अध्याय 98: शकुन्तला की याचना और दुष्यन्त का कठोर इनकार

एवमुक्ता वरारोहा व्रीडितेव मनस्विनी ।
विसंज्ञेव च दुःखेन तस्थौ स्थूणेव निश्चला

evamuktā varārohā vrīḍiteva manasvinī |
visaṃjñeva ca duḥkhena tasthau sthūṇeva niścalā

संरम्भामर्षताम्राक्षी स्फुरमाणोष्ठसंपुटा ।
कटाक्षैर्निर्दहन्तीव तिर्यग्राजानमैक्षत

saṃrambhāmarṣatāmrākṣī sphuramāṇoṣṭhasaṃpuṭā |
kaṭākṣairnirdahantīva tiryagrājānamaikṣata

आकारं गूहमाना च मन्युना च समीरितम् ।
तपसा संभृतं तेजो धारयामास वै तदा

ākāraṃ gūhamānā ca manyunā ca samīritam |
tapasā saṃbhṛtaṃ tejo dhārayāmāsa vai tadā

सा मुहूर्तमिव ध्यात्वा दुःखामर्षसमन्विता ।
भर्तारमभिसंप्रेक्ष्य यथान्यायं वचोऽब्रवीत्

sā muhūrtamiva dhyātvā duḥkhāmarṣasamanvitā |
bhartāramabhisaṃprekṣya yathānyāyaṃ vaco'bravīt

जानन्नपि महाराज कस्मादेवं प्रभाषसे ।
न जानामीति निःशङ्कं यथान्यः प्राकृतस्तथा

jānannapi mahārāja kasmādevaṃ prabhāṣase |
na jānāmīti niḥśaṅkaṃ yathānyaḥ prākṛtastathā

तस्य ते हृदयं वेद सत्यस्यैवानृतस्य च ।
साक्षिणं बत कल्याणमात्मानमवमन्यसे

tasya te hṛdayaṃ veda satyasyaivānṛtasya ca |
sākṣiṇaṃ bata kalyāṇamātmānamavamanyase

योऽन्यथा सन्तमात्मानन्यथा प्रतिपद्यते ।
किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा

yo'nyathā santamātmānanyathā pratipadyate |
kiṃ tena na kṛtaṃ pāpaṃ coreṇātmāpahāriṇā

एकोऽहमस्मीति च मन्यसे त्वं
न हृच्छयं वेत्सि मुनिं पुराणम् ।
यो वेदिता कर्मणः पापकस्य
तस्यान्तिके त्वं वृजिनं करोषि

eko'hamasmīti ca manyase tvaṃ
na hṛcchayaṃ vetsi muniṃ purāṇam |
yo veditā karmaṇaḥ pāpakasya
tasyāntike tvaṃ vṛjinaṃ karoṣi

धर्म एव हि साधूनां सर्वेषां हितकारणम् ।
नित्यं मिथ्याविहीनानां न च दुःखावहो भवेत्

dharma eva hi sādhūnāṃ sarveṣāṃ hitakāraṇam |
nityaṃ mithyāvihīnānāṃ na ca duḥkhāvaho bhavet

मन्यते पापकं कृत्वा न कश्चिद्वेत्ति मामिति ।
विदन्ति चैनं देवाश्च यश्चैवान्तरपूरुषः

manyate pāpakaṃ kṛtvā na kaścidvetti māmiti |
vidanti cainaṃ devāśca yaścaivāntarapūruṣaḥ

आदित्यचन्द्रावनिलोऽनलश्च
द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च ।
अहश्च रात्रिश्च उभे च सन्ध्ये
धर्मश्च जानाति नरस्य वृत्तम्

ādityacandrāvanilo'nalaśca
dyaurbhūmirāpo hṛdayaṃ yamaśca |
ahaśca rātriśca ubhe ca sandhye
dharmaśca jānāti narasya vṛttam

