अध्याय 110: दम, सत्य और ब्रह्मचर्य के फल

विस्रम्भितोऽहं भवता धर्मान्प्रवदता विभो ।
प्रवक्ष्यामि तु संदेहं तन्मे ब्रूहि पितामह

visrambhito'haṃ bhavatā dharmānpravadatā vibho |
pravakṣyāmi tu saṃdehaṃ tanme brūhi pitāmaha

व्रतानां किं फलं प्रोक्तं कीदृशं वा महाद्युते ।
नियमानां फलं किं च स्वधीतस्य च किं फलम्

vratānāṃ kiṃ phalaṃ proktaṃ kīdṛśaṃ vā mahādyute |
niyamānāṃ phalaṃ kiṃ ca svadhītasya ca kiṃ phalam

दमस्येह फलं किं च वेदानां धारणे च किम् ।
अध्यापने फलं किं च सर्वमिच्छामि वेदितुम्

damasyeha phalaṃ kiṃ ca vedānāṃ dhāraṇe ca kim |
adhyāpane phalaṃ kiṃ ca sarvamicchāmi veditum

अप्रतिग्राहके किं च फलं लोके पितामह ।
तस्य किञ्च फलं दृष्टं श्रुतं यस्तु प्रयच्छति

apratigrāhake kiṃ ca phalaṃ loke pitāmaha |
tasya kiñca phalaṃ dṛṣṭaṃ śrutaṃ yastu prayacchati

स्वकर्मनिरतानां च शूराणां चापि किं फलम् ।
सत्ये च किं फलं प्रोक्तं ब्रह्मचर्ये च किं फलम् ।

svakarmaniratānāṃ ca śūrāṇāṃ cāpi kiṃ phalam |
satye ca kiṃ phalaṃ proktaṃ brahmacarye ca kiṃ phalam |

पितृशुश्रूषणे किञ्च मातृशुश्रूषणे तथा ।
आचार्यगुरुशुश्रूषा स्वनुक्रोशानुकम्पने

pitṛśuśrūṣaṇe kiñca mātṛśuśrūṣaṇe tathā |
ācāryaguruśuśrūṣā svanukrośānukampane

एतत्सर्वमशेषेण पितामह यथातथम् ।
वेतुमिच्छामि धर्मज्ञ परं कौतूहलं हि मे

etatsarvamaśeṣeṇa pitāmaha yathātatham |
vetumicchāmi dharmajña paraṃ kautūhalaṃ hi me

यो व्रतं वै यथोद्दिष्टं तथा सम्प्रतिपद्यते ।
अखण्डं सम्यगारभ्य तस्य लोकाः सनातनाः

yo vrataṃ vai yathoddiṣṭaṃ tathā sampratipadyate |
akhaṇḍaṃ samyagārabhya tasya lokāḥ sanātanāḥ

नियमानां फलं राजन्प्रत्यक्षमिह दृश्यते ।
नियमानां क्रतूनां च त्वयाऽवाप्तमिदं फलम्

niyamānāṃ phalaṃ rājanpratyakṣamiha dṛśyate |
niyamānāṃ kratūnāṃ ca tvayā'vāptamidaṃ phalam

स्वधीतस्यापि च फलं दृश्यतेऽमुत्र चेह च ।
इह लोकेऽर्थवान्नित्यं ब्रह्मलोके च मोदते

svadhītasyāpi ca phalaṃ dṛśyate'mutra ceha ca |
iha loke'rthavānnityaṃ brahmaloke ca modate

दमस्य तु फलं राजञ्शृणु त्वं विस्तरेण मे ।
दान्ताः सर्वत्र सुखिनो दान्ताः सर्वत्र निर्वृताः ।
यत्रेच्छागामिनो दान्ताः सर्वशत्रुनिषूदनाः

damasya tu phalaṃ rājañśṛṇu tvaṃ vistareṇa me |
dāntāḥ sarvatra sukhino dāntāḥ sarvatra nirvṛtāḥ |
yatrecchāgāmino dāntāḥ sarvaśatruniṣūdanāḥ

प्रार्थयन्ति च यद्दान्ता लभन्ते तन्न संशयः ।
युज्यन्ते सर्वकामैर्हि दान्ताः सर्वत्र पाण्डव

prārthayanti ca yaddāntā labhante tanna saṃśayaḥ |
yujyante sarvakāmairhi dāntāḥ sarvatra pāṇḍava

स्वर्गे यथा प्रमोदन्ते तपसा विक्रमेण च ।
दानैर्यज्ञैश्च विविधैस्तथा दान्ताः क्षमान्विताः

svarge yathā pramodante tapasā vikrameṇa ca |
dānairyajñaiśca vividhaistathā dāntāḥ kṣamānvitāḥ

