अध्याय 12: भीष्म बताते हैं, वे ब्राह्मणों से स्पृहा करते हैं

यथैव ते नमस्कार्याः प्रोक्ताः शक्रेण मानद ।
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व येभ्यः स्पृहयसे नृपः

yathaiva te namaskāryāḥ proktāḥ śakreṇa mānada |
etanme sarvamācakṣva yebhyaḥ spṛhayase nṛpaḥ

उत्तमापद्गतस्यापि यत्र ते वर्तते मनः ।
मनुष्यलोके सर्वस्मिन्यदमुत्रेह चाप्युत

uttamāpadgatasyāpi yatra te vartate manaḥ |
manuṣyaloke sarvasminyadamutreha cāpyuta

स्पृहयामि द्विजातिभ्यो येषां ब्रह्म परं धनम् ।
येषां संप्रत्ययः स्वर्गस्तपःस्वाध्यायसाधनम्

spṛhayāmi dvijātibhyo yeṣāṃ brahma paraṃ dhanam |
yeṣāṃ saṃpratyayaḥ svargastapaḥsvādhyāyasādhanam

येषां बालाश्च वृद्धाश्च पितृपैतामहीं धुरम् ।
उद्वहन्ति न सीदन्ति तेभ्यो वै स्पृहयाम्यहम्

yeṣāṃ bālāśca vṛddhāśca pitṛpaitāmahīṃ dhuram |
udvahanti na sīdanti tebhyo vai spṛhayāmyaham

विद्यास्वभिविनीतानां दान्तानां मृदुभाषिणाम् ।
श्रुतवृत्तोपपन्नानां सदाऽक्षरविदां सताम्

vidyāsvabhivinītānāṃ dāntānāṃ mṛdubhāṣiṇām |
śrutavṛttopapannānāṃ sadā'kṣaravidāṃ satām

संसत्सु वदतां तात हंसानामिव सङ्घशः ।
मङ्गल्यरूपा रुचिरा दिव्यजीमूतनिःस्वनाः

saṃsatsu vadatāṃ tāta haṃsānāmiva saṅghaśaḥ |
maṅgalyarūpā rucirā divyajīmūtaniḥsvanāḥ

सम्यगुच्चरिता वाचः श्रूयन्ते हि युधिष्ठिर ।
शुश्रूषमाणे नृपतौ प्रेत्य चेह सुखावहाः

samyaguccaritā vācaḥ śrūyante hi yudhiṣṭhira |
śuśrūṣamāṇe nṛpatau pretya ceha sukhāvahāḥ

ये चापि तेषां श्रोतारः सदा सदसि सम्मताः ।
विज्ञानगुणसम्पन्नास्तेभ्यश्च स्पृहयाम्यहम्

ye cāpi teṣāṃ śrotāraḥ sadā sadasi sammatāḥ |
vijñānaguṇasampannāstebhyaśca spṛhayāmyaham

सुसंस्कृतानि प्रयताः शुचीनि गुणवन्ति च ।
ददत्यन्नानि तृप्त्यर्थं ब्राह्मणेभ्यो युधिष्ठर ।
ये चापि सततं राजंस्तेभ्यश्च स्पृहयाम्यहम्

susaṃskṛtāni prayatāḥ śucīni guṇavanti ca |
dadatyannāni tṛptyarthaṃ brāhmaṇebhyo yudhiṣṭhara |
ye cāpi satataṃ rājaṃstebhyaśca spṛhayāmyaham

शक्यं ह्येवाहवे योद्धुं न दातुमनसूयितुम्

śakyaṃ hyevāhave yoddhuṃ na dātumanasūyitum

शूरा वीराश्च शतशः सन्ति लोके युधिष्ठिर ।
तेषां संख्यायमानानां दानशूरो विशिष्यते

śūrā vīrāśca śataśaḥ santi loke yudhiṣṭhira |
teṣāṃ saṃkhyāyamānānāṃ dānaśūro viśiṣyate

भद्रं तु जन्म सम्प्राप्य भूयो ब्राह्मणको भवेत् ।
बन्धुमध्ये कुले जातः सुदुरापमवाप्नुयात्

bhadraṃ tu janma samprāpya bhūyo brāhmaṇako bhavet |
bandhumadhye kule jātaḥ sudurāpamavāpnuyāt

धन्यः स्यां यद्यहं भूयः सौम्यब्राह्मणकोपि वा ।
कुले जातो धर्मगतिस्तपोविद्यापरायणः

dhanyaḥ syāṃ yadyahaṃ bhūyaḥ saumyabrāhmaṇakopi vā |
kule jāto dharmagatistapovidyāparāyaṇaḥ

न मे त्वत्तः प्रियतरो लोकेऽस्मिन्पाण्डुनन्दन ।
त्वत्तश्चापि प्रियतरा ब्राह्मणा एव भारत

na me tvattaḥ priyataro loke'sminpāṇḍunandana |
tvattaścāpi priyatarā brāhmaṇā eva bhārata

यथा मम प्रियतमास्त्वत्तो विप्राः कुरूत्तम ।
तेन सत्येन गच्छेयं लोकान्यत्र स शन्तनुः

yathā mama priyatamāstvatto viprāḥ kurūttama |
tena satyena gaccheyaṃ lokānyatra sa śantanuḥ

न मे पिता प्रियतरो ब्रह्मणेभ्यस्तथाऽभवत् ।
न मे पितुः पिता वाऽपि ये चान्येऽपि सुहृञ्जनाः

na me pitā priyataro brahmaṇebhyastathā'bhavat |
na me pituḥ pitā vā'pi ye cānye'pi suhṛñjanāḥ