यमो वैवस्वतस्तस्य निर्यातयति दुष्कृतम् ।
हृदि स्थितः कर्मसाक्षी क्षेत्रज्ञो यस्य तुष्यति

yamo vaivasvatastasya niryātayati duṣkṛtam |
hṛdi sthitaḥ karmasākṣī kṣetrajño yasya tuṣyati

न तुष्यति च यस्यैष पुरुषस्य दुरात्मनः ।
तं यमः पापकर्माणं निर्भर्त्सयति दुष्कृतम्

na tuṣyati ca yasyaiṣa puruṣasya durātmanaḥ |
taṃ yamaḥ pāpakarmāṇaṃ nirbhartsayati duṣkṛtam

योऽवमत्यात्मनात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते ।
न तस्य देवाः श्रेयांसो यस्यात्मापि न कारणम्

yo'vamatyātmanātmānamanyathā pratipadyate |
na tasya devāḥ śreyāṃso yasyātmāpi na kāraṇam

स्वयं प्राप्तेति मामेवं मावमंस्था पतिव्रताम् ।
अर्चार्हां नार्चयसि मां स्वयं भार्यामुपस्थिताम्

svayaṃ prāpteti māmevaṃ māvamaṃsthā pativratām |
arcārhāṃ nārcayasi māṃ svayaṃ bhāryāmupasthitām

किमर्थं मां प्राकृतवदुपप्रेक्षसि संसदि ।
नखल्वहमिदं शून्ये रौमि किं न शृणोषि मे

kimarthaṃ māṃ prākṛtavadupaprekṣasi saṃsadi |
nakhalvahamidaṃ śūnye raumi kiṃ na śṛṇoṣi me

यदि मे याचमानाया वचनं न करिष्यसि ।
दुष्यन्त शतधा त्वद्य मूर्धा ते विफलिष्यति

yadi me yācamānāyā vacanaṃ na kariṣyasi |
duṣyanta śatadhā tvadya mūrdhā te viphaliṣyati

जायां पतिः संप्रविश्य यदस्यां जायते पुनः ।
जायायास्तद्धि जायात्वं पौराणाः कवयो विदुः

jāyāṃ patiḥ saṃpraviśya yadasyāṃ jāyate punaḥ |
jāyāyāstaddhi jāyātvaṃ paurāṇāḥ kavayo viduḥ

यदागमवतः पुंसस्तदपत्यं प्रजायते ।
तत्तारयति संतत्या पूर्वप्रेतान्पितामहान्

yadāgamavataḥ puṃsastadapatyaṃ prajāyate |
tattārayati saṃtatyā pūrvapretānpitāmahān

पुन्नाम्नो नरकाद्यस्मात्पितरं त्रायते सुतः ।
तस्मात्पुत्र इति प्रोक्तः पूर्वमेव स्वयंभुवा

punnāmno narakādyasmātpitaraṃ trāyate sutaḥ |
tasmātputra iti proktaḥ pūrvameva svayaṃbhuvā

पुत्रेण लोकाञ्जयन्ति पौत्रेणानन्त्यमश्नुते ।
अथ पौत्रस्य पुत्रेण मोदन्ते प्रपितामहाः

putreṇa lokāñjayanti pautreṇānantyamaśnute |
atha pautrasya putreṇa modante prapitāmahāḥ

सा भार्या या गृहे दक्षा सा भार्या या प्रजावती ।
सा भार्या या पतिप्राणा सा भार्या या पतिव्रता

sā bhāryā yā gṛhe dakṣā sā bhāryā yā prajāvatī |
sā bhāryā yā patiprāṇā sā bhāryā yā pativratā

अर्धं भार्या मनुष्यस्य भार्या श्रेष्ठतमः सखा ।
भार्या मूलं त्रिवर्गस्य यः सभार्यः स बन्धुमान्

ardhaṃ bhāryā manuṣyasya bhāryā śreṣṭhatamaḥ sakhā |
bhāryā mūlaṃ trivargasya yaḥ sabhāryaḥ sa bandhumān