दानाद्दमो विशिष्टो हि ददत्किञ्चिद्द्विजातये ।
दाता कुप्यति नो दान्तस्तस्माद्दानात्परंदमः ॥
यस्तु दद्यादकुप्यन्हि तस्य लोकाः सनातनाः ।
क्रोधो हन्ति हि यद्दानं तस्माद्दानाद्वरो दमः

dānāddamo viśiṣṭo hi dadatkiñciddvijātaye |
dātā kupyati no dāntastasmāddānātparaṃdamaḥ ||
yastu dadyādakupyanhi tasya lokāḥ sanātanāḥ |
krodho hanti hi yaddānaṃ tasmāddānādvaro damaḥ

अदृश्यानि महाराज स्थानान्ययुतशो दिवि ।
ऋषीणां सर्वलोकषु यानि ते यान्ति देवताः

adṛśyāni mahārāja sthānānyayutaśo divi |
ṛṣīṇāṃ sarvalokaṣu yāni te yānti devatāḥ

दमेन यानि नृपते गच्छन्ति परमर्षयः ।
कामयाना महत्स्थानं तस्माद्दानात्परं दमः

damena yāni nṛpate gacchanti paramarṣayaḥ |
kāmayānā mahatsthānaṃ tasmāddānātparaṃ damaḥ

विद्यादानाद्वरं नास्ति वेदविद्या महाफलाः ।
अध्यापकः परिक्लेशादक्षयं फलमश्नुते

vidyādānādvaraṃ nāsti vedavidyā mahāphalāḥ |
adhyāpakaḥ parikleśādakṣayaṃ phalamaśnute

विधिवत्पावकं हुत्वा ब्रह्मलोके नराधिप ।
अधीत्यापि हि यो वेदान्न्यायविद्भ्यः प्रयच्छति ।
गुरुकर्मप्रशंसी तु सोपि स्वर्गे महीयते

vidhivatpāvakaṃ hutvā brahmaloke narādhipa |
adhītyāpi hi yo vedānnyāyavidbhyaḥ prayacchati |
gurukarmapraśaṃsī tu sopi svarge mahīyate

क्षत्रियोऽध्ययने युक्तो यजने दानकर्मणि ।
युद्धे यश्च परित्राता सोपि स्वर्गे महीयते

kṣatriyo'dhyayane yukto yajane dānakarmaṇi |
yuddhe yaśca paritrātā sopi svarge mahīyate

वैश्यः स्वकर्मनिरतः प्रदानाल्लभते महत् ।
शूद्रः स्वकर्मनिरतः स्वर्गं शुश्रूषयाऽऽर्च्छति

vaiśyaḥ svakarmanirataḥ pradānāllabhate mahat |
śūdraḥ svakarmanirataḥ svargaṃ śuśrūṣayā''rcchati

शूरा बहुविधाः प्रोक्तास्तेषामर्थास्तु मे शृणु ।
शूरान्वयानां निर्दिष्टं फलं शूरस्य चैव हि

śūrā bahuvidhāḥ proktāsteṣāmarthāstu me śṛṇu |
śūrānvayānāṃ nirdiṣṭaṃ phalaṃ śūrasya caiva hi

यज्ञशूरा दमे शूराः सत्यशूरास्तथा परे ।
युद्धशूरास्तथैवोक्ता दानशूराश्च मानवाः

yajñaśūrā dame śūrāḥ satyaśūrāstathā pare |
yuddhaśūrāstathaivoktā dānaśūrāśca mānavāḥ

बुद्धिशूरास्तथैवान्ये क्षमाशूरास्तथा परे ।
साङ्ख्यशूराश्च बहवो योगशूरास्तथा परे ।
अरण्ये गृहवासे च त्यागे शूरास्तथा परे

buddhiśūrāstathaivānye kṣamāśūrāstathā pare |
sāṅkhyaśūrāśca bahavo yogaśūrāstathā pare |
araṇye gṛhavāse ca tyāge śūrāstathā pare

आर्जवे च तथा शूराः शमे वर्तन्ति मानवाः ।
तैस्तैश्च नियमैः शूरा बहवः सन्ति चापरे ।
वेदाध्ययनशूराश्च शूराश्चाध्यापने रताः

ārjave ca tathā śūrāḥ śame vartanti mānavāḥ |
taistaiśca niyamaiḥ śūrā bahavaḥ santi cāpare |
vedādhyayanaśūrāśca śūrāścādhyāpane ratāḥ

गुरुशुश्रूषया शूराः पितृशुश्रूषया परे ।
मातृशुश्रूषया शूरा भैक्ष्यशूरास्तथा परे

guruśuśrūṣayā śūrāḥ pitṛśuśrūṣayā pare |
mātṛśuśrūṣayā śūrā bhaikṣyaśūrāstathā pare

