अध्याय 111: मान्धाता को बृहस्पति द्वारा बताई गोदान विधि

विधिं गवां परं श्रोतुमिच्छामि नृप तत्त्वतः ।
येन ताञ्शाश्वताँल्लोकानर्थिनां प्राप्नुयादिह

vidhiṃ gavāṃ paraṃ śrotumicchāmi nṛpa tattvataḥ |
yena tāñśāśvatām̐llokānarthināṃ prāpnuyādiha

न गोदानात्परं किञ्चिद्विद्यते वसुधाधिप ।
गौर्हि न्यायागता दत्ता सद्यस्तारयते कुलम्

na godānātparaṃ kiñcidvidyate vasudhādhipa |
gaurhi nyāyāgatā dattā sadyastārayate kulam

सतामर्थे सम्यगुत्पादितो यः
स वै क्लृप्तः सम्यगाभ्यः प्रजाभ्यः ।
तस्मात्पूर्वं ह्यादिकालप्रवृत्तं
गोदानार्थं शृणु राजन्विधिं मे

satāmarthe samyagutpādito yaḥ
sa vai klṛptaḥ samyagābhyaḥ prajābhyaḥ |
tasmātpūrvaṃ hyādikālapravṛttaṃ
godānārthaṃ śṛṇu rājanvidhiṃ me

पुरा गोष्ठे निलीनासु गोषु सन्दिग्धदर्शिना ।
मांधात्रा प्रकृतं प्रश्नं बृहस्पतिरभाषत

purā goṣṭhe nilīnāsu goṣu sandigdhadarśinā |
māṃdhātrā prakṛtaṃ praśnaṃ bṛhaspatirabhāṣata

द्विजानामन्त्र्य सत्कृत्य प्रोक्तं कालमुपोष्य च ।
गोदानार्थे प्रयुञ्जीत रोहिणीं नियतव्रतः

dvijānāmantrya satkṛtya proktaṃ kālamupoṣya ca |
godānārthe prayuñjīta rohiṇīṃ niyatavrataḥ

आह्वानं च प्रयुञ्जीत समङ्गे बहुलेति च ।
प्रविश्य च गवां मध्यमिमां श्रुतिमुदाहरेत्

āhvānaṃ ca prayuñjīta samaṅge bahuleti ca |
praviśya ca gavāṃ madhyamimāṃ śrutimudāharet

गौर्मे माता वृषभः पिता मे
दिवं गर्भं जगती मे प्रतिष्ठा ।
प्रपद्यैवं शर्वरीमुष्य गोषु
पुनर्वाणीमुत्सृजेद्गोप्रदाने

gaurme mātā vṛṣabhaḥ pitā me
divaṃ garbhaṃ jagatī me pratiṣṭhā |
prapadyaivaṃ śarvarīmuṣya goṣu
punarvāṇīmutsṛjedgopradāne

स तामेकां निशां गोभिः समसख्यः समव्रतः ।
ऐकात्म्यगमनात्सद्यः कलुषाद्विप्रमुच्यते

sa tāmekāṃ niśāṃ gobhiḥ samasakhyaḥ samavrataḥ |
aikātmyagamanātsadyaḥ kaluṣādvipramucyate

उत्सृष्टवृषवत्सा हि प्रदेया सूर्यदर्शने ।
त्रिदिवं प्रतिपत्तव्यमर्थवादाशिषस्तव

utsṛṣṭavṛṣavatsā hi pradeyā sūryadarśane |
tridivaṃ pratipattavyamarthavādāśiṣastava

ऊर्जस्विन्य ऊर्जमेधाश्च यज्ञे
गर्भोऽमृतस्य जगतश्च प्रतिष्ठा ।
क्षिते रोहः प्रवहः शश्वदेव ।
प्राजापत्याः सर्वमित्यर्थवादाः

ūrjasvinya ūrjamedhāśca yajñe
garbho'mṛtasya jagataśca pratiṣṭhā |
kṣite rohaḥ pravahaḥ śaśvadeva |
prājāpatyāḥ sarvamityarthavādāḥ

गावो ममैनः प्रणुदन्तु सौर्या-
स्तथा सौम्याः स्वर्गयानाय सन्तु ।
आत्मानं मे मातृवच्चाश्रयन्तु
तथाऽनुक्ताः सन्तु सर्वाशिषो मे

gāvo mamainaḥ praṇudantu sauryā-
stathā saumyāḥ svargayānāya santu |
ātmānaṃ me mātṛvaccāśrayantu
tathā'nuktāḥ santu sarvāśiṣo me