भार्यावन्तः क्रियावन्तः सभार्या गृहमेधिनः ।
भार्यावन्तः प्रमोदन्ते भार्यावन्तः श्रियावृताः

bhāryāvantaḥ kriyāvantaḥ sabhāryā gṛhamedhinaḥ |
bhāryāvantaḥ pramodante bhāryāvantaḥ śriyāvṛtāḥ

सखायः प्रविविक्तेषु भवन्त्येताः प्रियंवदाः ।
पितरो धर्मकार्येषु भवन्त्यार्तस्य मातरः

sakhāyaḥ pravivikteṣu bhavantyetāḥ priyaṃvadāḥ |
pitaro dharmakāryeṣu bhavantyārtasya mātaraḥ

कान्तारेष्वपि विश्रामो जनस्याध्वनि कस्य वै ।
यः सदारः स विश्वास्यस्तस्माद्दाराः परा गतिः ।

kāntāreṣvapi viśrāmo janasyādhvani kasya vai |
yaḥ sadāraḥ sa viśvāsyastasmāddārāḥ parā gatiḥ |

संसरन्तमभिप्रेतं विषमेष्वेकपातिनम् ।
भार्यैवान्वेति भर्तारं सततं या पतिव्रता

saṃsarantamabhipretaṃ viṣameṣvekapātinam |
bhāryaivānveti bhartāraṃ satataṃ yā pativratā

प्रथमं संस्थिता भार्या पतिं प्रेत्य प्रतीक्षते ।
पूर्वप्रेतं तु भर्तारं पश्चात्साप्यनुगच्छति

prathamaṃ saṃsthitā bhāryā patiṃ pretya pratīkṣate |
pūrvapretaṃ tu bhartāraṃ paścātsāpyanugacchati

एतस्मात्कारणाद्राजन्पाणिग्रहणमिष्यते ।
यदाप्नोति पतिर्भार्यामिह लोके परत्र च

etasmātkāraṇādrājanpāṇigrahaṇamiṣyate |
yadāpnoti patirbhāryāmiha loke paratra ca

पोषणार्थं शरीरस्य पाथेयं स्वर्गतस्य वै ।
आत्माऽऽत्मनैव जनितः पुत्र इत्युच्यते बुधैः

poṣaṇārthaṃ śarīrasya pātheyaṃ svargatasya vai |
ātmā''tmanaiva janitaḥ putra ityucyate budhaiḥ

तस्माद्भार्यां पतिः पश्येन्मातृवत्पुत्रमातरम् ।
अन्तरात्मैव सर्वस्य पुत्रो नामोच्यते सदा

tasmādbhāryāṃ patiḥ paśyenmātṛvatputramātaram |
antarātmaiva sarvasya putro nāmocyate sadā

गती रूपं च चेष्टा च आवर्ता लक्षणानि च ।
पितॄणां यानि दृश्यन्ते पुत्राणां सन्ति तानि च

gatī rūpaṃ ca ceṣṭā ca āvartā lakṣaṇāni ca |
pitṝṇāṃ yāni dṛśyante putrāṇāṃ santi tāni ca

तेषां शीलगुणाचारास्तत्संपर्काच्छुभाशुभात् ।
भार्यायां जनितं पुत्रमादर्शे स्वमिवाननम्

teṣāṃ śīlaguṇācārāstatsaṃparkācchubhāśubhāt |
bhāryāyāṃ janitaṃ putramādarśe svamivānanam

जनिता मोदते प्रेक्ष्य स्वर्गं प्राप्येव पुण्यकृत् ।
पतिव्रतारूपधराः परबीजस्य संग्रहात्

janitā modate prekṣya svargaṃ prāpyeva puṇyakṛt |
pativratārūpadharāḥ parabījasya saṃgrahāt