अरण्ये गृहवासे च शूराश्चातिथिपूजने ।
सर्वे यान्ति पराँल्लोकान्स्वकर्मफलनिर्जितान्

araṇye gṛhavāse ca śūrāścātithipūjane |
sarve yānti parām̐llokānsvakarmaphalanirjitān

धारणं सर्ववेदानां सर्वतीर्थावगाहनम् ।
सत्यं च ब्रुवतो नित्यं समं वा स्यान्नवा समम्

dhāraṇaṃ sarvavedānāṃ sarvatīrthāvagāhanam |
satyaṃ ca bruvato nityaṃ samaṃ vā syānnavā samam

अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् ।
अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते

aśvamedhasahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtam |
aśvamedhasahasrāddhi satyameva viśiṣyate

सत्येन सूर्यस्तपति सत्येनाग्निः प्रदीप्यते ।
सत्येन मरुतो वान्ति सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्

satyena sūryastapati satyenāgniḥ pradīpyate |
satyena maruto vānti sarvaṃ satye pratiṣṭhitam

सत्येन देवाः प्रीयन्ते पितरो ब्राह्मणास्तथा ।
सत्यमाहुः परो धर्मस्तस्मात्सत्यं न लोपयेत्

satyena devāḥ prīyante pitaro brāhmaṇāstathā |
satyamāhuḥ paro dharmastasmātsatyaṃ na lopayet

मुनयः सत्यनिरता मुनयः सत्यविक्रमाः ।
मुनयः सत्यशपथास्तस्मात्सत्यं विशिष्यते

munayaḥ satyaniratā munayaḥ satyavikramāḥ |
munayaḥ satyaśapathāstasmātsatyaṃ viśiṣyate

सत्यवन्तः सत्यलोके मोदन्ते भरतर्षभ ।
दमः सत्यफलावाप्तिरुक्ता सर्वात्मना मया

satyavantaḥ satyaloke modante bharatarṣabha |
damaḥ satyaphalāvāptiruktā sarvātmanā mayā

असंशयं विनीतात्मा स वै स्वर्गे महीयते ।
ब्रह्मचर्यस्य च गुणं शृणु त्वं वसुधाधिप

asaṃśayaṃ vinītātmā sa vai svarge mahīyate |
brahmacaryasya ca guṇaṃ śṛṇu tvaṃ vasudhādhipa

आजन्ममरणाद्यस्तु ब्रह्मचारी भवेदिह ।
न तस्य किञ्चिदप्राप्यमिति विद्धि नराधिप

ājanmamaraṇādyastu brahmacārī bhavediha |
na tasya kiñcidaprāpyamiti viddhi narādhipa

बह्व्यः कोट्यस्त्वषीणां तु ब्रह्मलोके वसन्त्युत
सत्ये रतानां सततं दान्तानामूर्ध्वरेतसाम्

bahvyaḥ koṭyastvaṣīṇāṃ tu brahmaloke vasantyuta
satye ratānāṃ satataṃ dāntānāmūrdhvaretasām

ब्रह्मचर्यं दहेद्राजन्सर्वपापान्युपासितम् ।
ब्राह्मणेन विशेषेण ब्राह्ममो ह्यग्निरुच्यते

brahmacaryaṃ dahedrājansarvapāpānyupāsitam |
brāhmaṇena viśeṣeṇa brāhmamo hyagnirucyate

प्रत्यक्षं हि तथा ह्येतद्ब्राह्मणेषु तपस्विषु ।
बिभेति हि यथा शक्रो ब्रह्मचारिप्रधर्षितः

pratyakṣaṃ hi tathā hyetadbrāhmaṇeṣu tapasviṣu |
bibheti hi yathā śakro brahmacāripradharṣitaḥ

तद्ब्रह्मचर्यस्य फलमृषीणामिह दृश्यते ।
मातापित्रोः पूजने यो धर्मस्तमपि मे शृणु

tadbrahmacaryasya phalamṛṣīṇāmiha dṛśyate |
mātāpitroḥ pūjane yo dharmastamapi me śṛṇu

शुश्रूषते यः पितरं न चासूयेत्कदाचन ।
मातरं भ्रातरं वाऽपि गुरुमाचार्यमेव च

śuśrūṣate yaḥ pitaraṃ na cāsūyetkadācana |
mātaraṃ bhrātaraṃ vā'pi gurumācāryameva ca

तस्य राजन्फलं विद्धि स्वर्लोके स्थानमर्चितम् ।
न च पश्येत नरकं गुरुशुश्रूषयाऽऽत्मवान्

tasya rājanphalaṃ viddhi svarloke sthānamarcitam |
na ca paśyeta narakaṃ guruśuśrūṣayā''tmavān