अध्याय 130: स्वर्ण सबसे श्रेष्ठ दक्षिणा क्यों है

उक्तं पितामहेनेदं गवां दानमनुत्तमम् ।
विशेषेण नरेन्द्राणामिह धर्ममवेक्षताम्

uktaṃ pitāmahenedaṃ gavāṃ dānamanuttamam |
viśeṣeṇa narendrāṇāmiha dharmamavekṣatām

राज्यं हि सततं दुःखमाश्रमाश्च सुदुर्विदाः ।
परिचारेषु वै दुःखं दुर्धरं चाकृतात्मभिः ।
भूयिष्ठं च नरेन्द्राणां विद्यते न शुभा गतिः

rājyaṃ hi satataṃ duḥkhamāśramāśca sudurvidāḥ |
paricāreṣu vai duḥkhaṃ durdharaṃ cākṛtātmabhiḥ |
bhūyiṣṭhaṃ ca narendrāṇāṃ vidyate na śubhā gatiḥ

पूयन्ते तत्र नियतं प्रयच्छन्तो वसुन्धराम् ।
सर्वे च कथिता धर्मास्त्वया मे कुरुनन्दन

pūyante tatra niyataṃ prayacchanto vasundharām |
sarve ca kathitā dharmāstvayā me kurunandana

एवमेव गवामुक्तं प्रदानं ते नृगेण ह ।
ऋषिणा नाचिकेतेन पूर्वमेव निदर्शितम्

evameva gavāmuktaṃ pradānaṃ te nṛgeṇa ha |
ṛṣiṇā nāciketena pūrvameva nidarśitam

वेदोपनिषदे चैव सर्वकर्मसु दक्षिणाः ।
सर्वक्रतुषु चोद्दिष्टा भूमिर्गावोऽथ काञ्चनम्

vedopaniṣade caiva sarvakarmasu dakṣiṇāḥ |
sarvakratuṣu coddiṣṭā bhūmirgāvo'tha kāñcanam

तत्र श्रुतिस्तु परमा सुवर्णं दक्षिणेति वै ।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं पितामह यथातथम्

tatra śrutistu paramā suvarṇaṃ dakṣiṇeti vai |
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ pitāmaha yathātatham

किं सुवर्णं कथं जातं कस्मिन्काले किमात्मकम् ।
किंदैव किंफलं चैव कस्माच्च परमुच्यते

kiṃ suvarṇaṃ kathaṃ jātaṃ kasminkāle kimātmakam |
kiṃdaiva kiṃphalaṃ caiva kasmācca paramucyate

कस्माद्दानं सुवर्णस्य पूजयन्ति मनीषिणः ।
कस्माच्च दक्षिणार्थं तद्यज्ञकर्मसु शस्यते

kasmāddānaṃ suvarṇasya pūjayanti manīṣiṇaḥ |
kasmācca dakṣiṇārthaṃ tadyajñakarmasu śasyate

कस्माच्च पावनं श्रेष्ठं भूमेर्गोभ्यश्च काञ्चनम् ।
परमं दक्षिणार्थे च तद्ब्रवीहि पितामह

kasmācca pāvanaṃ śreṣṭhaṃ bhūmergobhyaśca kāñcanam |
paramaṃ dakṣiṇārthe ca tadbravīhi pitāmaha

शृणु राजन्नवहितो बहुकारणविस्तरम् ।
जातरूपसमुत्पत्तिमनुभूतं च यन्मया

śṛṇu rājannavahito bahukāraṇavistaram |
jātarūpasamutpattimanubhūtaṃ ca yanmayā

पिता मम महातेजाः श्तनुर्निधनं गतः ।
तस्य दित्सुरहं श्राद्धं गङ्गाद्वारमुपागमम्

pitā mama mahātejāḥ śtanurnidhanaṃ gataḥ |
tasya ditsurahaṃ śrāddhaṃ gaṅgādvāramupāgamam

