अध्याय 100: आकाशवाणी और भरत का नामकरण

अथान्तरिक्षे दुष्यन्तं वागुवाचाशरीरिणी ।
ऋत्विक्पुरोहिताचार्यैर्मन्त्रिभिश्चाभिसंवृतम्

athāntarikṣe duṣyantaṃ vāguvācāśarīriṇī |
ṛtvikpurohitācāryairmantribhiścābhisaṃvṛtam

माता भस्त्रा पितुः पुत्रो यस्माज्जातः स एव सः ।
भरस्व पुत्रं दौष्यन्तिं सत्यमाह शकुन्तला

mātā bhastrā pituḥ putro yasmājjātaḥ sa eva saḥ |
bharasva putraṃ dauṣyantiṃ satyamāha śakuntalā

सर्वेभ्यो ह्यङ्गमङ्गेभ्यः साक्षादुत्पद्यते सुतः ।
आत्मा चैव सुतो नाम तेनैव तव पौरव

sarvebhyo hyaṅgamaṅgebhyaḥ sākṣādutpadyate sutaḥ |
ātmā caiva suto nāma tenaiva tava paurava

आहितं ह्यात्मनाऽऽत्मानं परिरक्ष इमं सुतम् ।
अनन्यां त्वं प्रतीक्षस्व मावमंस्थाः शकुन्तलाम्

āhitaṃ hyātmanā''tmānaṃ parirakṣa imaṃ sutam |
ananyāṃ tvaṃ pratīkṣasva māvamaṃsthāḥ śakuntalām

स्त्रियः पवित्रमतुलमेतद्दुष्यन्त धर्मतः ।
मासि मासि रजो ह्यासां दुरितान्यपकर्षति

striyaḥ pavitramatulametadduṣyanta dharmataḥ |
māsi māsi rajo hyāsāṃ duritānyapakarṣati

ततः सर्वाणि भूतानि व्याजह्रस्तं समन्ततः ।
(देवा ऊचुः)
आहितस्त्वत्तनोरेष मावमंस्थाः शकुन्तलाम्

tataḥ sarvāṇi bhūtāni vyājahrastaṃ samantataḥ |
(devā ūcuḥ)
āhitastvattanoreṣa māvamaṃsthāḥ śakuntalām

रेतोधाः पुत्र उन्नयति नरदेव यमक्षयात् ।
त्वं चास्य धाता गर्भस्य सत्यमाह शकुन्तला

retodhāḥ putra unnayati naradeva yamakṣayāt |
tvaṃ cāsya dhātā garbhasya satyamāha śakuntalā

पतिर्जायां प्रविशति स तस्यां जायते पुनः ।
अन्योन्यप्रकृतिर्ह्येषा मावमंस्थाः शकुन्तलाम्

patirjāyāṃ praviśati sa tasyāṃ jāyate punaḥ |
anyonyaprakṛtirhyeṣā māvamaṃsthāḥ śakuntalām

जाया जनयते पुत्रमात्मनोऽङ्गाद्द्विधा कृतम् ।
तस्माद्भरस्व दुष्यन्त पुत्रं शाकुन्तलं नृप

jāyā janayate putramātmano'ṅgāddvidhā kṛtam |
tasmādbharasva duṣyanta putraṃ śākuntalaṃ nṛpa

सुभूतिरेषा न त्याज्या जीवितं जीवयात्मजम् ।
शाकुन्तलं महात्मानं दुष्यन्त भर पौरवम्

subhūtireṣā na tyājyā jīvitaṃ jīvayātmajam |
śākuntalaṃ mahātmānaṃ duṣyanta bhara pauravam

भर्तव्योऽयं त्वया यस्मादस्माकं वचनादपि ।
तस्माद्भवत्वयं नाम्ना भरतो नाम ते सुतः

bhartavyo'yaṃ tvayā yasmādasmākaṃ vacanādapi |
tasmādbhavatvayaṃ nāmnā bharato nāma te sutaḥ

भरताद्भारती कीर्तिर्येनेदं भारतं कुलम् ।
अपरे ये च पूर्वे च भारता इति तेऽभवन्

bharatādbhāratī kīrtiryenedaṃ bhārataṃ kulam |
apare ye ca pūrve ca bhāratā iti te'bhavan

एवमुक्त्वा ततो देवा ऋषयश्च तपोधनाः ।
पतिव्रतेति संहृष्टाः पुष्पवृष्टिं ववर्षिरे

evamuktvā tato devā ṛṣayaśca tapodhanāḥ |
pativrateti saṃhṛṣṭāḥ puṣpavṛṣṭiṃ vavarṣire

