अध्याय 99: सत्य पर शकुन्तला का राजा को उत्तर

राजन्सर्षपमात्राणि परच्छिद्राणि पश्यसि ।
आत्मनो बिल्वमात्राणि पश्यन्नपि न पश्यसि

rājansarṣapamātrāṇi paracchidrāṇi paśyasi |
ātmano bilvamātrāṇi paśyannapi na paśyasi

मेनका त्रिदशेष्वेव त्रिदशाश्चानु मेनकाम् ।
ममैवोद्रिच्यते जन्म दुष्यन्त तव जन्मतः

menakā tridaśeṣveva tridaśāścānu menakām |
mamaivodricyate janma duṣyanta tava janmataḥ

क्षितौ चरसि राजंस्त्वमन्तरिक्षे चराम्यहम् ।
आवयोरन्तरं पश्य मेरुसर्षपयोरिव

kṣitau carasi rājaṃstvamantarikṣe carāmyaham |
āvayorantaraṃ paśya merusarṣapayoriva

महेन्द्रस्य कुबेरस्य यमस्य वरुणस्य च ।
भवनान्यनुसंयामि प्रभावं पश्य मे नृप

mahendrasya kuberasya yamasya varuṇasya ca |
bhavanānyanusaṃyāmi prabhāvaṃ paśya me nṛpa

पुरा नरवरः पुत्र उर्वश्यां जनितस्तदा ।
आयुर्नाम महाराज तव पूर्वपितामहः

purā naravaraḥ putra urvaśyāṃ janitastadā |
āyurnāma mahārāja tava pūrvapitāmahaḥ

महर्षयश्च बहवः क्षत्रियाश्च परन्तपाः ।
अप्सरःसु ऋषीणां च मातृदोषो न विद्यते

maharṣayaśca bahavaḥ kṣatriyāśca parantapāḥ |
apsaraḥsu ṛṣīṇāṃ ca mātṛdoṣo na vidyate

सत्यश्चापि प्रवादोऽयं प्रवक्ष्यामि च ते नृप ।
निदर्शनार्थं न द्वेषाच्छ्रुत्वा तत्क्षन्तुमर्हसि

satyaścāpi pravādo'yaṃ pravakṣyāmi ca te nṛpa |
nidarśanārthaṃ na dveṣācchrutvā tatkṣantumarhasi

विरूपो यावदादर्शे नात्मनो वीक्षते मुखम् ।
मन्यते तावदात्मानमन्येभ्यो रूपवत्तरम्

virūpo yāvadādarśe nātmano vīkṣate mukham |
manyate tāvadātmānamanyebhyo rūpavattaram

यदा तु रूपमादर्शे विरूपं सोऽभिवीक्षते ।
तदा ह्रीमांस्तु जानीयादन्तरं नेतरं जनम्

yadā tu rūpamādarśe virūpaṃ so'bhivīkṣate |
tadā hrīmāṃstu jānīyādantaraṃ netaraṃ janam

अतीव रूपसंपन्नो न कंचिदवमन्यते ।
अतीव जल्पन्दुर्वाचो भवतीह विहेतुकः

atīva rūpasaṃpanno na kaṃcidavamanyate |
atīva jalpandurvāco bhavatīha vihetukaḥ

पांसुपातेन हृष्यन्ति कुञ्जरा मदशालिनः ।
तथा परिवदन्नन्यान्हृष्टो भवति दुर्मतिः

pāṃsupātena hṛṣyanti kuñjarā madaśālinaḥ |
tathā parivadannanyānhṛṣṭo bhavati durmatiḥ

सत्यधर्मच्युतात्पुंसः क्रुद्धादाशीविषादिव ।
सुनास्तिकोप्युद्विजते जनः किं पुनरास्तिकः

satyadharmacyutātpuṃsaḥ kruddhādāśīviṣādiva |
sunāstikopyudvijate janaḥ kiṃ punarāstikaḥ