तत्रागम्य पितुः पुत्र श्राद्धकर्म समारभम् ।
मातो मे जाह्नवी चात्र साहाय्यमकरोत्तदा

tatrāgamya pituḥ putra śrāddhakarma samārabham |
māto me jāhnavī cātra sāhāyyamakarottadā

तत्रागतांस्तपस्सिद्धानुपवेश्य बहूनृषीन् ।
तोयप्रदानात्प्रभृति कार्याण्यहमथारभम्

tatrāgatāṃstapassiddhānupaveśya bahūnṛṣīn |
toyapradānātprabhṛti kāryāṇyahamathārabham

तत्समाप्य यथोद्दिष्टं पूर्वकर्म समाहितः ।
दातुं निर्वपणं सम्यग्यथावदहमारभम्

tatsamāpya yathoddiṣṭaṃ pūrvakarma samāhitaḥ |
dātuṃ nirvapaṇaṃ samyagyathāvadahamārabham

ततस्तं दर्भविन्यासं भित्त्वा सुरुचिराङ्गदः ।
प्रलम्बाभरणो बाहुरुदतिष्ठद्विशाम्पते

tatastaṃ darbhavinyāsaṃ bhittvā surucirāṅgadaḥ |
pralambābharaṇo bāhurudatiṣṭhadviśāmpate

मुहूर्तमपि तं दृष्ट्वा परं विस्मयमागमम् ।
प्रतिग्रहीता साक्षान्मे पितेति भरतर्षभ

muhūrtamapi taṃ dṛṣṭvā paraṃ vismayamāgamam |
pratigrahītā sākṣānme piteti bharatarṣabha

ततो मे पुनरेवासीत्संज्ञा सञ्चिन्त्य शास्त्रतः ।
नायं वेदेषु विहितो विधिर्हस्त इति प्रभो ।
पिण्डो देयो नरेणेह ततो मतिरभून्मम

tato me punarevāsītsaṃjñā sañcintya śāstrataḥ |
nāyaṃ vedeṣu vihito vidhirhasta iti prabho |
piṇḍo deyo nareṇeha tato matirabhūnmama

साक्षान्नेह मनुष्यस्य पिण्डं हि पितरः क्वचित् ।
गृह्णन्ति विहितं चेत्थं पिण्डो देयः कुशेष्विति

sākṣānneha manuṣyasya piṇḍaṃ hi pitaraḥ kvacit |
gṛhṇanti vihitaṃ cetthaṃ piṇḍo deyaḥ kuśeṣviti

ततोऽहं तदनादृत्य पितुर्हस्तनिदर्शनम् ।
शास्त्रप्रामाण्यसूक्ष्मं तु विधइं पिण्डस्य संस्मरन्

tato'haṃ tadanādṛtya piturhastanidarśanam |
śāstraprāmāṇyasūkṣmaṃ tu vidhaiṃ piṇḍasya saṃsmaran

ततो दर्भेषु तत्सर्वमददं भरतर्षभ ।
शास्त्रमार्गानुसारेण तद्विद्धि मनुजर्षभ

tato darbheṣu tatsarvamadadaṃ bharatarṣabha |
śāstramārgānusāreṇa tadviddhi manujarṣabha

ततः सोऽन्तर्हितो बाहुः पितुर्मम जनाधिप ।
ततो मां दर्शयामासुः स्वप्नान्ते पितरस्तथा

tataḥ so'ntarhito bāhuḥ piturmama janādhipa |
tato māṃ darśayāmāsuḥ svapnānte pitarastathā

प्रीयमाणास्तु मामूचुः प्रीताः स्म भरतर्षभ ।
विज्ञानेन तवानेन यन्न मुह्यसि धर्मतः

prīyamāṇāstu māmūcuḥ prītāḥ sma bharatarṣabha |
vijñānena tavānena yanna muhyasi dharmataḥ

