अध्याय 103: यम ब्राह्मण शर्मी को दान का उपदेश देते हैं

तिलानां कीदृशं दानमथ दीपस्य चैव हि ।
अन्नानां वाससा चैव भूय एव ब्रवीहि मे

tilānāṃ kīdṛśaṃ dānamatha dīpasya caiva hi |
annānāṃ vāsasā caiva bhūya eva bravīhi me

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
ब्राह्मणस्य च संवादं यमस्य च युधिष्ठिर

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
brāhmaṇasya ca saṃvādaṃ yamasya ca yudhiṣṭhira

मध्यदेशे महान्ग्रामो ब्राह्मणानां बभूव ह ।
गङ्गायमुनयोर्मध्ये यामुनस्य गिरेरधः

madhyadeśe mahāngrāmo brāhmaṇānāṃ babhūva ha |
gaṅgāyamunayormadhye yāmunasya gireradhaḥ

पर्णशालेति विख्यातो रमणीयो नराधिप ।
विद्वांशस्तत्र भूयिष्ठा ब्राह्मणाश्चावसंस्तथा

parṇaśāleti vikhyāto ramaṇīyo narādhipa |
vidvāṃśastatra bhūyiṣṭhā brāhmaṇāścāvasaṃstathā

अथ प्राह यमः कञ्चित्पुरुषं कृष्णवाससम् ।
रक्ताक्षमूर्ध्वरोमाणं काकजङ्घाक्षिनासिकम्

atha prāha yamaḥ kañcitpuruṣaṃ kṛṣṇavāsasam |
raktākṣamūrdhvaromāṇaṃ kākajaṅghākṣināsikam

गच्छ त्वं ब्राह्मणग्रामं ततो गत्वा तमानय ।
अगस्त्यं गोत्रतश्चापि नामतश्चापि शर्मिणम्

gaccha tvaṃ brāhmaṇagrāmaṃ tato gatvā tamānaya |
agastyaṃ gotrataścāpi nāmataścāpi śarmiṇam

शमे निविष्टं विद्वांसमध्यापकमनावृतम् ।
मा चान्यमानयेथास्त्वं सगोत्रं तस्य पार्श्वतः

śame niviṣṭaṃ vidvāṃsamadhyāpakamanāvṛtam |
mā cānyamānayethāstvaṃ sagotraṃ tasya pārśvataḥ

स हि तादृग्गुणस्तेन तुल्योऽध्ययनजन्मना ।
अपत्येषु तथा वृत्ते समस्तेनैव धीमता ।
तमानय यथोद्दिष्टं पूजा कार्या हि तस्य मे

sa hi tādṛgguṇastena tulyo'dhyayanajanmanā |
apatyeṣu tathā vṛtte samastenaiva dhīmatā |
tamānaya yathoddiṣṭaṃ pūjā kāryā hi tasya me

स गत्वा प्रतिकूलं तच्चकार यमशासनम् ।
तमाक्रम्यानयामास प्रतिषिद्धो यमेन यः

sa gatvā pratikūlaṃ taccakāra yamaśāsanam |
tamākramyānayāmāsa pratiṣiddho yamena yaḥ

तस्मै यमः समुत्थाय पूजा कृत्वा च वीर्यवान् ।
प्रोवाच नीयतामेष सोऽन्य आनीयतामिति

tasmai yamaḥ samutthāya pūjā kṛtvā ca vīryavān |
provāca nīyatāmeṣa so'nya ānīyatāmiti

एवमुक्ते तु वचने धर्मराजेन स द्विजः ।
उवाच धर्मराजानं निर्विण्णोऽध्ययनेन वै ।
यो मे कालो भवेच्छेषस्तं वसेयमिहाच्युत

evamukte tu vacane dharmarājena sa dvijaḥ |
uvāca dharmarājānaṃ nirviṇṇo'dhyayanena vai |
yo me kālo bhaveccheṣastaṃ vaseyamihācyuta

नाहं कालस्य विहितं प्राप्नोमीह कथञ्चन ।
यो हि धर्मं चरति वै तं तु जानामि केवलम्

nāhaṃ kālasya vihitaṃ prāpnomīha kathañcana |
yo hi dharmaṃ carati vai taṃ tu jānāmi kevalam