तच्छ्रुत्वा पौरवो वाक्यं व्याहृतं वे दिवौकसाम् ।
सिंहासनात्समुत्थाय प्रणम्य च दिवौकसः

tacchrutvā pauravo vākyaṃ vyāhṛtaṃ ve divaukasām |
siṃhāsanātsamutthāya praṇamya ca divaukasaḥ

पुरोहितममात्यांश्च संप्रहृष्टोऽब्रवीदिदम् ।
शृण्वन्त्वेतद्भवन्तोऽपि देवदूतस्य भाषितम्

purohitamamātyāṃśca saṃprahṛṣṭo'bravīdidam |
śṛṇvantvetadbhavanto'pi devadūtasya bhāṣitam

शृण्वन्तु देवतानां च महर्षीणां च भाषितम् ।
अहमप्येवमेवैनं जानामि सुतमात्मजम्

śṛṇvantu devatānāṃ ca maharṣīṇāṃ ca bhāṣitam |
ahamapyevamevainaṃ jānāmi sutamātmajam

यद्यहं वचनादस्या गृह्णीयामिममात्मजम् ।
भवेद्धि शङ्का लोकस्य नैवं शुद्धो भवेदयम्

yadyahaṃ vacanādasyā gṛhṇīyāmimamātmajam |
bhaveddhi śaṅkā lokasya naivaṃ śuddho bhavedayam

तां विशोध्य तदा राजा देवैः सह महर्षिभिः ।
हृष्टः प्रमुदितश्चापि प्रतिजग्राह तं सुतम्

tāṃ viśodhya tadā rājā devaiḥ saha maharṣibhiḥ |
hṛṣṭaḥ pramuditaścāpi pratijagrāha taṃ sutam

ततस्तस्य तदा राजा पितृकर्माणि सर्वशः ।
कारयामास मुदितः प्रीतिमानात्मजस्य ह ।
मूर्ध्नि चैनं समाघ्राय सस्नेहं परिषस्वजे

tatastasya tadā rājā pitṛkarmāṇi sarvaśaḥ |
kārayāmāsa muditaḥ prītimānātmajasya ha |
mūrdhni cainaṃ samāghrāya sasnehaṃ pariṣasvaje

सभाज्यमानो विप्रैश्च स्तूयमानश्च बन्दिभिः ।
मुदं स परमां लेभे पुत्रस्पर्शनजां नृपः

sabhājyamāno vipraiśca stūyamānaśca bandibhiḥ |
mudaṃ sa paramāṃ lebhe putrasparśanajāṃ nṛpaḥ

स्वां चैव भार्यां धर्मज्ञः पूजयामास धर्मतः ।
अब्रवीच्चैव तां राजा सान्त्वपूर्वमिदं वचः

svāṃ caiva bhāryāṃ dharmajñaḥ pūjayāmāsa dharmataḥ |
abravīccaiva tāṃ rājā sāntvapūrvamidaṃ vacaḥ

लोकस्यायं परोक्षस्तु संबन्धो नौ पुराऽभवत् ।
कृतो लोकसमक्षोऽद्य संबन्धो वै पुनः कृतः

lokasyāyaṃ parokṣastu saṃbandho nau purā'bhavat |
kṛto lokasamakṣo'dya saṃbandho vai punaḥ kṛtaḥ

तस्मादेतन्मया तस्य तन्निमित्तं प्रभाषितम्

tasmādetanmayā tasya tannimittaṃ prabhāṣitam

शङ्केत वाऽयं लोकोऽथ स्त्रीभावान्मयि संगतम् ।
तस्मादेतन्मया चापि तच्छुद्ध्यर्थं विचारितम्

śaṅketa vā'yaṃ loko'tha strībhāvānmayi saṃgatam |
tasmādetanmayā cāpi tacchuddhyarthaṃ vicāritam

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैव पृथग्विधाः ।
त्वां देवि वूजयिष्यन्ति निर्विशङ्कां पतिव्रताम्

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāścaiva pṛthagvidhāḥ |
tvāṃ devi vūjayiṣyanti nirviśaṅkāṃ pativratām

पुत्रश्चायं वृतो राज्ये त्वमग्रमहिषी भव

putraścāyaṃ vṛto rājye tvamagramahiṣī bhava

यच्च कोपनयात्यर्थं त्वयोक्तोऽस्म्यप्रियं प्रिये ।
प्रणयिन्या विशालाक्षितत्क्षान्तं ते मया शुभे

yacca kopanayātyarthaṃ tvayokto'smyapriyaṃ priye |
praṇayinyā viśālākṣitatkṣāntaṃ te mayā śubhe