त्वया हि कुर्वता शास्त्रं प्रमाणमिह पार्थिव ।
आत्मा धर्मः श्रुतं वेदाः पितरश्चर्षिभिः सह

tvayā hi kurvatā śāstraṃ pramāṇamiha pārthiva |
ātmā dharmaḥ śrutaṃ vedāḥ pitaraścarṣibhiḥ saha

साक्षात्पितामहो ब्रह्मा गुरवोऽथ प्रजापतिः ।
प्रमाणमुपनीता वै स्थिताश्च न विचालिताः

sākṣātpitāmaho brahmā guravo'tha prajāpatiḥ |
pramāṇamupanītā vai sthitāśca na vicālitāḥ

तदिदं सम्यगारब्धं त्वयाऽद्य भरतर्षभ ।
किन्तु भूमेर्गवां चार्थे सुवर्णं दीयतामिति

tadidaṃ samyagārabdhaṃ tvayā'dya bharatarṣabha |
kintu bhūmergavāṃ cārthe suvarṇaṃ dīyatāmiti

एवं वयं च धर्मश्च सर्वे चास्मत्पितामहाः ।
पाविता वै भविष्यन्ति पावनं हि परं हि तत्

evaṃ vayaṃ ca dharmaśca sarve cāsmatpitāmahāḥ |
pāvitā vai bhaviṣyanti pāvanaṃ hi paraṃ hi tat

दश पूर्वान्दशैवान्यांस्तथा सन्तारयन्ति ते ।
सुवर्णं ये प्रयच्छन्ति एवं मत्पितरोऽब्रुवन्

daśa pūrvāndaśaivānyāṃstathā santārayanti te |
suvarṇaṃ ye prayacchanti evaṃ matpitaro'bruvan

ततोऽहं विस्मितो राजन्प्रतिबुद्धो विशाम्पते ।
सुवर्णदानेऽकरवं मतिं च भरतर्षभ

tato'haṃ vismito rājanpratibuddho viśāmpate |
suvarṇadāne'karavaṃ matiṃ ca bharatarṣabha

इतिहासमिमं चापि शृणु राजन्पुरातनम् ।
जामदग्न्यं प्रति विभो धन्यमायुष्यमेव च

itihāsamimaṃ cāpi śṛṇu rājanpurātanam |
jāmadagnyaṃ prati vibho dhanyamāyuṣyameva ca

जामदग्न्येन रामेण तीव्ररोषान्वितेन वै ।
त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवी कृता निःक्षत्रिया पुरा

jāmadagnyena rāmeṇa tīvraroṣānvitena vai |
triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivī kṛtā niḥkṣatriyā purā

ततो जित्वा महीं कृत्स्नां रामो राजीवलोचनः ।
आजहार क्रतुं वीरो ब्रह्मक्षत्रेण पूजितम्

tato jitvā mahīṃ kṛtsnāṃ rāmo rājīvalocanaḥ |
ājahāra kratuṃ vīro brahmakṣatreṇa pūjitam

वाजिमेधं महाराज सर्वकामसमन्वितम् ।
पावनं सर्वभूतानां तेजोद्युतिविवर्धनम्

vājimedhaṃ mahārāja sarvakāmasamanvitam |
pāvanaṃ sarvabhūtānāṃ tejodyutivivardhanam

विपाप्मा च स तेजस्वी तेन क्रतुफलेन च ।
नैवात्मनोऽथ लघुतां जामदग्न्योऽध्यगच्छत

vipāpmā ca sa tejasvī tena kratuphalena ca |
naivātmano'tha laghutāṃ jāmadagnyo'dhyagacchata

स तु क्रतुवरेणेष्ट्वा महात्मा दक्षिणावता ।
पप्रच्छागमसम्पन्नानृषीन्देवांश्च भारत

sa tu kratuvareṇeṣṭvā mahātmā dakṣiṇāvatā |
papracchāgamasampannānṛṣīndevāṃśca bhārata

पावनं यत्परं नॄणामुग्रे कर्मणि वर्तताम् ।
तदुच्यतां महाभागा इति जागघृणोऽब्रवीत्

pāvanaṃ yatparaṃ nṝṇāmugre karmaṇi vartatām |
taducyatāṃ mahābhāgā iti jāgaghṛṇo'bravīt

