अध्याय 116: गायों को सींग कैसे मिले, व्यास की कथा

पवित्राणां पवित्रं यच्छ्रेष्ठं लोके च यद्भवेत् ।
पावनं परमं चैव तन्मे ब्रूहि पितामह

pavitrāṇāṃ pavitraṃ yacchreṣṭhaṃ loke ca yadbhavet |
pāvanaṃ paramaṃ caiva tanme brūhi pitāmaha

गावो महार्थाः पुण्याश्च तारयन्ति च मानवान् ।
धारयन्ति प्रजाश्चेमा हविषा पयसा तथा

gāvo mahārthāḥ puṇyāśca tārayanti ca mānavān |
dhārayanti prajāścemā haviṣā payasā tathā

न हि पुण्यतमं किञ्चिद्गोभ्यो भरतसत्तम ।
एताः पुण्याः पवित्राश्च त्रिषु लोकेषु सत्तमाः

na hi puṇyatamaṃ kiñcidgobhyo bharatasattama |
etāḥ puṇyāḥ pavitrāśca triṣu lokeṣu sattamāḥ

देवानामुपरिष्टाच्च गावः प्रतिवसन्ति वै ।
दत्त्वा चैतास्तारयते यान्ति स्वर्गं मनीषिणः

devānāmupariṣṭācca gāvaḥ prativasanti vai |
dattvā caitāstārayate yānti svargaṃ manīṣiṇaḥ

मान्धाता यौवनाश्वश्च ययातिर्नहुषस्तथा ।
गा वै ददन्तः सततं सहस्रशतसम्मिताः

māndhātā yauvanāśvaśca yayātirnahuṣastathā |
gā vai dadantaḥ satataṃ sahasraśatasammitāḥ

गताः परमकं स्थानं देवैरपि सुदुर्लभम् ।
अपि चात्र पुरावृत्तं कथयिष्यामि तेऽनघ

gatāḥ paramakaṃ sthānaṃ devairapi sudurlabham |
api cātra purāvṛttaṃ kathayiṣyāmi te'nagha

ऋषीणामुत्तमं धीमान्कृष्णद्वैपायनं शुकः ।
अभिवाद्याह्निकं कृत्वा शुचिः प्रयतमानसः

ṛṣīṇāmuttamaṃ dhīmānkṛṣṇadvaipāyanaṃ śukaḥ |
abhivādyāhnikaṃ kṛtvā śuciḥ prayatamānasaḥ

पितरं परिपप्रच्छ दृष्टलोकपरावरम् ।
को यज्ञः सर्वयज्ञानां वरिष्ठोऽभ्युपलक्ष्यते

pitaraṃ paripapraccha dṛṣṭalokaparāvaram |
ko yajñaḥ sarvayajñānāṃ variṣṭho'bhyupalakṣyate

किञ्च कृत्वा परं स्थानं प्राप्नुवन्ति मनीषिणः ।
केन देवाः पवित्रेण स्वर्गमश्नन्ति वा विभो

kiñca kṛtvā paraṃ sthānaṃ prāpnuvanti manīṣiṇaḥ |
kena devāḥ pavitreṇa svargamaśnanti vā vibho

किञ्च यज्ञस्य यज्ञत्वं क्व च यज्ञः प्रतिष्ठितः ।
दानानामुत्तमं किञ्च किञ्च सत्रमितः परम् ।
पवित्राणां पवित्रं च यत्तद्ब्रूहि महामुने

kiñca yajñasya yajñatvaṃ kva ca yajñaḥ pratiṣṭhitaḥ |
dānānāmuttamaṃ kiñca kiñca satramitaḥ param |
pavitrāṇāṃ pavitraṃ ca yattadbrūhi mahāmune

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं व्यासः परमधर्मवित् ।
पुत्रायाकथयत्सर्वं तत्त्वेन भरतर्षभ

etacchrutvā tu vacanaṃ vyāsaḥ paramadharmavit |
putrāyākathayatsarvaṃ tattvena bharatarṣabha

गावः प्रतिष्ठा भूतानां तथा गावः परायणम् ।
गावः पुण्याः पवित्राश्च गोधनं पावनं तथा

gāvaḥ pratiṣṭhā bhūtānāṃ tathā gāvaḥ parāyaṇam |
gāvaḥ puṇyāḥ pavitrāśca godhanaṃ pāvanaṃ tathā