कुलं विनाश्य भर्तॄणां नरकं यान्ति दारुणम् ।
परेण जनिताः पुत्राः स्वभार्यायां यथेष्टतः

kulaṃ vināśya bhartṝṇāṃ narakaṃ yānti dāruṇam |
pareṇa janitāḥ putrāḥ svabhāryāyāṃ yatheṣṭataḥ

मम पुत्रा इति मतास्ते पुत्रा अपि शत्रवः ।
द्विषन्ति प्रतिकुर्वन्ति न ते वचनंकारिणः

mama putrā iti matāste putrā api śatravaḥ |
dviṣanti pratikurvanti na te vacanaṃkāriṇaḥ

द्वेष्टि तांश्च पिता चापि स्वबीजे न तथा नृप ।
न द्वेष्टि पितरं पुत्रो जनितारमथापि वा

dveṣṭi tāṃśca pitā cāpi svabīje na tathā nṛpa |
na dveṣṭi pitaraṃ putro janitāramathāpi vā

न द्वेष्टि जनिता पुत्रं तस्मादात्मा सुतो भवेत् ।
दह्यमाना मनोदुःखैर्व्याधिभिस्तुमुलैर्जनः

na dveṣṭi janitā putraṃ tasmādātmā suto bhavet |
dahyamānā manoduḥkhairvyādhibhistumulairjanaḥ

ह्लादन्ते स्वेषु दारेषु घर्मार्ताः सलिलेष्विव ।
विप्रवासकृशा दीना नरा मलिनवाससः

hlādante sveṣu dāreṣu gharmārtāḥ salileṣviva |
vipravāsakṛśā dīnā narā malinavāsasaḥ

तेऽपि स्वदारांस्तुष्यन्ति दरिद्रा धनलाभवत् ।
अप्रियोक्तोपि दाराणां न ब्रूयादप्रियं बुधः

te'pi svadārāṃstuṣyanti daridrā dhanalābhavat |
apriyoktopi dārāṇāṃ na brūyādapriyaṃ budhaḥ

रतिं प्रीतिं च धर्मं च तदायत्तमवेक्ष्य च ।
आत्मनोऽर्धमिति श्रौतं सा रक्षति धनं प्रजाः

ratiṃ prītiṃ ca dharmaṃ ca tadāyattamavekṣya ca |
ātmano'rdhamiti śrautaṃ sā rakṣati dhanaṃ prajāḥ

शरीरं लोकयात्रां वै धर्मं स्वर्गमृषीन्पितॄन् ।
आत्मनो जन्मनः क्षेत्रं पुण्या रामाः सनातनाः

śarīraṃ lokayātrāṃ vai dharmaṃ svargamṛṣīnpitṝn |
ātmano janmanaḥ kṣetraṃ puṇyā rāmāḥ sanātanāḥ

ऋषीणामपि का शक्तिः स्रष्टुं रामामृते प्रजा- ।
देवानामपि का शक्तिः कर्तुं संभवमात्मनः

ṛṣīṇāmapi kā śaktiḥ sraṣṭuṃ rāmāmṛte prajā- |
devānāmapi kā śaktiḥ kartuṃ saṃbhavamātmanaḥ

पण्डितस्यापि लोकेषु स्त्रीषु सृष्टिः प्रतिष्ठिता ।
ऋषिभ्यो ह्यृषयः केचिच्चण्डालीष्वपि जज्ञिरे

paṇḍitasyāpi lokeṣu strīṣu sṛṣṭiḥ pratiṣṭhitā |
ṛṣibhyo hyṛṣayaḥ keciccaṇḍālīṣvapi jajñire

परिसृत्य यथा सूनुर्धरणीरेणुकुण्ठितः ।
पितुरालिङ्गतेऽङ्गानि किमस्त्यभ्यधिकं ततः

parisṛtya yathā sūnurdharaṇīreṇukuṇṭhitaḥ |
piturāliṅgate'ṅgāni kimastyabhyadhikaṃ tataḥ