गच्छ विप्र त्वमद्यैव आलयं स्वं महाद्युते ।
ब्रूहि सर्वं यथा स्वैरं करवाणि किमच्युत

gaccha vipra tvamadyaiva ālayaṃ svaṃ mahādyute |
brūhi sarvaṃ yathā svairaṃ karavāṇi kimacyuta

शुद्धदानं च सुमहत्पुण्यं स्यात्तद्ब्रवीहि मे ।
सर्वस्य हि प्रमाणं त्वं त्रैलोक्यस्यापि सत्तम

śuddhadānaṃ ca sumahatpuṇyaṃ syāttadbravīhi me |
sarvasya hi pramāṇaṃ tvaṃ trailokyasyāpi sattama

शृणु तत्त्वेन विप्रर्पे प्रदानविधिमुत्तमम् ।
तिलाः परमकं दानं पुण्यं चैवेह शाश्वतम्

śṛṇu tattvena viprarpe pradānavidhimuttamam |
tilāḥ paramakaṃ dānaṃ puṇyaṃ caiveha śāśvatam

तिलाश्च सम्प्रदातव्या यथाशक्ति द्विजर्षभ ।
नित्यदानात्सर्वकामांस्तिला निर्वर्तयन्त्युत

tilāśca sampradātavyā yathāśakti dvijarṣabha |
nityadānātsarvakāmāṃstilā nirvartayantyuta

तिलाञ्श्राद्धे प्रशंसन्ति दानमेतद्ध्यनुत्तमम् ।
तान्प्रयच्छस्व विप्रेभअयो विधिदृष्टेन कर्मणाः

tilāñśrāddhe praśaṃsanti dānametaddhyanuttamam |
tānprayacchasva viprebhaayo vidhidṛṣṭena karmaṇāḥ

वैशाख्यां पौर्णमास्यां तु तिलान्दद्याद्द्विजातिषु ।
तिला भक्षयितव्याश्च सदा त्वालम्भं च तैः

vaiśākhyāṃ paurṇamāsyāṃ tu tilāndadyāddvijātiṣu |
tilā bhakṣayitavyāśca sadā tvālambhaṃ ca taiḥ

कार्यं सततमिच्छद्भिः श्रेयः सर्वात्मना गृहे ।
तथाऽऽपः सर्वदा देयाः पेयाश्चैव न संशयः

kāryaṃ satatamicchadbhiḥ śreyaḥ sarvātmanā gṛhe |
tathā''paḥ sarvadā deyāḥ peyāścaiva na saṃśayaḥ

पुष्करिण्यस्तटाकानि कूपांश्चैवात्र खानयेत् ।
एतत्सुदुर्लभतरमिह लोके द्विजोत्तम

puṣkariṇyastaṭākāni kūpāṃścaivātra khānayet |
etatsudurlabhataramiha loke dvijottama

आपो नित्यं प्रदेयास्ते पुण्यं ह्येतदनुत्तमम् ।
प्रपाश्च कार्या दानार्थं नित्यं ते द्विजसत्तम ।
भुक्तेऽप्यथ प्रदेयं तु पानीयं वै विशेषतः

āpo nityaṃ pradeyāste puṇyaṃ hyetadanuttamam |
prapāśca kāryā dānārthaṃ nityaṃ te dvijasattama |
bhukte'pyatha pradeyaṃ tu pānīyaṃ vai viśeṣataḥ

पानीयाभ्यर्थिनं दृष्ट्वा प्रीत्या दत्त्वा त्वरान्वितः ।
वस्त्रे तन्तुप्रमाणेन दीपे निमिषवत्सरम्

pānīyābhyarthinaṃ dṛṣṭvā prītyā dattvā tvarānvitaḥ |
vastre tantupramāṇena dīpe nimiṣavatsaram

गवां रोमप्रमाणेन स्वर्गभोगमुपाश्नुते ।
जलबिन्दुप्रमाणेन तदेतान्युपवर्तय ॥

gavāṃ romapramāṇena svargabhogamupāśnute |
jalabindupramāṇena tadetānyupavartaya ||