इत्युक्ता वेदशास्त्रज्ञास्तमूचुस्ते महर्षयः ।
राम विप्राः सत्क्रियन्तां वेदप्रामाण्यदर्शनात्

ityuktā vedaśāstrajñāstamūcuste maharṣayaḥ |
rāma viprāḥ satkriyantāṃ vedaprāmāṇyadarśanāt

भूयश्च विप्रर्षिगणाः प्रष्टव्याः पावनं प्रति ।
ते यद्ब्रूर्महाप्राज्ञास्तच्चैव समुदाचर

bhūyaśca viprarṣigaṇāḥ praṣṭavyāḥ pāvanaṃ prati |
te yadbrūrmahāprājñāstaccaiva samudācara

ततो वसिष्ठं देवर्षिमगस्त्यमथ काश्यपम् ।
तमेवार्तं महातेजाः पप्रच्छ भृगुनन्दनः

tato vasiṣṭhaṃ devarṣimagastyamatha kāśyapam |
tamevārtaṃ mahātejāḥ papraccha bhṛgunandanaḥ

जाता मतिर्मे विप्रेन्द्राः कथं पूयेयमित्युत ।
केन वा कर्मयोगेन प्रदानेनेह केन वा

jātā matirme viprendrāḥ kathaṃ pūyeyamityuta |
kena vā karmayogena pradāneneha kena vā

यदि वोऽनुग्रहकृता बुद्धिर्मां प्रति सत्तमाः ।
प्रबूत पावनं किं मे भवेदिति तपोधनाः

yadi vo'nugrahakṛtā buddhirmāṃ prati sattamāḥ |
prabūta pāvanaṃ kiṃ me bhavediti tapodhanāḥ

गाश्च भूमिं च वित्तं च दत्त्वेह भृगुनन्दन ।
पापकृत्पूयते मर्त्य इति भार्गव शुश्रुम

gāśca bhūmiṃ ca vittaṃ ca dattveha bhṛgunandana |
pāpakṛtpūyate martya iti bhārgava śuśruma

अन्यद्दानं तु विप्रर्षे श्रूयतां पावनं महत् ।
दिव्यमत्यद्भुताकारमपत्यं जातवेदसः

anyaddānaṃ tu viprarṣe śrūyatāṃ pāvanaṃ mahat |
divyamatyadbhutākāramapatyaṃ jātavedasaḥ

दग्ध्वा लोकान्पुरा वीर्यात्सम्भूतमिह शुश्रुम ।
सुवर्णमिति विख्यातं तद्ददत्सिद्धिमेष्यसि

dagdhvā lokānpurā vīryātsambhūtamiha śuśruma |
suvarṇamiti vikhyātaṃ taddadatsiddhimeṣyasi

ततोऽब्रवीद्वसिष्ठस्तं भगवान्संशितव्रतः ।
शृणु राम यथोत्पन्नं सुवर्णमनलप्रभम्

tato'bravīdvasiṣṭhastaṃ bhagavānsaṃśitavrataḥ |
śṛṇu rāma yathotpannaṃ suvarṇamanalaprabham

फलं दास्यति ते यत्तु दाने परमिहोच्यते ।
सुवर्णं यच्च यस्माच्च यथा च गुणवत्तमम्

phalaṃ dāsyati te yattu dāne paramihocyate |
suvarṇaṃ yacca yasmācca yathā ca guṇavattamam

तन्निबोध महाबाहो सर्वं निगदतो मम ।
अग्निषोमात्मकमिदं सुवर्णं विद्दि निश्चये

tannibodha mahābāho sarvaṃ nigadato mama |
agniṣomātmakamidaṃ suvarṇaṃ viddi niścaye