स्वयमुत्पाद्य पुत्रं वै सदृशं योऽवमन्यते ।
तस्य देवाः श्रियं घ्नन्ति तत्रैनं कलिराविशेत्

svayamutpādya putraṃ vai sadṛśaṃ yo'vamanyate |
tasya devāḥ śriyaṃ ghnanti tatrainaṃ kalirāviśet

अभव्येऽप्यनृतेऽशुद्धे नास्तिके पापकर्मणि ।
दुराचारे कलिर्ह्याशु न कलिर्धर्मचारिषु

abhavye'pyanṛte'śuddhe nāstike pāpakarmaṇi |
durācāre kalirhyāśu na kalirdharmacāriṣu

मूर्खो हि जल्पतां पुंसां श्रुत्वा वाचः शुभाशुभाः ।
अशुभं वाक्यमादत्ते पुरीषमिव सूकरः

mūrkho hi jalpatāṃ puṃsāṃ śrutvā vācaḥ śubhāśubhāḥ |
aśubhaṃ vākyamādatte purīṣamiva sūkaraḥ

प्राज्ञस्तु जल्पतां पुंसां श्रुत्वा वाचः शुभाशुभाः ।
गुणवद्वाक्यमादत्ते हंसः क्षीरमिवाम्भसि

prājñastu jalpatāṃ puṃsāṃ śrutvā vācaḥ śubhāśubhāḥ |
guṇavadvākyamādatte haṃsaḥ kṣīramivāmbhasi

आत्मनो दुष्टभावत्वं जानन्नीचोऽप्रसन्नधीः ।
परेषामपि जानाति स्वधर्मसदृशान्गुणान्

ātmano duṣṭabhāvatvaṃ jānannīco'prasannadhīḥ |
pareṣāmapi jānāti svadharmasadṛśānguṇān

दह्यमानास्तु तीव्रेण नीचाः परयशोग्निना ।
अशक्तास्तद्गतिं गन्तुं ततो निन्दां प्रकुर्वते

dahyamānāstu tīvreṇa nīcāḥ parayaśogninā |
aśaktāstadgatiṃ gantuṃ tato nindāṃ prakurvate

अन्यान्परिवदन्साधुर्यथा हि परितप्यते ।
तथा परिवदन्नन्यान्हृष्टो भवति दुर्जनः

anyānparivadansādhuryathā hi paritapyate |
tathā parivadannanyānhṛṣṭo bhavati durjanaḥ

अपवादरता मूर्खा भवन्ति हि विशेषतः ।
नापवादरताः सन्तो भवन्ति स्म विशेषतः

apavādaratā mūrkhā bhavanti hi viśeṣataḥ |
nāpavādaratāḥ santo bhavanti sma viśeṣataḥ

अभिवाद्य यथा वृद्धान्साधुर्गच्छति निर्वृतिम् ।
एवं सज्जनमाक्रुश्य मूर्खो भवति निर्वृतः

abhivādya yathā vṛddhānsādhurgacchati nirvṛtim |
evaṃ sajjanamākruśya mūrkho bhavati nirvṛtaḥ

सुखं जीवन्त्यदोषज्ञा मूर्खा दोषानुदर्शिनः ।
यथा वाच्याः परैः सन्तः परानाहुस्तथाविधान्

sukhaṃ jīvantyadoṣajñā mūrkhā doṣānudarśinaḥ |
yathā vācyāḥ paraiḥ santaḥ parānāhustathāvidhān

अतो हास्यतरं लोके किंचिदन्यन्न विद्यते ।
यदि दुर्जन इत्याहुः सज्जनं दुर्जनाः स्वयम्

ato hāsyataraṃ loke kiṃcidanyanna vidyate |
yadi durjana ityāhuḥ sajjanaṃ durjanāḥ svayam

दारुणाल्लोकसंक्लेशाद्दुःखमाप्नोत्यसंशयम् ॥
कुलवंशप्रतिष्ठां हि पितरः पुत्रमब्रुवन्

dāruṇāllokasaṃkleśādduḥkhamāpnotyasaṃśayam ||
kulavaṃśapratiṣṭhāṃ hi pitaraḥ putramabruvan