पूर्वमासन्नंशृङ्गा वै गाव इत्यनुशश्रुम ।
शृङ्गार्थे समुपासन्त ताः किल प्रभुमव्ययम्

pūrvamāsannaṃśṛṅgā vai gāva ityanuśaśruma |
śṛṅgārthe samupāsanta tāḥ kila prabhumavyayam

ततो ब्रह्मा तु गाः सत्रमुपविष्टाः समीक्ष्य ह ।
ईप्सितं प्रददौ ताभ्यो गोभ्यः प्रत्येकशः प्रभुः

tato brahmā tu gāḥ satramupaviṣṭāḥ samīkṣya ha |
īpsitaṃ pradadau tābhyo gobhyaḥ pratyekaśaḥ prabhuḥ

तासां शृङ्गाण्यजायन्त तस्या यादृङ्भनोगतम् ।
नानावर्णाः शृङ्गवन्त्यस्ता व्यरोचन्त पुत्रक

tāsāṃ śṛṅgāṇyajāyanta tasyā yādṛṅbhanogatam |
nānāvarṇāḥ śṛṅgavantyastā vyarocanta putraka

ब्रह्मणा वरदत्तास्ता हव्यकव्यप्रदाः शुभाः ।
पुण्याः पवित्राः सुभगा दिव्यसंस्थानलक्षणाः

brahmaṇā varadattāstā havyakavyapradāḥ śubhāḥ |
puṇyāḥ pavitrāḥ subhagā divyasaṃsthānalakṣaṇāḥ

गावस्तेजो महद्दिव्यं गवां दानं प्रशस्यते ।
ये चैताः सम्प्रयच्छन्ति साधवो वीतमत्सराः

gāvastejo mahaddivyaṃ gavāṃ dānaṃ praśasyate |
ye caitāḥ samprayacchanti sādhavo vītamatsarāḥ

ते वै सुकृतिनः प्रोक्ताः सर्वदानप्रदाश्च ते ।
गवां लोकं तथा पुण्यमाप्नुवन्ति च तेऽनघ

te vai sukṛtinaḥ proktāḥ sarvadānapradāśca te |
gavāṃ lokaṃ tathā puṇyamāpnuvanti ca te'nagha

यत्र वृक्षा मधुफला दिव्यपुष्पफलोपगाः ।
पुष्पाणि च सुगन्धीनि दिव्यानि द्विजसत्तम

yatra vṛkṣā madhuphalā divyapuṣpaphalopagāḥ |
puṣpāṇi ca sugandhīni divyāni dvijasattama

सर्वा मणिभयी भूमिः सर्वकाञ्चनवालुकाः ।
सर्वर्तुसुखसंस्पर्शा निष्पङ्का निरजाः शुभाः

sarvā maṇibhayī bhūmiḥ sarvakāñcanavālukāḥ |
sarvartusukhasaṃsparśā niṣpaṅkā nirajāḥ śubhāḥ

रक्तोत्पलवनैश्चैव मणिखण्डैर्हिरण्मयैः ।
तरुणादित्यसङ्काशैर्भान्ति तत्र जलाशयाः

raktotpalavanaiścaiva maṇikhaṇḍairhiraṇmayaiḥ |
taruṇādityasaṅkāśairbhānti tatra jalāśayāḥ

महार्हमणिपत्रैश्च काञ्चनप्रभकेसरैः ।
नीलोत्पलविमिश्रैश्च सरोभिर्बहुपङ्कजैः

mahārhamaṇipatraiśca kāñcanaprabhakesaraiḥ |
nīlotpalavimiśraiśca sarobhirbahupaṅkajaiḥ

करवीरवनैः फुल्लैः सहस्रावर्तसंवृतैः ।
सन्तानकवनैः फुल्लैर्वृक्षेश्च समलङ्कृताः

karavīravanaiḥ phullaiḥ sahasrāvartasaṃvṛtaiḥ |
santānakavanaiḥ phullairvṛkṣeśca samalaṅkṛtāḥ