अजोऽग्निर्वरुणो मेषः सूर्योऽश्च इति दर्शनम् ।
कुञ्जराश्च मृगा नागा महिषाश्चासुरा इति

ajo'gnirvaruṇo meṣaḥ sūryo'śca iti darśanam |
kuñjarāśca mṛgā nāgā mahiṣāścāsurā iti

कुक्कुटाश्च वराहाश्च राक्षसा भृगुनन्दन ।
इडा गावः पयः सोमो भूमिरित्येव च स्मृतिः

kukkuṭāśca varāhāśca rākṣasā bhṛgunandana |
iḍā gāvaḥ payaḥ somo bhūmirityeva ca smṛtiḥ

जगत्सर्वं च निर्मथ्य तेजोराशिः समुत्थितः ।
सुवर्णमेभ्यो विप्रर्षे रत्नं परममुत्तमम्

jagatsarvaṃ ca nirmathya tejorāśiḥ samutthitaḥ |
suvarṇamebhyo viprarṣe ratnaṃ paramamuttamam

एतस्मात्कारणाद्देवा गन्धर्वोरगराक्षसाः ।
मनुष्याश्च पिशाचाश्च प्रयता धारयन्ति तत्

etasmātkāraṇāddevā gandharvoragarākṣasāḥ |
manuṣyāśca piśācāśca prayatā dhārayanti tat

मुकुटैरङ्गदयुतैरलङ्कारैः पृथग्विधैः ।
सुवर्णविकृतैस्तत्र विराजन्ते भृगूत्तम

mukuṭairaṅgadayutairalaṅkāraiḥ pṛthagvidhaiḥ |
suvarṇavikṛtaistatra virājante bhṛgūttama

तस्मात्सर्वपवित्रेभ्यः पवित्रं परमं स्मृतम् ।
भूमेर्गोभ्योऽथ रत्नेभ्यस्तद्विद्धि मनुजर्षभ

tasmātsarvapavitrebhyaḥ pavitraṃ paramaṃ smṛtam |
bhūmergobhyo'tha ratnebhyastadviddhi manujarṣabha

पृथिवीं गाश्च दत्त्वेह यच्चान्यदपि किञ्चन ।
विशिष्यते सुवर्णस्य दानं परमकं विभो

pṛthivīṃ gāśca dattveha yaccānyadapi kiñcana |
viśiṣyate suvarṇasya dānaṃ paramakaṃ vibho

अक्षयं पावनं चैव सुवर्णममरद्युते ।
प्रयच्छ द्विजमुख्येभ्यः पावनं ह्येतदुत्तमम्

akṣayaṃ pāvanaṃ caiva suvarṇamamaradyute |
prayaccha dvijamukhyebhyaḥ pāvanaṃ hyetaduttamam

सुवर्णमेव सर्वासु दक्षिणासु विधीयते ।
सुवर्णं ये प्रयच्छन्ति सर्वदास्ते भवन्त्युत

suvarṇameva sarvāsu dakṣiṇāsu vidhīyate |
suvarṇaṃ ye prayacchanti sarvadāste bhavantyuta

देवतास्ते प्रयच्छन्ति ये सुवर्णं ददत्यथ ।
अग्निर्हि देवताः सर्वाः सुवर्णं च तदात्मकम्

devatāste prayacchanti ye suvarṇaṃ dadatyatha |
agnirhi devatāḥ sarvāḥ suvarṇaṃ ca tadātmakam

तस्मात्सुवर्णं ददता दत्ताः सर्वाः स्म देवताः ।
भवन्ति पुरुषव्याघ्र न ह्यतः परमं विदुः

tasmātsuvarṇaṃ dadatā dattāḥ sarvāḥ sma devatāḥ |
bhavanti puruṣavyāghra na hyataḥ paramaṃ viduḥ

भूय एव च महात्म्यं सुवर्णस्य निबोध मे ।
गदतो मम विप्रर्षे सर्वशस्त्रभृतांवर

bhūya eva ca mahātmyaṃ suvarṇasya nibodha me |
gadato mama viprarṣe sarvaśastrabhṛtāṃvara