शोषोत्सर्गे कर्मभिर्देहमोक्षे
सरस्वत्यः श्रेयसे सम्प्रवृत्ताः ।
यूयं नित्यं सर्वपुण्योपवाह्यां
दिशध्वं मे गतिमिष्टां प्रसन्नाः

śoṣotsarge karmabhirdehamokṣe
sarasvatyaḥ śreyase sampravṛttāḥ |
yūyaṃ nityaṃ sarvapuṇyopavāhyāṃ
diśadhvaṃ me gatimiṣṭāṃ prasannāḥ

या वै यूयं सोऽहमद्यैव भावो
युष्मान्दत्त्वा चाहमात्मप्रदाता ।
मनश्च्युता मन एवोपपन्नाः
सन्धुक्षध्वं सौम्यरूपाग्र्यदेहाः

yā vai yūyaṃ so'hamadyaiva bhāvo
yuṣmāndattvā cāhamātmapradātā |
manaścyutā mana evopapannāḥ
sandhukṣadhvaṃ saumyarūpāgryadehāḥ

दानस्याग्रे पूर्वमेतद्वदेत
गवां दाता विधिवत्पर्वदृष्टम् ।
प्रतिब्रूयाच्छेषमर्धंद्विजातिः
प्रतिगृह्णन्वै गोप्रदाने विधिज्ञः

dānasyāgre pūrvametadvadeta
gavāṃ dātā vidhivatparvadṛṣṭam |
pratibrūyāccheṣamardhaṃdvijātiḥ
pratigṛhṇanvai gopradāne vidhijñaḥ

गां ददानीति वक्तव्यमर्घ्यमुत्सृज्य सुव्रतः ।
ऊढव्या भरितव्या च वैष्णवीति च चोदयेत्

gāṃ dadānīti vaktavyamarghyamutsṛjya suvrataḥ |
ūḍhavyā bharitavyā ca vaiṣṇavīti ca codayet

नाम सङ्कीर्तयेत्तस्या यथासंख्योत्तरं स वै ।
फलं षट्त्रिंशदष्टौ च सहस्राणि च विंशतिः

nāma saṅkīrtayettasyā yathāsaṃkhyottaraṃ sa vai |
phalaṃ ṣaṭtriṃśadaṣṭau ca sahasrāṇi ca viṃśatiḥ

एवमेतान्गुणान्विद्याद्गवादीनां यथाक्रमम् ।
गोप्रदाता समाप्नोति समस्तानष्टमे क्रमे

evametānguṇānvidyādgavādīnāṃ yathākramam |
gopradātā samāpnoti samastānaṣṭame krame

गोदः शीली निर्भयश्चार्घदाता
न स्याद्दुःखी वसुदाता च कामम् ।
उपस्योढा भारते यश्च विद्वा-
न्विख्यातास्ते वैष्णवाश्चन्द्रलोकाः

godaḥ śīlī nirbhayaścārghadātā
na syādduḥkhī vasudātā ca kāmam |
upasyoḍhā bhārate yaśca vidvā-
nvikhyātāste vaiṣṇavāścandralokāḥ

गा वै दत्त्वा गोव्रती स्यात्त्रिरात्रं
निशां चैकां संवसेतेह ताभिः ।
काम्याष्टभ्यां वर्तितव्यं त्रिरात्रं
रसैर्वा गोः शकृता प्रश्नवैर्वा

gā vai dattvā govratī syāttrirātraṃ
niśāṃ caikāṃ saṃvaseteha tābhiḥ |
kāmyāṣṭabhyāṃ vartitavyaṃ trirātraṃ
rasairvā goḥ śakṛtā praśnavairvā

देवव्रती स्याद्वृषभप्रदाने
वेदावाप्तिर्गोयुगस्य प्रदाने ।
तथा गवां विधिमासाद्य यज्वा
लोकानग्र्यान्विन्दते गोविधिज्ञः

devavratī syādvṛṣabhapradāne
vedāvāptirgoyugasya pradāne |
tathā gavāṃ vidhimāsādya yajvā
lokānagryānvindate govidhijñaḥ

कामान्सर्वान्पार्थिवानेकसंस्था-
न्यो वै दद्यात्कामदुघां च धेनुम् ।
सम्यक्ताः स्युर्हव्यकव्यौघवत्य
स्तासामुक्ष्णां ज्यायसां सम्प्रदानम्

kāmānsarvānpārthivānekasaṃsthā-
nyo vai dadyātkāmadughāṃ ca dhenum |
samyaktāḥ syurhavyakavyaughavatya
stāsāmukṣṇāṃ jyāyasāṃ sampradānam