उत्तमं सर्वधर्माणां तस्मात्पुत्रं तु न त्यजेत् ।
स्वपत्नीप्रभवाँल्लब्धान्कृतान्समयवर्धितान्

uttamaṃ sarvadharmāṇāṃ tasmātputraṃ tu na tyajet |
svapatnīprabhavām̐llabdhānkṛtānsamayavardhitān

क्रीतान्कन्यासु चोत्पन्नान्पुत्रान्वै मनुरब्रवीत् ।
ते च षड्वन्धुदायादाः षडदायादबान्धवाः

krītānkanyāsu cotpannānputrānvai manurabravīt |
te ca ṣaḍvandhudāyādāḥ ṣaḍadāyādabāndhavāḥ

धर्मकृत्यवहा नॄणां मनसः प्रीतिवर्धनाः ।
त्रायन्ते नरकाज्जाताः पुत्रा धर्मप्लवाः पितॄन्

dharmakṛtyavahā nṝṇāṃ manasaḥ prītivardhanāḥ |
trāyante narakājjātāḥ putrā dharmaplavāḥ pitṝn

स त्वं नृपतिशार्दूल न पुत्रं त्यक्तुमर्हसि ।
तस्मात्पुत्रं च सत्यं च पालयस्व महीपते

sa tvaṃ nṛpatiśārdūla na putraṃ tyaktumarhasi |
tasmātputraṃ ca satyaṃ ca pālayasva mahīpate

उभयं पालयस्वैतन्नानृतं वक्तुमर्हसि ।
आत्मानं सत्यधर्मौ च पालयेथा महीपते ।
नरेन्द्रसिंह कपटं न हि वोढुं त्वमर्हसि

ubhayaṃ pālayasvaitannānṛtaṃ vaktumarhasi |
ātmānaṃ satyadharmau ca pālayethā mahīpate |
narendrasiṃha kapaṭaṃ na hi voḍhuṃ tvamarhasi

वरं कूपशताद्वापी वरं वापीशतात्क्रतुः ।
वरं क्रतुशतात्पुत्रः सत्यं पुत्रशताद्वरम्

varaṃ kūpaśatādvāpī varaṃ vāpīśatātkratuḥ |
varaṃ kratuśatātputraḥ satyaṃ putraśatādvaram

अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् ।
अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते

aśvamedhasahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtam |
aśvamedhasahasrāddhi satyameva viśiṣyate

सर्ववेदाधिगमनं सर्वतीर्थावगाहनम् ।
सत्यस्यैव च राजेन्द्र कलां नार्हति षोडशीम्

sarvavedādhigamanaṃ sarvatīrthāvagāhanam |
satyasyaiva ca rājendra kalāṃ nārhati ṣoḍaśīm

नास्ति सत्यसमो धर्मो न सत्याद्विद्यते परम् ।
न हि तीव्रतरं पापमनृतादिह विद्यते

nāsti satyasamo dharmo na satyādvidyate param |
na hi tīvrataraṃ pāpamanṛtādiha vidyate

राजन्सत्यं परो धर्मः सत्याच्च समयः परः ।
मात्याक्षीः समयं राजन्सत्यं सङ्गतमस्तु ते

rājansatyaṃ paro dharmaḥ satyācca samayaḥ paraḥ |
mātyākṣīḥ samayaṃ rājansatyaṃ saṅgatamastu te

यः पापो न विजानीयात्कर्म कृत्वा नराधिप ।
न हि तादृक्परं पापमनृतादिह विद्यते

yaḥ pāpo na vijānīyātkarma kṛtvā narādhipa |
na hi tādṛkparaṃ pāpamanṛtādiha vidyate