स त्वं सूनुमनुप्राप्तं साभिलाषं मनस्विनम् ।
प्रेक्षमाणं कटाक्षेण किमर्थमवमन्यसे

sa tvaṃ sūnumanuprāptaṃ sābhilāṣaṃ manasvinam |
prekṣamāṇaṃ kaṭākṣeṇa kimarthamavamanyase

अण्डानि बिभ्रति स्वानि न त्यजन्ति पिपीलिकाः ।
किं पुनस्त्वं न मन्येथाः सर्वथा पुत्रमीदृशम्

aṇḍāni bibhrati svāni na tyajanti pipīlikāḥ |
kiṃ punastvaṃ na manyethāḥ sarvathā putramīdṛśam

न भरेथाः कथं नु त्वं मयि जातं स्वमात्मजम् ।
ममाण्डानीति वर्ध्ते कोकिलाण्डानि वायसाः

na bharethāḥ kathaṃ nu tvaṃ mayi jātaṃ svamātmajam |
mamāṇḍānīti vardhte kokilāṇḍāni vāyasāḥ

किं पुनस्त्वं न मन्येथाः सर्वज्ञः पुत्रमीदृशम् ।
मलयाच्चन्दनं जातमतिशीतं वदन्ति वै

kiṃ punastvaṃ na manyethāḥ sarvajñaḥ putramīdṛśam |
malayāccandanaṃ jātamatiśītaṃ vadanti vai

शिशोरालिङ्गनं तस्माच्चन्दनादधिकं भवेत् ।
न वाससां न रामाणां नापां स्पर्शस्तथाविधः

śiśorāliṅganaṃ tasmāccandanādadhikaṃ bhavet |
na vāsasāṃ na rāmāṇāṃ nāpāṃ sparśastathāvidhaḥ

शिशुनालिङ्ग्यमानस्य स्पर्शः सूनोर्यथा सुखः ।
पुत्रस्पर्शात्प्रियतरः स्पर्शो लोके न विद्यते

śiśunāliṅgyamānasya sparśaḥ sūnoryathā sukhaḥ |
putrasparśātpriyataraḥ sparśo loke na vidyate

स्पृशतु त्वां समालिङ्ग्य पुत्रोऽयं प्रियदर्शनः ।
ब्राह्मणो द्विपदां श्रेष्ठो गौर्वरिष्ठा चतुष्पदाम्

spṛśatu tvāṃ samāliṅgya putro'yaṃ priyadarśanaḥ |
brāhmaṇo dvipadāṃ śreṣṭho gaurvariṣṭhā catuṣpadām

मुरुर्गरीयसां श्रेष्ठः पुत्रः स्पर्शवतां वरः ॥
त्रिषु वर्षेषु पूर्णेषु प्रजातोऽयमरिन्दमः

mururgarīyasāṃ śreṣṭhaḥ putraḥ sparśavatāṃ varaḥ ||
triṣu varṣeṣu pūrṇeṣu prajāto'yamarindamaḥ

अद्यायं मन्नियोगात्तु तवाह्वानं प्रतीक्षते ।
कुमारो राजशार्दूल तव शोकप्रणाशनः

adyāyaṃ manniyogāttu tavāhvānaṃ pratīkṣate |
kumāro rājaśārdūla tava śokapraṇāśanaḥ

आहर्ता वाजिमेधस्य शतसङ्ख्यस्य पौरवः ।
राजसूयादिकानन्यान्क्रतूनमितदक्षिणान्

āhartā vājimedhasya śatasaṅkhyasya pauravaḥ |
rājasūyādikānanyānkratūnamitadakṣiṇān

