अध्याय 112: सुनहरी कपिला गायों की उत्पत्ति

ततो युधिष्ठिरे राजा भूयः शान्तनवं नृपम् ।
गोदानविस्तरं धीमान्पप्रच्छ विनयान्वितः

tato yudhiṣṭhire rājā bhūyaḥ śāntanavaṃ nṛpam |
godānavistaraṃ dhīmānpapraccha vinayānvitaḥ

गोप्रदानगुणान्सम्यक् पुनर्मे ब्रूहि भारत ।
न हि तृप्याम्यहं वीर शृण्वानोऽमृतमीदृशम्

gopradānaguṇānsamyak punarme brūhi bhārata |
na hi tṛpyāmyahaṃ vīra śṛṇvāno'mṛtamīdṛśam

इत्युक्तो धर्मराजेन तदा शान्तनवो नृपः ।
सम्यगाह गुणांस्तस्मै गोप्रदानस्य केवलान्

ityukto dharmarājena tadā śāntanavo nṛpaḥ |
samyagāha guṇāṃstasmai gopradānasya kevalān

वत्सलां गुणसम्प्रन्ना तरुणीं वस्त्रसंयुताम् ।
दत्त्वेदृशीं गां विप्राय सर्वपापैः प्रमुच्यते

vatsalāṃ guṇasamprannā taruṇīṃ vastrasaṃyutām |
dattvedṛśīṃ gāṃ viprāya sarvapāpaiḥ pramucyate

असुर्या नाम ते लोका गां दत्त्वा तान्न गच्छति ।

asuryā nāma te lokā gāṃ dattvā tānna gacchati |

पीतोदकां जग्धतृणां नष्टक्षीरां निरिन्द्रियाम् ।
जरारोगोपसम्पन्नां जीर्णां वापीमिवाजलाम् ।
दत्त्वा तमः प्रविशति द्विजं क्लेशेन योजयेत्

pītodakāṃ jagdhatṛṇāṃ naṣṭakṣīrāṃ nirindriyām |
jarārogopasampannāṃ jīrṇāṃ vāpīmivājalām |
dattvā tamaḥ praviśati dvijaṃ kleśena yojayet

रुष्टा दुष्टा व्याधिता दुर्बला वा
नो दातव्या याश्च मूल्यैरदत्तैः ।
क्लेशैर्विप्रं योऽफलैः संयुनक्ति
तस्याऽवीर्याश्चाफलाश्चैव लोकाः

ruṣṭā duṣṭā vyādhitā durbalā vā
no dātavyā yāśca mūlyairadattaiḥ |
kleśairvipraṃ yo'phalaiḥ saṃyunakti
tasyā'vīryāścāphalāścaiva lokāḥ

बलान्विताः शीलवीर्योपपन्नाः
सर्वे प्रशंसन्ति सुगन्धवत्यः ।
यथा हि गङ्गा सरितां वरिष्ठा
तथाऽर्जुनीनां कपिला वरिष्ठा

balānvitāḥ śīlavīryopapannāḥ
sarve praśaṃsanti sugandhavatyaḥ |
yathā hi gaṅgā saritāṃ variṣṭhā
tathā'rjunīnāṃ kapilā variṣṭhā

कस्मात्समाने बहुलाप्रदाने
सद्भिः प्रशस्तं कपिलाप्रदानम् ।
विशेषमिच्छामि महाप्रभावं
श्रोतुं समर्थोस्मि भवान्प्रवक्तुम्

kasmātsamāne bahulāpradāne
sadbhiḥ praśastaṃ kapilāpradānam |
viśeṣamicchāmi mahāprabhāvaṃ
śrotuṃ samarthosmi bhavānpravaktum

वृद्धानां ब्रुवतां श्रुत्वा कपिलानामथोद्भवम् ।
वक्ष्यामि तदशेषेण रोहिण्यो निर्मिता यथा

vṛddhānāṃ bruvatāṃ śrutvā kapilānāmathodbhavam |
vakṣyāmi tadaśeṣeṇa rohiṇyo nirmitā yathā

प्रजाः सृजेति चादिष्टः पूर्वं दक्षः स्वयंभुवा ।
नासृजद्वृत्तिमेवाग्रे प्रजानां हितकाम्यया

prajāḥ sṛjeti cādiṣṭaḥ pūrvaṃ dakṣaḥ svayaṃbhuvā |
nāsṛjadvṛttimevāgre prajānāṃ hitakāmyayā

यथा ह्यमृतमाश्रित्य वर्तयन्ति दिवौकसः ।
तथा वृत्तिं समाश्रित्य वर्तयन्ति प्रजा विभो

yathā hyamṛtamāśritya vartayanti divaukasaḥ |
tathā vṛttiṃ samāśritya vartayanti prajā vibho