न हि मे वृजिनं किञ्चिद्विद्यते ब्राह्मणेष्विह ।
अणु वा यदि वा स्थूलं विद्यते साधुकर्मसु

na hi me vṛjinaṃ kiñcidvidyate brāhmaṇeṣviha |
aṇu vā yadi vā sthūlaṃ vidyate sādhukarmasu

कर्मणा मनसा वाऽपि वाचा वाऽपि परंतप ।
यन्मे कृतं ब्राह्मणेभ्यस्तेनाद्य न तपाम्यहम्

karmaṇā manasā vā'pi vācā vā'pi paraṃtapa |
yanme kṛtaṃ brāhmaṇebhyastenādya na tapāmyaham

ब्रह्मण्य इति मामाहुस्तया वाचाऽस्मि तोषितः ।
एतदेव पवित्रेभ्यः सर्वेभ्यः परमं स्मृतम्

brahmaṇya iti māmāhustayā vācā'smi toṣitaḥ |
etadeva pavitrebhyaḥ sarvebhyaḥ paramaṃ smṛtam

पश्यामि लोकानमलाञ्शुचीन्ब्राह्मणतोषणात् ।
तेषु मे तात गन्तव्यमह्नाय च चिराय च

paśyāmi lokānamalāñśucīnbrāhmaṇatoṣaṇāt |
teṣu me tāta gantavyamahnāya ca cirāya ca

यथा भर्त्राश्रयो धर्मः स्त्रीणां लोके युदिष्ठिर ।
स देवः सा गतिर्नान्या क्षत्रियस्य तथा द्विजाः

yathā bhartrāśrayo dharmaḥ strīṇāṃ loke yudiṣṭhira |
sa devaḥ sā gatirnānyā kṣatriyasya tathā dvijāḥ

क्षत्रियः शतवर्षी च दशवर्षी द्विजोत्तमः ।
पितापुत्रौ च विज्ञेयौ तयोर्हि ब्राह्मणो गुरुः

kṣatriyaḥ śatavarṣī ca daśavarṣī dvijottamaḥ |
pitāputrau ca vijñeyau tayorhi brāhmaṇo guruḥ

नारी तु पत्यभावे वै देवरं कुरुते पतिम् ।
पृथिवी ब्राह्मणालाभे क्षत्रियं कुरुते पतिम्

nārī tu patyabhāve vai devaraṃ kurute patim |
pṛthivī brāhmaṇālābhe kṣatriyaṃ kurute patim

ब्राह्मणानुज्ञया ग्राह्यं राज्यं च सपुरोहितैः ।
तद्रक्षणेन स्वर्गोऽस्य तत्कोपान्नरकोऽक्षयः

brāhmaṇānujñayā grāhyaṃ rājyaṃ ca sapurohitaiḥ |
tadrakṣaṇena svargo'sya tatkopānnarako'kṣayaḥ

पुत्रवच्चैव ते रक्ष्या उपास्या गुरुवच्च ते ।
अग्निवच्चोपचार्या वै ब्राह्मणाः कुरुसत्तम्

putravaccaiva te rakṣyā upāsyā guruvacca te |
agnivaccopacāryā vai brāhmaṇāḥ kurusattam

ऋजुन्सतः सत्यशीलान्सर्वभूतहिते रतान् ।
आशीविषानिव क्रुद्धान्द्विजान्परिचरेत्सदा

ṛjunsataḥ satyaśīlānsarvabhūtahite ratān |
āśīviṣāniva kruddhāndvijānparicaretsadā

तेजसस्तपसश्चैव नित्यं बिभ्येद्युधिष्ठिर ।
उभे चैते परित्याज्ये तेजश्चैव तपस्तथा

tejasastapasaścaiva nityaṃ bibhyedyudhiṣṭhira |
ubhe caite parityājye tejaścaiva tapastathā

व्यवसायस्तयोः शीघ्रमुभयोरेव विद्यते ।
हन्युः क्रुद्धा महाराज ब्राह्मणा ये तपस्विनः

vyavasāyastayoḥ śīghramubhayoreva vidyate |
hanyuḥ kruddhā mahārāja brāhmaṇā ye tapasvinaḥ

दूरतो मातृवत्पूज्या विप्रदाराः सुरक्षया ।
अकोपनापराधेन भूयो नरकमश्नुते

dūrato mātṛvatpūjyā vipradārāḥ surakṣayā |
akopanāparādhena bhūyo narakamaśnute

भूयः स्यादुभयं दत्तं ब्राह्मणाद्यदकोपनात् ।
कुर्यादुभयतः शेषं दत्तशेषं न शेषयेत्

bhūyaḥ syādubhayaṃ dattaṃ brāhmaṇādyadakopanāt |
kuryādubhayataḥ śeṣaṃ dattaśeṣaṃ na śeṣayet

दण्डपाणिर्यथा गोष्ठं पालो नित्यं हि रक्षयेत् ।
ब्राह्मणेषु स्थितं ब्रह्म क्षत्रियः परिपालयेत्

daṇḍapāṇiryathā goṣṭhaṃ pālo nityaṃ hi rakṣayet |
brāhmaṇeṣu sthitaṃ brahma kṣatriyaḥ paripālayet

पितेव पुत्रान्रक्षेथा ब्राह्मणान्ब्रह्मतेजसः ।
गृहे चैषामवेक्षेथाः किंस्विदस्तीति जीवनम्

piteva putrānrakṣethā brāhmaṇānbrahmatejasaḥ |
gṛhe caiṣāmavekṣethāḥ kiṃsvidastīti jīvanam