इति गौरन्तरिक्षे मां सूतके ह्यवदत्पुरा ।
हन्त स्वमङ्कमारोप्य स्नेहाद्ग्रामान्तरं गताः

iti gaurantarikṣe māṃ sūtake hyavadatpurā |
hanta svamaṅkamāropya snehādgrāmāntaraṃ gatāḥ

मूर्ध्नि पुत्रानुपाघ्राय प्रतिनन्दन्ति मानवाः ।
वेदेष्वपि वदन्तीमं मन्त्रग्रामं द्विजातयः

mūrdhni putrānupāghrāya pratinandanti mānavāḥ |
vedeṣvapi vadantīmaṃ mantragrāmaṃ dvijātayaḥ

जातकर्मणि पुत्राणां तवापि विदितं ध्रुवम् ।
अङ्गादङ्गात्संभवसि हृदयादधिजायसे

jātakarmaṇi putrāṇāṃ tavāpi viditaṃ dhruvam |
aṅgādaṅgātsaṃbhavasi hṛdayādadhijāyase

आत्मा वै पुत्रनामासि स जीव शरदः शतम् ।
उपजिघ्रन्ति पितरो मन्त्रेणानेन मूर्धनि

ātmā vai putranāmāsi sa jīva śaradaḥ śatam |
upajighranti pitaro mantreṇānena mūrdhani

पोषणं त्वदधीनं मे सन्तानमपि चाक्षयम् ।
तस्मात्त्वं जीव मे पुत्र स सुखी शरदां शतम्

poṣaṇaṃ tvadadhīnaṃ me santānamapi cākṣayam |
tasmāttvaṃ jīva me putra sa sukhī śaradāṃ śatam

एको भूत्वा द्विधा भूत इति वादः प्रवर्तते ।
त्वदङ्गेभ्यः प्रसूतोऽयं पुरुषात्पुरुषः परः

eko bhūtvā dvidhā bhūta iti vādaḥ pravartate |
tvadaṅgebhyaḥ prasūto'yaṃ puruṣātpuruṣaḥ paraḥ

सरसीवामलेऽऽत्मानं द्वितीयं पश्य ते सुतम् ।
सरसीवामले सोमं प्रेक्षात्मानं त्वमात्मनि

sarasīvāmale''tmānaṃ dvitīyaṃ paśya te sutam |
sarasīvāmale somaṃ prekṣātmānaṃ tvamātmani

यथाचाहवनीयोऽग्निर्वर्हपत्यात्प्रणीयते ।
एवं त्वत्तः प्रणीतोऽयं त्वमेकः सन्द्विधा कृतः

yathācāhavanīyo'gnirvarhapatyātpraṇīyate |
evaṃ tvattaḥ praṇīto'yaṃ tvamekaḥ sandvidhā kṛtaḥ

मृगापकृष्टेन हि वै मृगयां परिधावता ।
अहमासादिता राजन्कुमारी पितुराश्रमे

mṛgāpakṛṣṭena hi vai mṛgayāṃ paridhāvatā |
ahamāsāditā rājankumārī piturāśrame

उर्वशी पूर्वचित्तिश्च सहजन्या च मेनका ।
विश्वाची च घृताची च षडेवाप्सरसां वराः

urvaśī pūrvacittiśca sahajanyā ca menakā |
viśvācī ca ghṛtācī ca ṣaḍevāpsarasāṃ varāḥ

तासां वै मेनका नाम ब्रह्मयोनिर्वराप्सराः ।
दिवः संप्राप्य जगतीं विश्वामित्रादजीजनत्

tāsāṃ vai menakā nāma brahmayonirvarāpsarāḥ |
divaḥ saṃprāpya jagatīṃ viśvāmitrādajījanat

श्रीमानृषिर्धर्मपरो वैश्वानर इवापरः ।
ब्रह्मयोनिः कुशो नाम विश्वामित्रपितामहः

śrīmānṛṣirdharmaparo vaiśvānara ivāparaḥ |
brahmayoniḥ kuśo nāma viśvāmitrapitāmahaḥ