अचरेभ्यश्च भूतेभ्यश्चराः श्रेष्ठास्ततो नराः ।
ब्राह्मणाश्च ततः श्रेष्ठास्तषु यज्ञाः प्रतिष्ठिताः

acarebhyaśca bhūtebhyaścarāḥ śreṣṭhāstato narāḥ |
brāhmaṇāśca tataḥ śreṣṭhāstaṣu yajñāḥ pratiṣṭhitāḥ

यज्ञैराप्यायते सोमः स च गोषु प्रतिष्ठितः ।
ताभ्यो देवाः प्रमोदन्ते प्रजानां वृत्तिरासु च

yajñairāpyāyate somaḥ sa ca goṣu pratiṣṭhitaḥ |
tābhyo devāḥ pramodante prajānāṃ vṛttirāsu ca

ततः प्रजासु सृष्टासु दक्षाद्यैः क्षुधिताः प्रजाः ।
प्रजापतिमुपाधावन्विनिश्चित्य चतुर्मखम्

tataḥ prajāsu sṛṣṭāsu dakṣādyaiḥ kṣudhitāḥ prajāḥ |
prajāpatimupādhāvanviniścitya caturmakham

प्रजातान्येव भूतानि प्राक्रोशन्वृत्तिकाङ्क्षया ।
वृत्तिदं चान्वपद्यन्त तृषिताः पितृमातृवत्

prajātānyeva bhūtāni prākrośanvṛttikāṅkṣayā |
vṛttidaṃ cānvapadyanta tṛṣitāḥ pitṛmātṛvat

इतीदं मनसा गत्वा प्रजासर्गार्थमात्मनः ।
प्रजापतिर्बलाधानममृतं प्रापिबत्तदा ।
शंसतस्तस्य तृप्तिं तु गन्धात्सुरभिरुत्थिता

itīdaṃ manasā gatvā prajāsargārthamātmanaḥ |
prajāpatirbalādhānamamṛtaṃ prāpibattadā |
śaṃsatastasya tṛptiṃ tu gandhātsurabhirutthitā

मुखजा साऽसृजद्धातुः सुरभिर्लोकमातरम् ।
दर्शनीयरसं वृत्तिं सुरभिं मुखजां सुताम्

mukhajā sā'sṛjaddhātuḥ surabhirlokamātaram |
darśanīyarasaṃ vṛttiṃ surabhiṃ mukhajāṃ sutām

साऽसृजत्सौरभेयीस्तु सुरभिर्लोकमातृकाः ।
सुवर्णवर्णाः कपिलाः प्रजानां वृत्तिधेनवः

sā'sṛjatsaurabheyīstu surabhirlokamātṛkāḥ |
suvarṇavarṇāḥ kapilāḥ prajānāṃ vṛttidhenavaḥ

तासाममृतवृत्तीनां क्षरन्तीनां समन्ततः ।
बभूवामृतजः फेनः स्रवन्तीनामिवोर्मिजः

tāsāmamṛtavṛttīnāṃ kṣarantīnāṃ samantataḥ |
babhūvāmṛtajaḥ phenaḥ sravantīnāmivormijaḥ

स वत्समुखविभ्रष्टो भवस्य भुवि तिष्ठतः ।
शिरस्यवापतत्क्रुद्धः स तदैक्षत च प्रभुः ।
ललाटप्रभवेणाक्ष्णा रोहिणीं प्रदहन्निव

sa vatsamukhavibhraṣṭo bhavasya bhuvi tiṣṭhataḥ |
śirasyavāpatatkruddhaḥ sa tadaikṣata ca prabhuḥ |
lalāṭaprabhaveṇākṣṇā rohiṇīṃ pradahanniva

तत्तेजस्तु ततो रौद्रं कपिलां गां विशाम्पते ।
नानावर्णत्वमनयन्मेघानिव दिवाकरः

tattejastu tato raudraṃ kapilāṃ gāṃ viśāmpate |
nānāvarṇatvamanayanmeghāniva divākaraḥ

यास्तु तस्मादपक्रम्य सोममेवाभिसंश्रिताः ।
यथोत्पन्नाः स्ववर्णस्था न नीताश्चान्यवर्णतां

yāstu tasmādapakramya somamevābhisaṃśritāḥ |
yathotpannāḥ svavarṇasthā na nītāścānyavarṇatāṃ

अथ क्रुद्धं महादेवं प्रजापतिरभाषत ।
अमृतेनावसिक्तस्त्वं नोच्छिष्टं विद्यते गवाम्

atha kruddhaṃ mahādevaṃ prajāpatirabhāṣata |
amṛtenāvasiktastvaṃ nocchiṣṭaṃ vidyate gavām

