अध्याय 10: कर्म, व्रत और तप के फल

कर्मणां च समस्तानां फलिनां भरतर्षभ ।
फलानि महतां श्रेष्ट प्रब्रूहि परिपृच्छतः

karmaṇāṃ ca samastānāṃ phalināṃ bharatarṣabha |
phalāni mahatāṃ śreṣṭa prabrūhi paripṛcchataḥ

हन्त ते कथयिष्यामि यन्मां पृच्छसि भारत ।
रहस्यं यदृषीणां तु तच्छृणुष्व युधिष्ठिर ।
या गतिः प्राप्यते येन प्रेत्यभावे चिरेप्सिता

hanta te kathayiṣyāmi yanmāṃ pṛcchasi bhārata |
rahasyaṃ yadṛṣīṇāṃ tu tacchṛṇuṣva yudhiṣṭhira |
yā gatiḥ prāpyate yena pretyabhāve cirepsitā

येनयेन शरीरेण यद्यत्कर्म करोति यः ।
तेनतेन शरीरेण तत्तत्फलमुपाश्नुते

yenayena śarīreṇa yadyatkarma karoti yaḥ |
tenatena śarīreṇa tattatphalamupāśnute

यस्यांयस्यामवस्थायां यत्करोति शुभाशुभम् ।
तस्यांतस्यामवस्थायां भुङ्क्ते जन्मनिजन्मनि

yasyāṃyasyāmavasthāyāṃ yatkaroti śubhāśubham |
tasyāṃtasyāmavasthāyāṃ bhuṅkte janmanijanmani

न नश्यति कृतं कर्म चित्तपञ्चेन्द्रियैरिह ।
ते ह्यस्य साक्षिणो नित्यं षष्ठ आत्मा शुभाशुभे

na naśyati kṛtaṃ karma cittapañcendriyairiha |
te hyasya sākṣiṇo nityaṃ ṣaṣṭha ātmā śubhāśubhe

चक्षुर्दद्यान्मनो दद्याद्वाचं दद्याच्च सूनृताम् ।
अनुव्रजेदुपासीत स यज्ञः पञ्चदक्षिणः

cakṣurdadyānmano dadyādvācaṃ dadyācca sūnṛtām |
anuvrajedupāsīta sa yajñaḥ pañcadakṣiṇaḥ

यो दद्यादपरिक्लिष्टमन्नमध्वनि वर्तते ।
श्रान्तायादृष्टपूर्वाय तस्य पुण्यफलं महत्

yo dadyādaparikliṣṭamannamadhvani vartate |
śrāntāyādṛṣṭapūrvāya tasya puṇyaphalaṃ mahat

स्थण्डिलेषु शयानानां गृहाणि शयनानि च ।
चीरवल्कलसंवीते वासांस्याभरणानि च

sthaṇḍileṣu śayānānāṃ gṛhāṇi śayanāni ca |
cīravalkalasaṃvīte vāsāṃsyābharaṇāni ca

वाहनानि च यानानि योगात्मनि तपोधने ।
अग्नीनुपशयानस्य राज्ञः पौरुषमेव च

vāhanāni ca yānāni yogātmani tapodhane |
agnīnupaśayānasya rājñaḥ pauruṣameva ca

रसानां प्रतिसंहारे सौभाग्यमनुगच्छति ।
आमिषप्रतिसंहारे पशून्पुत्रांश्च विन्दति

rasānāṃ pratisaṃhāre saubhāgyamanugacchati |
āmiṣapratisaṃhāre paśūnputrāṃśca vindati

अवाक्शिरास्तु यो लम्बेदुदवासं च यो वसेत् ।
मण्डूकशायी च नरो लभते चेप्सितां गतिम्

avākśirāstu yo lambedudavāsaṃ ca yo vaset |
maṇḍūkaśāyī ca naro labhate cepsitāṃ gatim

पाद्यमासनमेवाथ दीपमन्नं प्रतिश्रयम् ।
दद्यादतिथिपूजार्थं स यज्ञः पञ्चदक्षिणः

pādyamāsanamevātha dīpamannaṃ pratiśrayam |
dadyādatithipūjārthaṃ sa yajñaḥ pañcadakṣiṇaḥ

वीरासनं वीरशय्यां वीरस्थानमुपासतः ।
अक्षयास्तस्य वै लोकाः सर्वकामगमास्तथा

vīrāsanaṃ vīraśayyāṃ vīrasthānamupāsataḥ |
akṣayāstasya vai lokāḥ sarvakāmagamāstathā

धनं लभेत दानेन मौनेनाज्ञां विशांपते ।
उपभोगांश्च तपसा ब्रह्मचर्येण जीवितम्

dhanaṃ labheta dānena maunenājñāṃ viśāṃpate |
upabhogāṃśca tapasā brahmacaryeṇa jīvitam

रूपमैश्वर्यमारोग्यमहिंसाफलमश्नुते ।
फलमूलाशिनो राज्यं स्वर्गः पर्णाशिनां भवेत्

rūpamaiśvaryamārogyamahiṃsāphalamaśnute |
phalamūlāśino rājyaṃ svargaḥ parṇāśināṃ bhavet