निर्मिलाभिश्च मुक्ताभिर्मणिभिश्च महाप्रभैः ।
उद्भूतपुलिनास्तत्र जातरूपैश्चि निम्नगाः

nirmilābhiśca muktābhirmaṇibhiśca mahāprabhaiḥ |
udbhūtapulināstatra jātarūpaiści nimnagāḥ

सर्वरत्नमयैश्चित्रैरवगाढा द्रुमोत्तमैः ।
जातरूपमयैश्चान्यैर्हुताशनसमप्रभैः

sarvaratnamayaiścitrairavagāḍhā drumottamaiḥ |
jātarūpamayaiścānyairhutāśanasamaprabhaiḥ

सौवर्णि गिरयस्तत्र मणिरत्नशिलोच्चयाः ।
सर्वरत्नमयैर्भान्ति शृङ्गैश्चारुभिरुच्छ्रितैः

sauvarṇi girayastatra maṇiratnaśiloccayāḥ |
sarvaratnamayairbhānti śṛṅgaiścārubhirucchritaiḥ

नित्यपुष्पफलास्तत्र नगाः पत्ररथाकुलाः ।
दिव्यगन्धरसैः पुष्पैः फलैश्च भरतर्षभ

nityapuṣpaphalāstatra nagāḥ patrarathākulāḥ |
divyagandharasaiḥ puṣpaiḥ phalaiśca bharatarṣabha

रमन्ते पुण्यकर्माणस्तत्र नित्यं युधिष्ठिर ।
सर्वकामसमृद्धार्था निःशोका गतमन्यवः

ramante puṇyakarmāṇastatra nityaṃ yudhiṣṭhira |
sarvakāmasamṛddhārthā niḥśokā gatamanyavaḥ

विमानेषु विचित्रेषु रमणीयेषु भारत ।
मोदन्ते पुण्यकर्माणो विरहन्तो यशस्विनः

vimāneṣu vicitreṣu ramaṇīyeṣu bhārata |
modante puṇyakarmāṇo virahanto yaśasvinaḥ

उपक्रीडन्ति तान्राजञ्शुभाश्चाप्सरसां गणाः ।
एतान्लोकानवाप्नोति गां दत्त्वा वै युधिष्ठिर

upakrīḍanti tānrājañśubhāścāpsarasāṃ gaṇāḥ |
etānlokānavāpnoti gāṃ dattvā vai yudhiṣṭhira

यासामधिपतिः पूषा मारुतो बलवान्बले ।
ऐश्वर्ये वरुणो राजा ता मां पान्तु युगन्धराः

yāsāmadhipatiḥ pūṣā māruto balavānbale |
aiśvarye varuṇo rājā tā māṃ pāntu yugandharāḥ

सुरूपा बहुरूपाश्च विश्वरूपाश्च मातरः ।
प्राजापत्या इति ब्रह्मञ्जपेन्नित्यं यतव्रतः

surūpā bahurūpāśca viśvarūpāśca mātaraḥ |
prājāpatyā iti brahmañjapennityaṃ yatavrataḥ

गाश्च शुश्रूषते यश्च समन्वेति च सर्वशः ।
तस्मै तुष्टाः प्रयच्छन्ति वरानपि सुदुर्लभान्

gāśca śuśrūṣate yaśca samanveti ca sarvaśaḥ |
tasmai tuṣṭāḥ prayacchanti varānapi sudurlabhān

द्रुह्येन मनसा वाऽपि गोषु ता हि सुखप्रदाः ।
अर्चयेत सदा चैव नमस्कारैश्च पूजयेत्

druhyena manasā vā'pi goṣu tā hi sukhapradāḥ |
arcayeta sadā caiva namaskāraiśca pūjayet

दान्तः प्रीतमना नित्यं गवां व्युष्टिं तथाऽश्नुते ।
त्र्यहमुष्णं पिबेन्मूत्रं त्र्यहमुष्णं पिबेत्पयः

dāntaḥ prītamanā nityaṃ gavāṃ vyuṣṭiṃ tathā'śnute |
tryahamuṣṇaṃ pibenmūtraṃ tryahamuṣṇaṃ pibetpayaḥ

