अध्याय 104: गौ, भूमि और विद्या का दान

भूय एव कुरुश्रेष्ठ दानानां विधिमुत्तमम् ।
कथयस्व महाप्राज्ञ भूमिदानं विशेषतः

bhūya eva kuruśreṣṭha dānānāṃ vidhimuttamam |
kathayasva mahāprājña bhūmidānaṃ viśeṣataḥ

पृथिवीं क्षत्रियो दद्याद्ब्राह्मणायेष्टिकर्मिणे ।
विधिवत्प्रतिगृह्णीयान्न त्वन्यो दातुमर्हति

pṛthivīṃ kṣatriyo dadyādbrāhmaṇāyeṣṭikarmiṇe |
vidhivatpratigṛhṇīyānna tvanyo dātumarhati

सर्ववर्णैस्तु यच्छक्यं प्रदातुं फलकाङ्क्षिभिः ।
वेदे वा यत्समाख्यातं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

sarvavarṇaistu yacchakyaṃ pradātuṃ phalakāṅkṣibhiḥ |
vede vā yatsamākhyātaṃ tanme vyākhyātumarhasi

तुल्यनामानि देयानि त्रीणि तुल्यफलानि च ।
सर्वकामफलानीह गावः पृथ्वी सरस्वती

tulyanāmāni deyāni trīṇi tulyaphalāni ca |
sarvakāmaphalānīha gāvaḥ pṛthvī sarasvatī

यो ब्रूयाच्चापि शिष्याय धर्म्यां ब्राह्मीं सरस्वतीम् ।
पृथिवीगोप्रदानाभ्यां तुल्यं स फलमश्नुते

yo brūyāccāpi śiṣyāya dharmyāṃ brāhmīṃ sarasvatīm |
pṛthivīgopradānābhyāṃ tulyaṃ sa phalamaśnute

तथैव गाः प्रशंसन्ति न तु देयं ततः परम् ।
सन्निकृष्टफलास्ता हि लघ्वर्थाश्च युधिष्ठिर

tathaiva gāḥ praśaṃsanti na tu deyaṃ tataḥ param |
sannikṛṣṭaphalāstā hi laghvarthāśca yudhiṣṭhira

मातरः सर्वभूतानां गावः सर्वसुखप्रदाः ।
वृद्धिमाकाङ्क्षता नित्यं गावः कार्याः प्रदक्षिणाः

mātaraḥ sarvabhūtānāṃ gāvaḥ sarvasukhapradāḥ |
vṛddhimākāṅkṣatā nityaṃ gāvaḥ kāryāḥ pradakṣiṇāḥ

सन्ताड्या न तु पादेन गवां मध्ये न च व्रजेत् ।
मङ्गलायतनं देव्यस्तस्मात्पूज्याः सदैव गाः

santāḍyā na tu pādena gavāṃ madhye na ca vrajet |
maṅgalāyatanaṃ devyastasmātpūjyāḥ sadaiva gāḥ

प्रचोदनं देवकृतं गवां कर्मसु वर्तताम् ।
पूर्वमेवाक्षरं चान्यदभिधेयं ततः परम्

pracodanaṃ devakṛtaṃ gavāṃ karmasu vartatām |
pūrvamevākṣaraṃ cānyadabhidheyaṃ tataḥ param

प्रचारे वा निवाते वा बुधो नोद्वेजयेत गाः ।
तृषिता ह्यभिवीक्षन्त्यो नरं हन्युः सबान्धवम्

pracāre vā nivāte vā budho nodvejayeta gāḥ |
tṛṣitā hyabhivīkṣantyo naraṃ hanyuḥ sabāndhavam

पितृसद्मानि सततं देवतायतनानि च ।
पूयन्ते शकृता यासां पूतं किमधिकं ततः

pitṛsadmāni satataṃ devatāyatanāni ca |
pūyante śakṛtā yāsāṃ pūtaṃ kimadhikaṃ tataḥ

घासमुष्टिं परगवे दद्यात्संवत्सरं तु यः ।
अकृत्वा स्वयमाहारं व्रतं तत्सार्वकामिकम्

ghāsamuṣṭiṃ paragave dadyātsaṃvatsaraṃ tu yaḥ |
akṛtvā svayamāhāraṃ vrataṃ tatsārvakāmikam

स हि पुत्रान्यशोऽर्थं च श्रियं चाप्यधिगच्छति ।
नाशयत्यशुभं चैव दुःस्वप्नं चाप्यपोहति

sa hi putrānyaśo'rthaṃ ca śriyaṃ cāpyadhigacchati |
nāśayatyaśubhaṃ caiva duḥsvapnaṃ cāpyapohati