अनृतं वाप्यनिष्टं वा दुरुक्तं वातिदुष्कृतम् ।
त्वयाप्येवं विशालाक्षि क्षन्तव्यं मम दुर्वचः ।
क्षान्त्या पतिकृते नार्यः पातिव्रत्यं व्रजन्ति ताः

anṛtaṃ vāpyaniṣṭaṃ vā duruktaṃ vātiduṣkṛtam |
tvayāpyevaṃ viśālākṣi kṣantavyaṃ mama durvacaḥ |
kṣāntyā patikṛte nāryaḥ pātivratyaṃ vrajanti tāḥ

एवमुक्त्वा तु राजर्षिस्तामनिन्दितगामिनीम् ।
अन्तःपुरं प्रवेश्याथ दुष्यन्तो महिषीं प्रियाम्

evamuktvā tu rājarṣistāmaninditagāminīm |
antaḥpuraṃ praveśyātha duṣyanto mahiṣīṃ priyām

वासोभिरन्नपानैश्च पूजयित्वा तु भारत ।
स मातरमुपस्थाय रथन्तर्यामभाषत

vāsobhirannapānaiśca pūjayitvā tu bhārata |
sa mātaramupasthāya rathantaryāmabhāṣata

मम पुत्रो वने जातस्तव शोकप्रणशनः ।
ऋणादद्य विमुक्तोऽहं तव पौत्रेण शोभने

mama putro vane jātastava śokapraṇaśanaḥ |
ṛṇādadya vimukto'haṃ tava pautreṇa śobhane

विश्वामित्रसुता चेयं कण्वेन च विवर्धिता ।
स्नुषा तव महाभागे प्रसीदस्व शकुन्तलाम्

viśvāmitrasutā ceyaṃ kaṇvena ca vivardhitā |
snuṣā tava mahābhāge prasīdasva śakuntalām

पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा पौत्रं सा परिषस्वजे ।
पादयोः पतितां तत्र रथन्तर्या शकुन्तलाम्

putrasya vacanaṃ śrutvā pautraṃ sā pariṣasvaje |
pādayoḥ patitāṃ tatra rathantaryā śakuntalām

परिष्वज्य च बाहुभ्यां हर्षादश्रुण्यवर्तयत् ।
उवाच वचनं सत्यं लक्षये लक्षणानि च

pariṣvajya ca bāhubhyāṃ harṣādaśruṇyavartayat |
uvāca vacanaṃ satyaṃ lakṣaye lakṣaṇāni ca

तव पुत्रो विशालाक्षि चक्रवर्ती भविष्यति ।
तव भर्ता विशालाक्षि त्रैलोक्यविजयी भवेत्

tava putro viśālākṣi cakravartī bhaviṣyati |
tava bhartā viśālākṣi trailokyavijayī bhavet

दिव्यान्भोगाननुप्राप्ता भव त्वं वरवर्णिनि ।
एवमुक्ता रथ्तर्या परं हर्षमवाप सा

divyānbhogānanuprāptā bhava tvaṃ varavarṇini |
evamuktā rathtaryā paraṃ harṣamavāpa sā

शकुन्तलां तदा राजा शास्त्रोक्तेनैव कर्मणा ।
ततोऽग्रमहिषीं कृत्वा सर्वाभरणभूषिताम्

śakuntalāṃ tadā rājā śāstroktenaiva karmaṇā |
tato'gramahiṣīṃ kṛtvā sarvābharaṇabhūṣitām

ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा सैनिकानां च भूपतिः ।
दौष्यन्तिं च ततो राजा पुत्रं शाकुन्तलं तदा

brāhmaṇebhyo dhanaṃ dattvā sainikānāṃ ca bhūpatiḥ |
dauṣyantiṃ ca tato rājā putraṃ śākuntalaṃ tadā

भरतं नामतः कृत्वा यौवराज्येऽभ्यषेचयत् ।
भरते भारमावेश्य कृतकृत्योऽभवन्नृपः

bharataṃ nāmataḥ kṛtvā yauvarājye'bhyaṣecayat |
bharate bhāramāveśya kṛtakṛtyo'bhavannṛpaḥ

ततो वर्षशतं पूर्णं राज्यं कृत्वा नराधिपः ।
गत्वा वनानि दुष्यन्तः स्वर्गलोकमुपेयिवान्

tato varṣaśataṃ pūrṇaṃ rājyaṃ kṛtvā narādhipaḥ |
gatvā vanāni duṣyantaḥ svargalokamupeyivān