न चाशिष्यायाव्रतायोपकुर्या-
न्नाश्रद्दधानाय न वक्रबुद्धये ।
गुह्यो ह्ययं सर्वलोकस्य धर्मो
नेमं धर्मं यत्र तत्र प्रजल्पेत्

na cāśiṣyāyāvratāyopakuryā-
nnāśraddadhānāya na vakrabuddhaye |
guhyo hyayaṃ sarvalokasya dharmo
nemaṃ dharmaṃ yatra tatra prajalpet

सन्ति लोके श्रद्दधाना मनुष्याः
सन्ति क्षुद्रा राक्षसमानुषेषु ।
एषामेतद्दीयमानं ह्यनिष्टं
ये नास्तिक्यं चाश्रयन्तेऽल्पपुण्याः

santi loke śraddadhānā manuṣyāḥ
santi kṣudrā rākṣasamānuṣeṣu |
eṣāmetaddīyamānaṃ hyaniṣṭaṃ
ye nāstikyaṃ cāśrayante'lpapuṇyāḥ

बार्हस्पत्यं वाक्यमेतन्निशम्य
ये राजानो गोप्रदानानि दत्त्वा ।
लोकान्प्राप्ताः पुण्यशीलाः प्रवृत्ता-
स्तान्मे राजन्कीर्त्यमानान्निबोध

bārhaspatyaṃ vākyametanniśamya
ye rājāno gopradānāni dattvā |
lokānprāptāḥ puṇyaśīlāḥ pravṛttā-
stānme rājankīrtyamānānnibodha

उशीनरो विश्वगश्वो नृगश्च
भगीरथो विश्रुतो यौवनाश्वः ।
मान्धाता वै मुचुकुन्दश्च राजा
भूरिद्युम्नो नैषधः सोमकश्च

uśīnaro viśvagaśvo nṛgaśca
bhagīratho viśruto yauvanāśvaḥ |
māndhātā vai mucukundaśca rājā
bhūridyumno naiṣadhaḥ somakaśca

पुरूरवा भरतश्चक्रवर्ती
यस्यान्ववाये भरताः सर्व एव ।
तथा वीरो दाशरथिश्च रामो
ये चाप्यन्ये विश्रुताः कीर्तिमन्तः

purūravā bharataścakravartī
yasyānvavāye bharatāḥ sarva eva |
tathā vīro dāśarathiśca rāmo
ye cāpyanye viśrutāḥ kīrtimantaḥ

तथा राजा पृथुकर्मा दिलीपो
दिवं प्राप्तो गोप्रदानैर्विधिज्ञः ।
यज्ञैर्दानैस्तपसा राजधर्मै-
र्मांधाताऽभूद्गोप्रदानैश्च युक्तः

tathā rājā pṛthukarmā dilīpo
divaṃ prāpto gopradānairvidhijñaḥ |
yajñairdānaistapasā rājadharmai-
rmāṃdhātā'bhūdgopradānaiśca yuktaḥ

तस्मात्पार्थ त्वमपीमां मयोक्तां
बार्हस्पतीं भारतीं धारयस्व ।
द्विजाग्र्येभ्यः सम्प्रयच्छस्व प्रीतो
गाः पुण्या वै प्राप्य राज्यं कुरूणाम्

tasmātpārtha tvamapīmāṃ mayoktāṃ
bārhaspatīṃ bhāratīṃ dhārayasva |
dvijāgryebhyaḥ samprayacchasva prīto
gāḥ puṇyā vai prāpya rājyaṃ kurūṇām

तथा सर्वं कृतवान्धर्मराजो
भीष्मेणोक्तो विधिवद्गोप्रदाने
स मान्धातुर्वेद देवोपदिष्टं
सम्यग्धर्मं धारयामास राजा

tathā sarvaṃ kṛtavāndharmarājo
bhīṣmeṇokto vidhivadgopradāne
sa māndhāturveda devopadiṣṭaṃ
samyagdharmaṃ dhārayāmāsa rājā

इति नृप सततं गवां प्रदाने
यवशकलान्सह गोमयैः पिबानः ।
क्षितितलशयनः शिखी यतात्मा
वृष इव राजवृषस्तदा बभूव

iti nṛpa satataṃ gavāṃ pradāne
yavaśakalānsaha gomayaiḥ pibānaḥ |
kṣititalaśayanaḥ śikhī yatātmā
vṛṣa iva rājavṛṣastadā babhūva

नरपतिरभवत्सदैव ताभ्यः
प्रयतमनास्त्वभिसंस्तुवंश्च गा वै ।
नृपतिधुरि च गामयुक्त भूप-
स्तुरगवरैरगमच्च यत्र तत्र

narapatirabhavatsadaiva tābhyaḥ
prayatamanāstvabhisaṃstuvaṃśca gā vai |
nṛpatidhuri ca gāmayukta bhūpa-
sturagavarairagamacca yatra tatra