प्रायोपवेशिनो राजन्सर्वत्र सुखमुच्यते ।
गवाढ्यः शाकदीक्षायां स्वर्गगामी तृणाशनः

prāyopaveśino rājansarvatra sukhamucyate |
gavāḍhyaḥ śākadīkṣāyāṃ svargagāmī tṛṇāśanaḥ

स्त्रियस्त्रिषवणं स्नात्वा वायुं पीत्वा क्रतुं लभेत् ।
स्वर्गं सत्येन लभते दीक्षया कुलमुत्तमम्

striyastriṣavaṇaṃ snātvā vāyuṃ pītvā kratuṃ labhet |
svargaṃ satyena labhate dīkṣayā kulamuttamam

सलिलाशी भवेद्यस्तु सदाग्निः संस्कृतो द्विजः ।
मरुत्साधयतो राज्यं नाकपृष्ठमनाशिने

salilāśī bhavedyastu sadāgniḥ saṃskṛto dvijaḥ |
marutsādhayato rājyaṃ nākapṛṣṭhamanāśine

उपवासं च दीक्षायामभिषेकं च पार्थिव ।
कृत्वा द्वादशवर्षाणि वीरस्थानाद्विशिष्यते

upavāsaṃ ca dīkṣāyāmabhiṣekaṃ ca pārthiva |
kṛtvā dvādaśavarṣāṇi vīrasthānādviśiṣyate

अधीत्य सर्ववेदान्वै सद्यो दुःखाद्विमुच्यते ।
तत्पाठधारणात्स्वर्गमर्थज्ञानात्परां गतिम्

adhītya sarvavedānvai sadyo duḥkhādvimucyate |
tatpāṭhadhāraṇātsvargamarthajñānātparāṃ gatim

वितृष्णानां वेदजपात्स्वर्गमोक्षफलं स्मृतम् ।
मानसं हि चरन्धर्म स्वर्गलोकमुपाश्नुते

vitṛṣṇānāṃ vedajapātsvargamokṣaphalaṃ smṛtam |
mānasaṃ hi carandharma svargalokamupāśnute

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः ।
योसौप्राणान्तिकोरोगस्तांतृष्णां त्यजतः सुखं

yā dustyajā durmatibhiryā na jīryati jīryataḥ |
yosauprāṇāntikorogastāṃtṛṣṇāṃ tyajataḥ sukhaṃ

यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम् ।
एवं पूर्वकृतं कर्म कर्तारमनुगच्छति

yathā dhenusahasreṣu vatso vindati mātaram |
evaṃ pūrvakṛtaṃ karma kartāramanugacchati

अचोद्यमानानि यथा पुष्पाणि च फलानि च ।
स्वकालं नातिवर्तन्ते तथा कर्म पुराकृतम्

acodyamānāni yathā puṣpāṇi ca phalāni ca |
svakālaṃ nātivartante tathā karma purākṛtam

जीर्यन्ति जीर्यतः केशा दन्ता जीर्यन्ति जीर्यतः ।
चक्षुः श्रोत्रे च जीर्येते तृष्णैका न तु जीर्यते

jīryanti jīryataḥ keśā dantā jīryanti jīryataḥ |
cakṣuḥ śrotre ca jīryete tṛṣṇaikā na tu jīryate

येन प्रीणन्ति पितरस्तेन प्रीतः प्रजापतिः ।
माता च येन प्रीणाति पृथिवी तेन पूजिता ।
येन प्रीणात्युपाध्यायस्तेन स्याद्ब्रह्म पूजितम्

yena prīṇanti pitarastena prītaḥ prajāpatiḥ |
mātā ca yena prīṇāti pṛthivī tena pūjitā |
yena prīṇātyupādhyāyastena syādbrahma pūjitam

सर्वे तस्यादृता धर्मा यस्यैते त्रय आदृताः ।
अनादृतास्तु यस्यैते सर्वास्तस्याफलाः क्रियाः

sarve tasyādṛtā dharmā yasyaite traya ādṛtāḥ |
anādṛtāstu yasyaite sarvāstasyāphalāḥ kriyāḥ

भीष्मस्यैतद्वचः श्रुत्वा विस्मिताः कुरुपुङ्गवाः ।
आसन्प्रहृष्टमनसः प्रीतिमन्तोऽभवंस्तदा

bhīṣmasyaitadvacaḥ śrutvā vismitāḥ kurupuṅgavāḥ |
āsanprahṛṣṭamanasaḥ prītimanto'bhavaṃstadā

यन्मन्त्रे भवति वृथोपयुज्यमाने
यत्सोमे भवति वृथाऽभिषूयमाणे ।
यच्चाग्नौ भवति वृथाऽभिहूयमाने
तत्सर्वं भवति वृथाऽभिधीयमाने

yanmantre bhavati vṛthopayujyamāne
yatsome bhavati vṛthā'bhiṣūyamāṇe |
yaccāgnau bhavati vṛthā'bhihūyamāne
tatsarvaṃ bhavati vṛthā'bhidhīyamāne

इत्येतदृषिणा प्रोक्तमुक्तवानस्मि भारत ।
शुभाशुभफलप्राप्तौ किमतः श्रोतुमिच्छसि

ityetadṛṣiṇā proktamuktavānasmi bhārata |
śubhāśubhaphalaprāptau kimataḥ śrotumicchasi