यस्य ते हृदयं वेद सत्यस्यैवानृतस्य च ।
कल्याणावेक्षणं तस्मात्कर्तुमर्हसि धर्मतः

yasya te hṛdayaṃ veda satyasyaivānṛtasya ca |
kalyāṇāvekṣaṇaṃ tasmātkartumarhasi dharmataḥ

यो न कामान्न च क्रोधान्न द्रोहादतिवर्तते ।
अमित्रं वापि मित्रं वा स एवोत्तमपूरुषः

yo na kāmānna ca krodhānna drohādativartate |
amitraṃ vāpi mitraṃ vā sa evottamapūruṣaḥ

अनृतश्चेत्प्रसङ्गस्ते श्रद्दधासि न चेत्स्वयम् ।
आश्रमं गन्तुमिच्छामि त्वादृशो नास्ति सङ्गतं

anṛtaścetprasaṅgaste śraddadhāsi na cetsvayam |
āśramaṃ gantumicchāmi tvādṛśo nāsti saṅgataṃ

पुत्रत्वे शङ्कमानस्य त्वं बुद्ध्या निश्चयं कुरु ।
गतिः स्वरः स्मृतिः सत्वं शीलं विद्या च विक्रमः

putratve śaṅkamānasya tvaṃ buddhyā niścayaṃ kuru |
gatiḥ svaraḥ smṛtiḥ satvaṃ śīlaṃ vidyā ca vikramaḥ

धृष्णुप्रकृतिभावौ च आवर्ता रोमराजयः ।
समा यस्य यदा स्युस्ते तस्य पुत्रो न संशयः

dhṛṣṇuprakṛtibhāvau ca āvartā romarājayaḥ |
samā yasya yadā syuste tasya putro na saṃśayaḥ

सादृश्येनोद्धऋतं बिम्बं तव देहाद्विशांपते ।
तातेति भाषमाणं वै मा स्म राजन्वृथा कृथाः

sādṛśyenoddhaṛtaṃ bimbaṃ tava dehādviśāṃpate |
tāteti bhāṣamāṇaṃ vai mā sma rājanvṛthā kṛthāḥ

ऋते च गर्दभीक्षीरात्पयः पास्यति मे सुतः ।
ऋतेपि त्वां च दुष्यन्त शैलराजावतंसिकाम् ।
चतुरन्तामिमामुर्वीं पुत्रो मे पालयिष्यति

ṛte ca gardabhīkṣīrātpayaḥ pāsyati me sutaḥ |
ṛtepi tvāṃ ca duṣyanta śailarājāvataṃsikām |
caturantāmimāmurvīṃ putro me pālayiṣyati

शकुन्तले तव सुतश्चक्रवर्ती भविष्यति ।
एवमुक्तं महेन्द्रेण भविष्यति न चान्यथा

śakuntale tava sutaścakravartī bhaviṣyati |
evamuktaṃ mahendreṇa bhaviṣyati na cānyathā

साक्षित्वे बहवो ह्युक्ता देवदूतादयो मया ।
न ब्रुवन्ति तथा सत्यमुताहो नानृतं किल

sākṣitve bahavo hyuktā devadūtādayo mayā |
na bruvanti tathā satyamutāho nānṛtaṃ kila

असाक्षिणी मन्दबाग्या गमिष्यामि यथागतम्

asākṣiṇī mandabāgyā gamiṣyāmi yathāgatam

एतावदुक्त्वा वचनं प्रातिष्ठत शकुन्तला ।
तस्याः क्रोधसमुत्थोग्निः सधूमो मूर्ध्न्यदृश्यत

etāvaduktvā vacanaṃ prātiṣṭhata śakuntalā |
tasyāḥ krodhasamutthogniḥ sadhūmo mūrdhnyadṛśyata

संनियम्यात्मनोऽङ्गेषु ततः क्रोधाग्निमात्मजम् ।
प्रस्थितैवानवद्याङ्गी सह पुत्रेण वै वनम्

saṃniyamyātmano'ṅgeṣu tataḥ krodhāgnimātmajam |
prasthitaivānavadyāṅgī saha putreṇa vai vanam