अध्याय 102: अन्न और जल, सबसे बड़े दान

श्रुतं दानफलं तात यत्त्वया परिकीर्तितम् ।
अन्नदानं विशेषेण प्रशस्तमिह भारत

śrutaṃ dānaphalaṃ tāta yattvayā parikīrtitam |
annadānaṃ viśeṣeṇa praśastamiha bhārata

पानीयदानमेवैतत्कथं चेह महाफलम् ।
इत्येतच्छ्रोतुमिच्छामि विस्तरेण पितामह

pānīyadānamevaitatkathaṃ ceha mahāphalam |
ityetacchrotumicchāmi vistareṇa pitāmaha

हन्त ते वर्तयिष्यामि यथावद्भरतर्षभ ।
गदतस्तन्ममाद्येह शृणु सत्यपराक्रम ।
पानीयदानात्प्रभृति सर्वं वक्ष्यामि तेऽनघ

hanta te vartayiṣyāmi yathāvadbharatarṣabha |
gadatastanmamādyeha śṛṇu satyaparākrama |
pānīyadānātprabhṛti sarvaṃ vakṣyāmi te'nagha

यदन्नं यच्च पानीयं सम्प्रदायाश्नुते फलम् ।
न ताभ्यां परमं दानं किञ्चिदस्तीति मे मनः

yadannaṃ yacca pānīyaṃ sampradāyāśnute phalam |
na tābhyāṃ paramaṃ dānaṃ kiñcidastīti me manaḥ

अन्नात्प्राणभृतस्तात प्रवर्तन्ते हि सर्वशः ।
तस्मादन्नं परं लोके सर्वदानेषु कथ्यते

annātprāṇabhṛtastāta pravartante hi sarvaśaḥ |
tasmādannaṃ paraṃ loke sarvadāneṣu kathyate

अन्नाद्बलं च तेजश्च प्राणिनां वर्धते सदा ।
अन्नादानमतस्तस्माच्छ्रेष्ठमाह प्रजापतिः

annādbalaṃ ca tejaśca prāṇināṃ vardhate sadā |
annādānamatastasmācchreṣṭhamāha prajāpatiḥ

सावित्र्या ह्यपि कौन्तेय श्रूयते वचनं शुभम् ।
यच्चेदं नान्यथा चैतद्देव सत्रे महामखे

sāvitryā hyapi kaunteya śrūyate vacanaṃ śubham |
yaccedaṃ nānyathā caitaddeva satre mahāmakhe

अन्ने दत्ते नरेणेह प्राणा दत्ता भवन्त्युत ।
प्राणदानाद्धि परमं न दानमिह विद्यते

anne datte nareṇeha prāṇā dattā bhavantyuta |
prāṇadānāddhi paramaṃ na dānamiha vidyate

श्रुतं हि ते महाबाहो लोमशस्यापि तद्वचः ।
प्राणान्दत्त्वा कपोताय यत्प्राप्तं शिबिना पुरा

śrutaṃ hi te mahābāho lomaśasyāpi tadvacaḥ |
prāṇāndattvā kapotāya yatprāptaṃ śibinā purā

यां गतिं लभते दत्त्वा द्विजस्यान्न विशाम्पते ।
ततो विशिष्टां गच्छन्ति प्राणदा इति नः श्रुतं

yāṃ gatiṃ labhate dattvā dvijasyānna viśāmpate |
tato viśiṣṭāṃ gacchanti prāṇadā iti naḥ śrutaṃ

अन्नं चापि प्रभवति पानीयात्कुरुसत्तम ।
नीरजातेन हि विना न किञ्चित्सम्प्रवर्तते

annaṃ cāpi prabhavati pānīyātkurusattama |
nīrajātena hi vinā na kiñcitsampravartate

नीरजातश्च भगवान्सोमो ग्रहगणेश्वरः ।
अमृतं च सुधा चैव सुधा चैवामृतं तथा

nīrajātaśca bhagavānsomo grahagaṇeśvaraḥ |
amṛtaṃ ca sudhā caiva sudhā caivāmṛtaṃ tathā

अन्नौषध्यो महाराज वीरुधश्च जलोद्भवाः ।
यतः प्राणभृतां प्राणाः सम्भवन्ति विशाम्पते

annauṣadhyo mahārāja vīrudhaśca jalodbhavāḥ |
yataḥ prāṇabhṛtāṃ prāṇāḥ sambhavanti viśāmpate

देवानाममृतं ह्यन्नं नागानां च सुधा तथा ।
पितॄणां च स्वधा प्रोक्ता पशूनां चापि वीरुधः

devānāmamṛtaṃ hyannaṃ nāgānāṃ ca sudhā tathā |
pitṝṇāṃ ca svadhā proktā paśūnāṃ cāpi vīrudhaḥ

अन्नमेव मनुष्याणां प्राणानाहुर्मनीषिणः ।
तच्च सर्वं नरव्याघ्र पानीयात्सम्प्रवर्तते

annameva manuṣyāṇāṃ prāṇānāhurmanīṣiṇaḥ |
tacca sarvaṃ naravyāghra pānīyātsampravartate

तस्मात्पानीयदानाद्वै न परं विद्यते क्वचित् ।
तच्च दद्यान्नरो नित्यं यदीच्छेद्भूतिमात्मनः

tasmātpānīyadānādvai na paraṃ vidyate kvacit |
tacca dadyānnaro nityaṃ yadīcchedbhūtimātmanaḥ

धन्यं यशस्यमायुष्यं जलदानमिहोच्यते ।
शत्रूंश्चाप्यधि कौन्तेय सदा तिष्ठति तोयदः

dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ jaladānamihocyate |
śatrūṃścāpyadhi kaunteya sadā tiṣṭhati toyadaḥ

सर्वकामानवाप्नोति कीर्तिं चैव हि शाश्वतीम् ।
प्रेत्य चानन्त्यमश्नाति पापेभ्यश्च प्रमुच्यते

sarvakāmānavāpnoti kīrtiṃ caiva hi śāśvatīm |
pretya cānantyamaśnāti pāpebhyaśca pramucyate

तोयदो मनुजव्याघ्र स्वर्गं गत्वा महाद्युते ।
अक्षयान्समवाप्नोति लोकानित्यब्रवीन्मनुः

toyado manujavyāghra svargaṃ gatvā mahādyute |
akṣayānsamavāpnoti lokānityabravīnmanuḥ