इत्युक्ते स तदा तेन यमदूतेन वै गृहान् ।
नीतश्च कारयामास सर्वं तद्यमशासनम्

ityukte sa tadā tena yamadūtena vai gṛhān |
nītaśca kārayāmāsa sarvaṃ tadyamaśāsanam

नीत्वा तं यमदूतोऽपि गृहीत्वा शर्मिणं तदा ।
ययौ स धर्मराजाय न्यवेदयत चापि तम्

nītvā taṃ yamadūto'pi gṛhītvā śarmiṇaṃ tadā |
yayau sa dharmarājāya nyavedayata cāpi tam

तं धर्मराजो धर्मज्ञं पूजयित्वा प्रतापवान् ।
कृत्वा च संविदं तेन विससर्ज यथागतम्

taṃ dharmarājo dharmajñaṃ pūjayitvā pratāpavān |
kṛtvā ca saṃvidaṃ tena visasarja yathāgatam

तस्यापि च यमः सर्वमुपदेशं चकार ह ।
प्रेत्यैत्य च ततः सर्वं चकारोक्तं यमेन तत्

tasyāpi ca yamaḥ sarvamupadeśaṃ cakāra ha |
pretyaitya ca tataḥ sarvaṃ cakāroktaṃ yamena tat

तथा प्रशंसने दीपान्यमः पितृहितेप्सया ।
तस्माद्दीपप्रदो नित्यं सन्तारति वै पितॄन्

tathā praśaṃsane dīpānyamaḥ pitṛhitepsayā |
tasmāddīpaprado nityaṃ santārati vai pitṝn

दातव्याः सततं दीपास्तस्माद्भरतसत्तम ।
देवतानां पितॄणां च चक्षुष्यं चात्मनां विभो

dātavyāḥ satataṃ dīpāstasmādbharatasattama |
devatānāṃ pitṝṇāṃ ca cakṣuṣyaṃ cātmanāṃ vibho

रत्नदानं च सुमहत्पुण्यमुक्तं जनाधिप ।
यस्तान्विक्रीय यजते ब्राह्मणो ह्यभयंकरम्

ratnadānaṃ ca sumahatpuṇyamuktaṃ janādhipa |
yastānvikrīya yajate brāhmaṇo hyabhayaṃkaram

यद्वै ददाति विप्रेभ्यो ब्राह्मणः प्रतिगृह्य वै ।
उभयोः स्यात्तदक्षय्यं दातुरादातुरेव च

yadvai dadāti viprebhyo brāhmaṇaḥ pratigṛhya vai |
ubhayoḥ syāttadakṣayyaṃ dāturādātureva ca

यो ददाति स्थितः स्थित्यां तादृशाय प्रतिग्रहम् ।
उभयोरक्षयं धर्मं तं मनुः प्राह धर्मवित्

yo dadāti sthitaḥ sthityāṃ tādṛśāya pratigraham |
ubhayorakṣayaṃ dharmaṃ taṃ manuḥ prāha dharmavit

वाससां सम्प्रदानेनि स्वदारनिरतो नरः ।
सुवस्त्रश्च सुवेषश्च भवतीत्यनुशुश्रुम

vāsasāṃ sampradāneni svadāranirato naraḥ |
suvastraśca suveṣaśca bhavatītyanuśuśruma

गावः सुवर्णं च तथा तिलाश्चैवानुवर्णिताः ।
बहुशः पुरुषव्याघ्र वेदप्रामाण्यदर्शनात्

gāvaḥ suvarṇaṃ ca tathā tilāścaivānuvarṇitāḥ |
bahuśaḥ puruṣavyāghra vedaprāmāṇyadarśanāt

विवाहांश्चैव कुर्वीत पुत्रानुत्पादयेत च ।
पुत्रलाभो हि कौरव्य सर्वलाभाद्विशिष्यते

vivāhāṃścaiva kurvīta putrānutpādayeta ca |
putralābho hi kauravya sarvalābhādviśiṣyate