा ।
एतासां तनयाश्चापि कृषियोगमुपासते

dhārayanti prajāścaitāḥ payasā haviṣā tathā |
etāsāṃ tanayāścāpi kṛṣiyogamupāsate

जनयन्ति च धान्यानि बीजानि विविधानि च ।
ततो यज्ञाः प्रवर्तन्ते हव्यं कव्यं च सर्वशः

janayanti ca dhānyāni bījāni vividhāni ca |
tato yajñāḥ pravartante havyaṃ kavyaṃ ca sarvaśaḥ

पयो दधि घृतं चैव पुण्याश्चैताः सुराधिप ।
वहन्ति विविधान्भोगान्क्षुत्तृष्णापरिपीडिताः

payo dadhi ghṛtaṃ caiva puṇyāścaitāḥ surādhipa |
vahanti vividhānbhogānkṣuttṛṣṇāparipīḍitāḥ

मुनींश्च धारयन्तीह प्रजाश्चैवापि कर्मणा ।
वासवाऽकूटवाहिन्यः कर्मणा सुकृतेन च

munīṃśca dhārayantīha prajāścaivāpi karmaṇā |
vāsavā'kūṭavāhinyaḥ karmaṇā sukṛtena ca

उपरिष्टात्ततोऽस्माकं वसन्त्येताः सदैव हि ।
एतत्ते कारणं शक्र निवासकृतमध्य वै ।
गावो देवोपरिष्टाद्धि समाख्याताः शतक्रतो

upariṣṭāttato'smākaṃ vasantyetāḥ sadaiva hi |
etatte kāraṇaṃ śakra nivāsakṛtamadhya vai |
gāvo devopariṣṭāddhi samākhyātāḥ śatakrato

एता हि वरदत्ताश्च वरदाश्चापि वासव ।
सुरभ्यः पुण्यकर्मिण्यः पावनाः शुभलक्षणाः

etā hi varadattāśca varadāścāpi vāsava |
surabhyaḥ puṇyakarmiṇyaḥ pāvanāḥ śubhalakṣaṇāḥ

यदर्थं गां गताश्चैव सुरभ्यः सुरसत्तम ।
तच्च मे शृणु कार्स्न्येन वदतो बलसूदन

yadarthaṃ gāṃ gatāścaiva surabhyaḥ surasattama |
tacca me śṛṇu kārsnyena vadato balasūdana

पुरा देवयुगे तात दैत्येन्द्रेषु महात्मसु ।
त्रीँल्लोकाननुशासत्सु विष्णौ गर्भत्वमागते

purā devayuge tāta daityendreṣu mahātmasu |
trīm̐llokānanuśāsatsu viṣṇau garbhatvamāgate

अदित्यां तप्यमानायां तपो घोरं सुदुश्चरम् ।
पुत्रार्थममरश्रेष्ठ पादेनैकेन नित्यदा

adityāṃ tapyamānāyāṃ tapo ghoraṃ suduścaram |
putrārthamamaraśreṣṭha pādenaikena nityadā

तां तु दृष्ट्वा महादेवीं तप्यमानां महत्तपः ।
दक्षस्य दुहिता देवी सुरभिर्नाम नामतः

tāṃ tu dṛṣṭvā mahādevīṃ tapyamānāṃ mahattapaḥ |
dakṣasya duhitā devī surabhirnāma nāmataḥ

अतप्यत तपो घोरं हृष्टा धर्मपरायणा ।
कैलासशिखरे रम्ये देवगन्धर्वसेविते

atapyata tapo ghoraṃ hṛṣṭā dharmaparāyaṇā |
kailāsaśikhare ramye devagandharvasevite

व्यतिष्ठदेकपादेन परमं योगमास्थिता ।
दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च

vyatiṣṭhadekapādena paramaṃ yogamāsthitā |
daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca

सन्तप्तास्तपसा तस्या देवाः सर्षिमहोरगाः ।
तत्र गत्वा मया सार्धं पर्युपासत तां शुभां

santaptāstapasā tasyā devāḥ sarṣimahoragāḥ |
tatra gatvā mayā sārdhaṃ paryupāsata tāṃ śubhāṃ

अथाहमब्रवं तत्र देवीं तां तपसाऽन्विताम् ।
किमर्थं तप्यसे देवि तपो घोरमनिन्दिते

athāhamabravaṃ tatra devīṃ tāṃ tapasā'nvitām |
kimarthaṃ tapyase devi tapo ghoramanindite

प्रीतस्तेऽहं महाभागो तपसाऽनेन शोभने ।
वरयस्व वरं देवि दातास्मीति पुरन्दर

prītaste'haṃ mahābhāgo tapasā'nena śobhane |
varayasva varaṃ devi dātāsmīti purandara

वरेण भगवन्मह्यं कृतं लोकपितामह ।
एष एव वरो मेऽद्य यत्प्रीतोसि ममानघ

vareṇa bhagavanmahyaṃ kṛtaṃ lokapitāmaha |
eṣa eva varo me'dya yatprītosi mamānagha

तामेव ब्रुवतीं देवीं सुरभिं त्रिदशेश्वर ।
प्रत्यब्रवं यद्देवेन्द्र तन्निबोध शचीपते

tāmeva bruvatīṃ devīṃ surabhiṃ tridaśeśvara |
pratyabravaṃ yaddevendra tannibodha śacīpate