यथा ह्यमृतमादाय सोमो विष्यन्दते पुनः ।
तथा क्षीरं क्षरन्त्येता रोहिण्योऽमृतसम्भवाः

yathā hyamṛtamādāya somo viṣyandate punaḥ |
tathā kṣīraṃ kṣarantyetā rohiṇyo'mṛtasambhavāḥ

न दुष्यत्यनिलो नाग्निर्न सुवर्णं न चोदधिः ।
नामृतेनामृतं पीतं न वत्सैर्दुष्यते पयः

na duṣyatyanilo nāgnirna suvarṇaṃ na codadhiḥ |
nāmṛtenāmṛtaṃ pītaṃ na vatsairduṣyate payaḥ

इमाँल्लोकान्भरिष्यन्ति हविषा प्रस्रवेण च ।
आसामैश्वर्यमिच्छन्ति सर्वेऽमृतमयं शुभम्

imām̐llokānbhariṣyanti haviṣā prasraveṇa ca |
āsāmaiśvaryamicchanti sarve'mṛtamayaṃ śubham

वृषभं च ददौ तस्मै भगवाँल्लोकभावनः ।
प्रसादयामास मनस्तेन रुद्रस्य भारत

vṛṣabhaṃ ca dadau tasmai bhagavām̐llokabhāvanaḥ |
prasādayāmāsa manastena rudrasya bhārata

प्रीतश्चापि महादेवश्चकार वृषभं तदा ।
ध्वजं च वाहनं चैव तस्मात्स वृषभध्वजः

prītaścāpi mahādevaścakāra vṛṣabhaṃ tadā |
dhvajaṃ ca vāhanaṃ caiva tasmātsa vṛṣabhadhvajaḥ

ततो देवैर्महादेवस्तदा पशुपतिः कृतः ।
ईश्वरः स गवां मध्ये वृषभाङ्कः प्रकीर्तितः

tato devairmahādevastadā paśupatiḥ kṛtaḥ |
īśvaraḥ sa gavāṃ madhye vṛṣabhāṅkaḥ prakīrtitaḥ

एवमव्यग्रवर्णानां कपिलानां महौजसाम् ।
प्रदाने प्रथमः कल्पः सर्वासामेव कीर्तितः

evamavyagravarṇānāṃ kapilānāṃ mahaujasām |
pradāne prathamaḥ kalpaḥ sarvāsāmeva kīrtitaḥ

लोकज्येष्ठा लोकवृत्तिप्रवृत्ता
रुद्रोद्भूताः सोमविष्यन्दभूताः ।
सौम्याः पुण्याः कामदाः प्राणदाश्च
गा वै दत्त्वा सर्वकामप्रदः स्यात्

lokajyeṣṭhā lokavṛttipravṛttā
rudrodbhūtāḥ somaviṣyandabhūtāḥ |
saumyāḥ puṇyāḥ kāmadāḥ prāṇadāśca
gā vai dattvā sarvakāmapradaḥ syāt

इदं गवां प्रभवविधानमुत्तमं
पठन्सदा शुचिरपि मङ्गलप्रियः ।
विमुच्यते कलिकलुषेण मानवः
प्रियान्सुतान्धनपशुमाप्नुयात्सदा

idaṃ gavāṃ prabhavavidhānamuttamaṃ
paṭhansadā śucirapi maṅgalapriyaḥ |
vimucyate kalikaluṣeṇa mānavaḥ
priyānsutāndhanapaśumāpnuyātsadā

हव्यं कव्यं तर्पणं शान्तिकर्म
यानं वासो वृद्धबालस्य तुष्टिः ।
एतान्सर्वान्गोप्रदाने गुणान्वै
दाता राजन्नाप्नुयाद्वै सदैव

havyaṃ kavyaṃ tarpaṇaṃ śāntikarma
yānaṃ vāso vṛddhabālasya tuṣṭiḥ |
etānsarvāngopradāne guṇānvai
dātā rājannāpnuyādvai sadaiva

पितामहस्याथ निशम्य वाक्यं
राजा सह भ्रातृभिराजमीढः ।
सुवर्णवर्णानडुहस्तथा गाः
पार्थो ददौ ब्राह्मणसत्तमेभ्यः

pitāmahasyātha niśamya vākyaṃ
rājā saha bhrātṛbhirājamīḍhaḥ |
suvarṇavarṇānaḍuhastathā gāḥ
pārtho dadau brāhmaṇasattamebhyaḥ

तथैव तेभ्योपि ददौ द्विजेभ्यो
गवां सहस्राणि शतानि चैव ।
यज्ञान्समुद्धिश्य च दक्षिणार्थे
लोकान्विजेतुं परमां च कीर्तिम्

tathaiva tebhyopi dadau dvijebhyo
gavāṃ sahasrāṇi śatāni caiva |
yajñānsamuddhiśya ca dakṣiṇārthe
lokānvijetuṃ paramāṃ ca kīrtim