देयाः किंलक्षणा गावः काश्चापि परिवर्जयेत् ।
कीदृशाय प्रदातव्या न देयाः कीदृशाय च

deyāḥ kiṃlakṣaṇā gāvaḥ kāścāpi parivarjayet |
kīdṛśāya pradātavyā na deyāḥ kīdṛśāya ca

असद्वृत्ताय पापाय लुब्धायानृतवादिने ।
हव्यकव्यव्यपेताय न देया गौः कथञ्चन

asadvṛttāya pāpāya lubdhāyānṛtavādine |
havyakavyavyapetāya na deyā gauḥ kathañcana

भिक्षवे बहुपुत्राय श्रोत्रियायाहिताग्नये ।
दत्त्वा दशगवां दाता लोकानाप्नोत्यनुत्तमान्

bhikṣave bahuputrāya śrotriyāyāhitāgnaye |
dattvā daśagavāṃ dātā lokānāpnotyanuttamān

जुहोति यद्भोजयति यद्ददाति गवां रसैः ।
सर्वस्यैवांशभाग्दाता तन्निमित्तं प्रवर्तितः

juhoti yadbhojayati yaddadāti gavāṃ rasaiḥ |
sarvasyaivāṃśabhāgdātā tannimittaṃ pravartitaḥ

यश्चैव धर्मं कुरुते तस्य धर्मफलं च यत् ।
सर्वस्यैवांशभाग्दाता तन्निमित्तं प्रवृत्तयः

yaścaiva dharmaṃ kurute tasya dharmaphalaṃ ca yat |
sarvasyaivāṃśabhāgdātā tannimittaṃ pravṛttayaḥ

यश्चैनमुत्पादयते यश्चैनं त्रायते भयात् ।
यश्चास्य कुरुते वृत्तिं सर्वे ते पितरस्त्रयः

yaścainamutpādayate yaścainaṃ trāyate bhayāt |
yaścāsya kurute vṛttiṃ sarve te pitarastrayaḥ

कल्मषं गुरुशुश्रूषा हन्ति मानो महद्यशः ।
अपुत्रतां त्रयः पुत्रा अवृत्तिं दश धेनवः

kalmaṣaṃ guruśuśrūṣā hanti māno mahadyaśaḥ |
aputratāṃ trayaḥ putrā avṛttiṃ daśa dhenavaḥ

वेदान्तनिष्ठस्य बहुश्रुतस्य
प्रज्ञानतृप्तस्य जितेन्द्रियस्य ।
शिष्टस्य दान्तस्य यतस्य चैव
भूतेषु नित्यं प्रियवादिनश्च

vedāntaniṣṭhasya bahuśrutasya
prajñānatṛptasya jitendriyasya |
śiṣṭasya dāntasya yatasya caiva
bhūteṣu nityaṃ priyavādinaśca

यः क्षुद्भयाद्वै न विकर्म कुर्या-
न्मृदुश्च शान्तौ ह्यतिथिप्रियश्च ।
शुभे पात्रे ये गुणा गोप्रदाने
तावान्दोषो ब्राह्मणस्वापहारे ।

yaḥ kṣudbhayādvai na vikarma kuryā-
nmṛduśca śāntau hyatithipriyaśca |
śubhe pātre ye guṇā gopradāne
tāvāndoṣo brāhmaṇasvāpahāre |

सर्वावस्थं ब्राह्मणस्वापहारे
दाराश्चैषां दूरतो वर्जनीयाः

sarvāvasthaṃ brāhmaṇasvāpahāre
dārāścaiṣāṃ dūrato varjanīyāḥ

विप्रदारे परिहृते तद्धनेऽपहृते च तु ।
परित्रायन्ति शक्तास्तु नमस्तेभ्यो मृताश्च ये

vipradāre parihṛte taddhane'pahṛte ca tu |
paritrāyanti śaktāstu namastebhyo mṛtāśca ye

न पालयन्ति निहतान्ये तान्वैवस्वतो यमः ।
दण्डयन्भर्सयन्नित्यं निरयेभ्यो न मुञ्चति

na pālayanti nihatānye tānvaivasvato yamaḥ |
daṇḍayanbharsayannityaṃ nirayebhyo na muñcati

तथा गवां परित्राणे पीडने च शुभाशुभम् ।
विप्रगोषु विशेषेण रक्षितेषु गृहेषु वा

tathā gavāṃ paritrāṇe pīḍane ca śubhāśubham |
vipragoṣu viśeṣeṇa rakṣiteṣu gṛheṣu vā