अध्याय 11: सूखते वृक्ष को न छोड़ने वाला तोता

आनृशंस्यस्य धर्मज्ञ गुणान्भक्तजनस्य च ।
श्रोतुमिच्छामि धर्मज्ञ तन्मे ब्रूहि पितामह

ānṛśaṃsyasya dharmajña guṇānbhaktajanasya ca |
śrotumicchāmi dharmajña tanme brūhi pitāmaha

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
वासवस्य च संवादं शुकस्य च महात्मनः

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
vāsavasya ca saṃvādaṃ śukasya ca mahātmanaḥ

विषये काशिराजस्य ग्रामान्निष्क्रम्य लुब्धकः ।
सविषं काण्डमादाय मृगयामास वै मृगम्

viṣaye kāśirājasya grāmānniṣkramya lubdhakaḥ |
saviṣaṃ kāṇḍamādāya mṛgayāmāsa vai mṛgam

तत्र चामिषलुब्धेन लुब्धकेन महावने ।
अविदूरे मृगान्दृष्ट्वा बाणः प्रतिसमाहितः

tatra cāmiṣalubdhena lubdhakena mahāvane |
avidūre mṛgāndṛṣṭvā bāṇaḥ pratisamāhitaḥ

तेन दुर्वारितास्त्रेण निमित्तचपलेषुणा ।
महान्वनतरुस्तत्र विद्धो मृगजिघांसया

tena durvāritāstreṇa nimittacapaleṣuṇā |
mahānvanatarustatra viddho mṛgajighāṃsayā

स तीक्ष्णविषदिग्धेन शरेणातिबलात्क्षतः ।
उत्सृज्य फलपत्राणि पादपः शोषमागतः

sa tīkṣṇaviṣadigdhena śareṇātibalātkṣataḥ |
utsṛjya phalapatrāṇi pādapaḥ śoṣamāgataḥ

तस्मिन्वृक्षे तथाभूते कोटरेषु चिरोषितः ।
न जहाति शुको वासं तस्य भक्त्या वनस्पतेः

tasminvṛkṣe tathābhūte koṭareṣu ciroṣitaḥ |
na jahāti śuko vāsaṃ tasya bhaktyā vanaspateḥ

निष्प्रचारो निराहारो ग्लानः शिथिलवागपि ।
कृतज्ञः सह वृक्षेण धर्मात्मा सोप्यशुष्यत

niṣpracāro nirāhāro glānaḥ śithilavāgapi |
kṛtajñaḥ saha vṛkṣeṇa dharmātmā sopyaśuṣyata

तमुदारं महासत्वमतिमानुषचेष्टितम् ।
समदुःखसुखं दृष्ट्वा विस्मितः पाकशासनः

tamudāraṃ mahāsatvamatimānuṣaceṣṭitam |
samaduḥkhasukhaṃ dṛṣṭvā vismitaḥ pākaśāsanaḥ

ततश्चिन्तामुपगतः शक्रः कथमयं द्विजः ।
तिर्यग्योनावसम्भाव्यमानृशंस्यमवस्थितः

tataścintāmupagataḥ śakraḥ kathamayaṃ dvijaḥ |
tiryagyonāvasambhāvyamānṛśaṃsyamavasthitaḥ

अथवा नात्र चित्रं हीत्यभवद्वासवस्य तु ।
प्राणिनामपि सर्वेषां सर्वं सर्वत्र दृश्यते

athavā nātra citraṃ hītyabhavadvāsavasya tu |
prāṇināmapi sarveṣāṃ sarvaṃ sarvatra dṛśyate

ततो ब्राह्मणवेषेणि मानुषं रूपमास्थितः ।
अवतीर्य महीं शक्रस्तं पक्षिणमुवाच ह

tato brāhmaṇaveṣeṇi mānuṣaṃ rūpamāsthitaḥ |
avatīrya mahīṃ śakrastaṃ pakṣiṇamuvāca ha

शुक भो पक्षिणांश्रेष्ठ दाक्षेयी सुप्रजास्त्वया ।
पृच्छे त्वां शुकमेनं त्वं कस्मान्न त्यजसि द्रुमम्

śuka bho pakṣiṇāṃśreṣṭha dākṣeyī suprajāstvayā |
pṛcche tvāṃ śukamenaṃ tvaṃ kasmānna tyajasi drumam

अथ पृष्टः शुकः प्राह मूर्ध्ना समभिवाद्य तम् ।
स्वागतं देवराज त्वं विज्ञातस्तपसा मया

atha pṛṣṭaḥ śukaḥ prāha mūrdhnā samabhivādya tam |
svāgataṃ devarāja tvaṃ vijñātastapasā mayā

ततो दशशताक्षेण साधुसाध्विति भाषितम् ।
अहो विज्ञानमित्येवं मनसा पूजितस्ततः

tato daśaśatākṣeṇa sādhusādhviti bhāṣitam |
aho vijñānamityevaṃ manasā pūjitastataḥ

तमेवं शुभकर्माणं शुकं परमधार्मिकम् ।
जानन्नपि च तत्पापं पप्रच्छ बलसूदनः

tamevaṃ śubhakarmāṇaṃ śukaṃ paramadhārmikam |
jānannapi ca tatpāpaṃ papraccha balasūdanaḥ

निष्पत्रमफलं शुष्कमशरण्यं पतत्त्रिणाम् ।
किमर्थं सेवसे वृक्षं यदा महदिदं वनम्

niṣpatramaphalaṃ śuṣkamaśaraṇyaṃ patattriṇām |
kimarthaṃ sevase vṛkṣaṃ yadā mahadidaṃ vanam