गवामुष्णं पयः पीत्वा त्र्यहमुष्णं घृतं विबेत् ।
त्र्यहमुष्णं घृतं पीत्वा वायुभक्षो भवेत्र्यहम्

gavāmuṣṇaṃ payaḥ pītvā tryahamuṣṇaṃ ghṛtaṃ vibet |
tryahamuṣṇaṃ ghṛtaṃ pītvā vāyubhakṣo bhavetryaham

योन देवाः पवित्रेणि भुञ्जते लोकमुत्तमम् ।
यत्पवित्रं पवित्राणां तद्धृतं शिरसा वहेत्

yona devāḥ pavitreṇi bhuñjate lokamuttamam |
yatpavitraṃ pavitrāṇāṃ taddhṛtaṃ śirasā vahet

घृतेन जुहुयादग्निं घृतेन स्वस्ति वाचयेत् ।
घृतं प्राशेद्धृतं दद्याद्गवां पुष्टिं तथाऽश्नुते

ghṛtena juhuyādagniṃ ghṛtena svasti vācayet |
ghṛtaṃ prāśeddhṛtaṃ dadyādgavāṃ puṣṭiṃ tathā'śnute

निर्हृतैश्च यवैर्गोभिर्मासं प्रश्रितयावकः ।
ब्रह्महत्यासमं पापं सर्वमेतेन शुध्यते

nirhṛtaiśca yavairgobhirmāsaṃ praśritayāvakaḥ |
brahmahatyāsamaṃ pāpaṃ sarvametena śudhyate

पराभवार्थं दैत्यानां देवैः शौचमिदं कृतम् ॥
ते देवत्वमपि प्राप्ताः संसिद्धाश्च महाबलाः

parābhavārthaṃ daityānāṃ devaiḥ śaucamidaṃ kṛtam ||
te devatvamapi prāptāḥ saṃsiddhāśca mahābalāḥ

गावः पवित्राः पुण्याश्च पावनं परमं महत् ।
ताश्च दत्त्वा द्विजातिभ्यो नरः स्वर्गमुपाश्नुते

gāvaḥ pavitrāḥ puṇyāśca pāvanaṃ paramaṃ mahat |
tāśca dattvā dvijātibhyo naraḥ svargamupāśnute

गवां मध्ये शुचिर्भूत्वा गोमतीं मनसा जपेत् ।
पूताभिरद्भिराचम्यि शुचिर्भवति निर्मलः

gavāṃ madhye śucirbhūtvā gomatīṃ manasā japet |
pūtābhiradbhirācamyi śucirbhavati nirmalaḥ

अग्निमध्ये गवां मध्ये ब्राह्मणानां च संसदि ।
विद्यावेदप्रतस्नाता ब्राह्मणाः पुण्यकर्मिणः

agnimadhye gavāṃ madhye brāhmaṇānāṃ ca saṃsadi |
vidyāvedapratasnātā brāhmaṇāḥ puṇyakarmiṇaḥ

अध्यापयेरञ्शिष्यान्वै गोमतीं यज्ञसम्मिताम् ।
त्रिरात्रोपोषितो भूत्वा गोमतीं लभते वरम्

adhyāpayerañśiṣyānvai gomatīṃ yajñasammitām |
trirātropoṣito bhūtvā gomatīṃ labhate varam

पुत्रिकामश्च लभते पुत्रं धनमथापि वा ॥
पतिकामा च भर्तारं सर्वकामांश्च मानवः

putrikāmaśca labhate putraṃ dhanamathāpi vā ||
patikāmā ca bhartāraṃ sarvakāmāṃśca mānavaḥ

गावस्तुष्टाः प्रयच्छन्ति सेविता वै न संशयः ।
एवमेतां महाभागा यज्ञियाः सर्वकामदाः ।
रोहिण्य इति जानीहि नैताभ्यो विद्यते परम्

gāvastuṣṭāḥ prayacchanti sevitā vai na saṃśayaḥ |
evametāṃ mahābhāgā yajñiyāḥ sarvakāmadāḥ |
rohiṇya iti jānīhi naitābhyo vidyate param

इत्युक्तः स महातेजाः शुकः पित्रा महात्मना ।
पूजयामास तां नित्यं तस्मात्त्वमपि पूजय

ityuktaḥ sa mahātejāḥ śukaḥ pitrā mahātmanā |
pūjayāmāsa tāṃ nityaṃ tasmāttvamapi pūjaya