मया श्रुतमिदं पूर्वं पुराणे भृगुनन्दन ।
प्रजापतेः कथयतो मनोः स्वायंभुवस्य वै

mayā śrutamidaṃ pūrvaṃ purāṇe bhṛgunandana |
prajāpateḥ kathayato manoḥ svāyaṃbhuvasya vai

शूलपाणेर्भगवतो रुद्रस्य च महात्मनः ।
गिरौ हिमवति श्रेष्ठे तदा भृगुकुलोद्वह

śūlapāṇerbhagavato rudrasya ca mahātmanaḥ |
girau himavati śreṣṭhe tadā bhṛgukulodvaha

देव्या विवाहे निर्वृत्ते रुद्राण्या भृगुनन्दन ।
समागमे भगवतो देव्या सह महात्मनः

devyā vivāhe nirvṛtte rudrāṇyā bhṛgunandana |
samāgame bhagavato devyā saha mahātmanaḥ

ततः सर्वे समुद्विग्रा देवा रुद्रमुपागमन् ॥
ते महादेवमासीनं देवीं च वरदामुमाम् ।

tataḥ sarve samudvigrā devā rudramupāgaman ||
te mahādevamāsīnaṃ devīṃ ca varadāmumām |

प्रसाद्य शिरसा सर्वे रुद्रमूचुर्भृगूद्वह ॥
अयं समागमो देव देव्या सह तवानघ ।

prasādya śirasā sarve rudramūcurbhṛgūdvaha ||
ayaṃ samāgamo deva devyā saha tavānagha |

तपस्विनस्तपस्विन्या तेजस्विन्याऽतितेजसः ॥
अमोघतेजास्त्वं देव देवी चेयमुमा तथा ।

tapasvinastapasvinyā tejasvinyā'titejasaḥ ||
amoghatejāstvaṃ deva devī ceyamumā tathā |

अपत्यं युवयोर्देव बलवद्भविता विभो ।
तन्नूनं त्रिषु लोकेषु न किञ्चिच्छेषयिष्यति

apatyaṃ yuvayordeva balavadbhavitā vibho |
tannūnaṃ triṣu lokeṣu na kiñciccheṣayiṣyati

तदेभ्यः प्रणतेभ्यस्त्वं देवेभ्यः पृथुलोचन ।
वरं प्रयच्छ लोकेश त्रैलोक्यहितकाम्यया

tadebhyaḥ praṇatebhyastvaṃ devebhyaḥ pṛthulocana |
varaṃ prayaccha lokeśa trailokyahitakāmyayā

अपत्यार्थं निगृह्णीष्व तेजः परमकं विभो ।
[त्रैलोक्यसारौ हि युवां लोकं सन्तापयिष्यथ

apatyārthaṃ nigṛhṇīṣva tejaḥ paramakaṃ vibho |
[trailokyasārau hi yuvāṃ lokaṃ santāpayiṣyatha

तदपत्यं हि युवयोर्देवानभिभवेद्ध्रुवम् ।
न हि ते पृथिवी देवी न च द्यौर्न दिवं विभो

tadapatyaṃ hi yuvayordevānabhibhaveddhruvam |
na hi te pṛthivī devī na ca dyaurna divaṃ vibho

नेदं धारयितुं शक्ताः समस्ता इति मे मतिः ।
तेजःप्रभावनिर्दग्धं तस्मात्सर्वमिदं जगत्

nedaṃ dhārayituṃ śaktāḥ samastā iti me matiḥ |
tejaḥprabhāvanirdagdhaṃ tasmātsarvamidaṃ jagat

तस्मात्प्रसादं भगवन्कर्तुमर्हसि नः प्रभो ।
न देव्यां सम्भवेत्पुत्रो भवतः सुरसत्तम ।
धैर्यादेव निगृह्णीष्व तेजो ज्वलितमुत्तमम्

tasmātprasādaṃ bhagavankartumarhasi naḥ prabho |
na devyāṃ sambhavetputro bhavataḥ surasattama |
dhairyādeva nigṛhṇīṣva tejo jvalitamuttamam