अन्येऽपि बहवो वृक्षाः पत्रसंछन्नकोटराः ।
शुभाः पर्याप्तसञ्चारा विद्यन्तेऽस्मिन्महावने

anye'pi bahavo vṛkṣāḥ patrasaṃchannakoṭarāḥ |
śubhāḥ paryāptasañcārā vidyante'sminmahāvane

गतायुषमसामर्थ्यं क्षीणसारं हतश्रियम् ।
विमृश्य प्रज्ञया धीर जहीमं ह्यस्थिरं द्रुमम्

gatāyuṣamasāmarthyaṃ kṣīṇasāraṃ hataśriyam |
vimṛśya prajñayā dhīra jahīmaṃ hyasthiraṃ drumam

तदुपश्रुत्य धर्मात्मा शुकः शक्रेण भाषितम् ।
सुदीर्घमतिनिःश्वस्य दीनो वाक्यमुवाच ह

tadupaśrutya dharmātmā śukaḥ śakreṇa bhāṣitam |
sudīrghamatiniḥśvasya dīno vākyamuvāca ha

अनतिक्रमणीयानि दैवतानि शचीपते ।
यत्राभवंस्तत्र भवांस्तन्निबोध सुराधिप

anatikramaṇīyāni daivatāni śacīpate |
yatrābhavaṃstatra bhavāṃstannibodha surādhipa

अस्मिन्नहं द्रुमे जातः साधुभिश्च गुणैर्युते ।
चालभावेन सङ्गुप्तः शत्रुभिश्च न धर्षितः

asminnahaṃ drume jātaḥ sādhubhiśca guṇairyute |
cālabhāvena saṅguptaḥ śatrubhiśca na dharṣitaḥ

किमनुक्रोश्यं वैफल्यमुत्पादयसि मेऽनघ ।
अनुरक्तस्य भक्तस्य संस्पृशे न च पावकम् ।
आनृशंस्याभियुक्तस्य भक्तस्यानन्यगस्य च

kimanukrośyaṃ vaiphalyamutpādayasi me'nagha |
anuraktasya bhaktasya saṃspṛśe na ca pāvakam |
ānṛśaṃsyābhiyuktasya bhaktasyānanyagasya ca

अनुक्रोशो हि साधूनां महद्धर्मस्य लक्षणम् ।
अनुक्रोशश्च साधूनां सदा प्रीतिं प्रयच्छति

anukrośo hi sādhūnāṃ mahaddharmasya lakṣaṇam |
anukrośaśca sādhūnāṃ sadā prītiṃ prayacchati

त्वमेव दैवतैः सर्वैः पृच्छ्यसे धर्मसंशयात् ।
अतस्त्वं देवदेवानामाधिपत्ये प्रतिष्ठितः

tvameva daivataiḥ sarvaiḥ pṛcchyase dharmasaṃśayāt |
atastvaṃ devadevānāmādhipatye pratiṣṭhitaḥ

नार्हसे मां सहस्राक्ष द्रुमं त्याजयितुं चिरात् ।
समस्थमुपजीवन्वै विषमस्थं कथं त्यजेत्

nārhase māṃ sahasrākṣa drumaṃ tyājayituṃ cirāt |
samasthamupajīvanvai viṣamasthaṃ kathaṃ tyajet

तस्य वाक्येन सौम्येन हर्षितः पाकशासनः ।
शुकं प्रोवाच धर्मज्ञमानृशंस्येन तोषितः

tasya vākyena saumyena harṣitaḥ pākaśāsanaḥ |
śukaṃ provāca dharmajñamānṛśaṃsyena toṣitaḥ

वरं वृणीष्वेति तदा स च वव्रे वरं शुकः ।
आनृशंस्यपरो नित्यं तस्य वृक्षस्य सम्भवम्

varaṃ vṛṇīṣveti tadā sa ca vavre varaṃ śukaḥ |
ānṛśaṃsyaparo nityaṃ tasya vṛkṣasya sambhavam

विदित्वा च दृढां भक्तिं तां शुके शीलसम्पदम् ।
प्रीतः क्षिप्रमथो वृक्षममृतेनावसिक्तवान्

viditvā ca dṛḍhāṃ bhaktiṃ tāṃ śuke śīlasampadam |
prītaḥ kṣipramatho vṛkṣamamṛtenāvasiktavān

ततः फलानि पत्राणि शाखाश्चापि मनोहराः ।
शुकस्य दृढभक्तित्वाच्छ्रीमत्तां प्राप स द्रुमः

tataḥ phalāni patrāṇi śākhāścāpi manoharāḥ |
śukasya dṛḍhabhaktitvācchrīmattāṃ prāpa sa drumaḥ

शुकश्च कर्मणा तेन आनृशंस्यकृतेन वै ।
आयुषोन्ते महाराज प्राप शक्रसलोकताम्

śukaśca karmaṇā tena ānṛśaṃsyakṛtena vai |
āyuṣonte mahārāja prāpa śakrasalokatām

एवमेव मनुष्येन्द्र भक्तिमन्तं समाश्रितः ।
सर्वार्थसिद्धिं लभते शुकं प्राप्य यथा द्रुमः

evameva manuṣyendra bhaktimantaṃ samāśritaḥ |
sarvārthasiddhiṃ labhate śukaṃ prāpya yathā drumaḥ