अलोभकाम्यया देवि तपसा शुचिना च ते ।
प्रसन्नोऽहं वरं तस्मादमरत्वं दादामि ते

alobhakāmyayā devi tapasā śucinā ca te |
prasanno'haṃ varaṃ tasmādamaratvaṃ dādāmi te

त्रयाणामपि लोकानामुपरिष्टान्निवत्स्यसि ।
मत्प्रसादाच्च विख्यातो गोलोकः सम्भविष्यति

trayāṇāmapi lokānāmupariṣṭānnivatsyasi |
matprasādācca vikhyāto golokaḥ sambhaviṣyati

मानुषेषु च कुर्वाणाः प्रजाः कर्म शुभास्तव ।
निवत्स्यन्ति महाभागो सर्वा दुहितरश्च ते

mānuṣeṣu ca kurvāṇāḥ prajāḥ karma śubhāstava |
nivatsyanti mahābhāgo sarvā duhitaraśca te

मनसा चिन्तिता भोगास्त्वया वै दिव्यमानुषाः ।
यच्च स्वर्गसुखं देवि तत्ते सम्पत्स्यते शुभे

manasā cintitā bhogāstvayā vai divyamānuṣāḥ |
yacca svargasukhaṃ devi tatte sampatsyate śubhe

तस्या लोकाः सहस्राक्ष सर्वकामसमन्विताः ।
न तत्र क्रमते मृत्युर्न जरा न च पावकः ।
न दैन्यं नाशुभं किञ्चिद्विद्यते तत्र वासव

tasyā lokāḥ sahasrākṣa sarvakāmasamanvitāḥ |
na tatra kramate mṛtyurna jarā na ca pāvakaḥ |
na dainyaṃ nāśubhaṃ kiñcidvidyate tatra vāsava

तत्र दिव्यान्यरण्यानि दिव्यानि भवनानि च ।
विमानानि सुयुक्तानि कामगानि च वासव

tatra divyānyaraṇyāni divyāni bhavanāni ca |
vimānāni suyuktāni kāmagāni ca vāsava

ब्रह्मचर्येण तपसा सत्येन च दमेन च ।
दानैश्च विविधैः पुण्यैस्तथा तीर्थानुसेवनात्

brahmacaryeṇa tapasā satyena ca damena ca |
dānaiśca vividhaiḥ puṇyaistathā tīrthānusevanāt

तपसा महता चैव सुकृतेन च कर्मणा ।
शक्यः समासादयितुं गोलोकः पुष्करेक्षण

tapasā mahatā caiva sukṛtena ca karmaṇā |
śakyaḥ samāsādayituṃ golokaḥ puṣkarekṣaṇa

एतत्ते सर्वमाख्यातं मया शक्रानुपृच्छते ।
न ते परिभवः कार्यो गवामसुरसूदन

etatte sarvamākhyātaṃ mayā śakrānupṛcchate |
na te paribhavaḥ kāryo gavāmasurasūdana

एतच्छ्रुत्वा सहस्राक्षः पूजयामास नित्यदा ।
गाश्चक्रे बहुमानं च तासु नित्यं युधिष्ठिर

etacchrutvā sahasrākṣaḥ pūjayāmāsa nityadā |
gāścakre bahumānaṃ ca tāsu nityaṃ yudhiṣṭhira

एतत्ते सर्वमाख्यातं पावनं च महाद्युते ।
पवित्रं परमं चापि गवां माहात्म्यमुत्तमम् ।

etatte sarvamākhyātaṃ pāvanaṃ ca mahādyute |
pavitraṃ paramaṃ cāpi gavāṃ māhātmyamuttamam |

कीर्तितं पुरुषव्याघ्र सर्वपापविमोचनम् ।
य इदं कथयेन्नित्यं ब्राह्मणेभ्यः समाहितः

kīrtitaṃ puruṣavyāghra sarvapāpavimocanam |
ya idaṃ kathayennityaṃ brāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥ

हव्यकव्येषु यज्ञेषु पितृकार्येषु चैव ह ।
सार्वकामिकमक्षय्यं पितॄंस्तस्योपतिष्ठते

havyakavyeṣu yajñeṣu pitṛkāryeṣu caiva ha |
sārvakāmikamakṣayyaṃ pitṝṃstasyopatiṣṭhate

गोषु भक्तश्च लभते यद्यदिच्छति मानवः ।
स्त्रियोपि भक्ता या गोषु ताश्च काममवाप्नुयुः

goṣu bhaktaśca labhate yadyadicchati mānavaḥ |
striyopi bhaktā yā goṣu tāśca kāmamavāpnuyuḥ

पुत्रार्थीं लभते पुत्रं कन्यार्थी तामवाप्नुयात् ।
धनार्थी लभते वित्तं धर्मार्थी धर्ममाप्नुयात्

putrārthīṃ labhate putraṃ kanyārthī tāmavāpnuyāt |
dhanārthī labhate vittaṃ dharmārthī dharmamāpnuyāt

विद्यार्थी चाप्नुयाद्विद्यां सुखार्थी प्राप्नुयात्सुखम् ।
न किञ्चिद्दुर्लभं चैव गवां भक्तस्य भारत

vidyārthī cāpnuyādvidyāṃ sukhārthī prāpnuyātsukham |
na kiñciddurlabhaṃ caiva gavāṃ bhaktasya bhārata