इति तेषां कथयतां भगवान्वृषभध्वजः] ।
एवमस्त्विति देवांस्तान्विप्रर्षे प्रत्यभाषत

iti teṣāṃ kathayatāṃ bhagavānvṛṣabhadhvajaḥ] |
evamastviti devāṃstānviprarṣe pratyabhāṣata

इत्युक्त्वा चोर्ध्वमनयद्रेतो वृषभवाहनः ।
ऊर्ध्वरेषः समभवत्ततः प्रभृति चापि सः

ityuktvā cordhvamanayadreto vṛṣabhavāhanaḥ |
ūrdhvareṣaḥ samabhavattataḥ prabhṛti cāpi saḥ

रुद्राणीति ततः क्रुद्धा प्रजोच्छेद तदा कृते ।
देवानथाब्रवीत्तत्र स्त्रीभावात्परुषं वचः

rudrāṇīti tataḥ kruddhā prajoccheda tadā kṛte |
devānathābravīttatra strībhāvātparuṣaṃ vacaḥ

यस्मादपत्यकामो वै भर्ता मे विनिवर्तितः ।
तस्मात्सर्वे सुरा भूयमनपत्या भविष्यथ

yasmādapatyakāmo vai bhartā me vinivartitaḥ |
tasmātsarve surā bhūyamanapatyā bhaviṣyatha

प्रजोच्छेदो मम कृतो यस्माद्युष्माभिरद्य वै ।
तस्मात्प्रजा वः खगमाः सर्वेषां न भविष्यति

prajocchedo mama kṛto yasmādyuṣmābhiradya vai |
tasmātprajā vaḥ khagamāḥ sarveṣāṃ na bhaviṣyati

पावकस्तु न तत्रासीच्छापकाले भृगूद्वह ।
देवा देव्यास्तथा शापादनपत्यास्ततोऽभवन्

pāvakastu na tatrāsīcchāpakāle bhṛgūdvaha |
devā devyāstathā śāpādanapatyāstato'bhavan

रुद्रस्तु तेजोऽप्रतिमं धारयामास वै तदा ।
प्रस्कन्नं तु ततस्तस्मात्किंचित्तत्रापतद्भुवि

rudrastu tejo'pratimaṃ dhārayāmāsa vai tadā |
praskannaṃ tu tatastasmātkiṃcittatrāpatadbhuvi

उत्पपात तदा वह्नौ ववृधे चाद्भुतोपमम् ।
तेजस्तेजसि संयुक्तमेकयोनित्वमागतम्

utpapāta tadā vahnau vavṛdhe cādbhutopamam |
tejastejasi saṃyuktamekayonitvamāgatam

एतस्मिन्नेव काले तु देवाः शक्रपुरोगमाः ।
असुरस्तारको नाम तेन सन्तापिता भृशम्

etasminneva kāle tu devāḥ śakrapurogamāḥ |
asurastārako nāma tena santāpitā bhṛśam

आदित्या वसवो रुद्रा मरुतोऽथाश्विनावपि ।
साध्याश्च सर्वे संत्रस्ता दैतेयस्य पराक्रमात्

ādityā vasavo rudrā maruto'thāśvināvapi |
sādhyāśca sarve saṃtrastā daiteyasya parākramāt

स्थानानि देवतानां हि विमानानि पुराणि च ।
ऋषीणां चाश्रमाश्चैव बभूवुरसुरैर्हृताः

sthānāni devatānāṃ hi vimānāni purāṇi ca |
ṛṣīṇāṃ cāśramāścaiva babhūvurasurairhṛtāḥ

ते दीनमनसः सर्वे देवता ऋषयश्च ये ।
प्रजग्मुः शरणं देवं ब्रह्माणमजरं विभुम्

te dīnamanasaḥ sarve devatā ṛṣayaśca ye |
prajagmuḥ śaraṇaṃ devaṃ brahmāṇamajaraṃ vibhum