कुशस्य पुत्रो बलवान्कुशनाभश्च धार्मिकः ।
गाधिस्तस्य सुतो राजन्विश्वामित्रस्तु गाधिजः

kuśasya putro balavānkuśanābhaśca dhārmikaḥ |
gādhistasya suto rājanviśvāmitrastu gādhijaḥ

एवंविधो मम पिता मेनका जननी वरा ।
सा मां हिमवतः पृष्ठे सुषुवे मेनकाऽप्सराः

evaṃvidho mama pitā menakā jananī varā |
sā māṃ himavataḥ pṛṣṭhe suṣuve menakā'psarāḥ

परित्यज्य च मां याता परात्मजमिवासती ।
पक्षिणः पुम्यवन्तस्ते सहिता धर्मतस्तदा

parityajya ca māṃ yātā parātmajamivāsatī |
pakṣiṇaḥ pumyavantaste sahitā dharmatastadā

पक्षैस्तैरभिगुप्ता च तस्मादस्मि शकुन्तला ।
ततोऽहमृषिणा दृष्टा काश्यपेन महात्मना

pakṣaistairabhiguptā ca tasmādasmi śakuntalā |
tato'hamṛṣiṇā dṛṣṭā kāśyapena mahātmanā

जलार्थमग्निहोत्रस्य गतं दृष्ट्वा तु पक्षिणः ।
न्यासभूतामिव मुनेः प्रददुर्मां दयावतः

jalārthamagnihotrasya gataṃ dṛṣṭvā tu pakṣiṇaḥ |
nyāsabhūtāmiva muneḥ pradadurmāṃ dayāvataḥ

कण्वस्त्वालोक्य मां प्रीतो हसन्तीति हविर्भुजः ।
स माऽरणिमिवादाय स्वमाश्रममुपागमत्

kaṇvastvālokya māṃ prīto hasantīti havirbhujaḥ |
sa mā'raṇimivādāya svamāśramamupāgamat

सा वै संभाविता राजन्ननुक्रोशान्महर्षिणा ।
तेनैव स्वसुतेवाहं राजन्वै वरवर्णिनी

sā vai saṃbhāvitā rājannanukrośānmaharṣiṇā |
tenaiva svasutevāhaṃ rājanvai varavarṇinī

विश्वामित्रसुता चाहं वर्धिता मुनिना नृप ।
यौवने वर्तमानां च दृष्टवानसि मां नृप

viśvāmitrasutā cāhaṃ vardhitā muninā nṛpa |
yauvane vartamānāṃ ca dṛṣṭavānasi māṃ nṛpa

आश्रमे पर्णशालायां कुमारीं विजने तदा ।
धात्रा प्रचोदितां शून्ये पित्रा विरहितां मिथः

āśrame parṇaśālāyāṃ kumārīṃ vijane tadā |
dhātrā pracoditāṃ śūnye pitrā virahitāṃ mithaḥ

वाग्भिस्त्वं सूनृताभिर्मामपत्यार्थमचूचुदः ।
अकार्षीस्त्वाश्रमे वासं धर्मकामार्थनिश्चितम्

vāgbhistvaṃ sūnṛtābhirmāmapatyārthamacūcudaḥ |
akārṣīstvāśrame vāsaṃ dharmakāmārthaniścitam

गान्धर्वेण विवाहेन विधिना पाणिमग्रहीः ।
साऽहं कुलं च शीलं च सत्यवादित्वमात्मनः

gāndharveṇa vivāhena vidhinā pāṇimagrahīḥ |
sā'haṃ kulaṃ ca śīlaṃ ca satyavāditvamātmanaḥ

स्वधर्मं च पुरस्कृत्य त्वामद्य शरणं गता ।
तस्मान्नर्हसि संश्रुत्य तथेति वितथं वचः

svadharmaṃ ca puraskṛtya tvāmadya śaraṇaṃ gatā |
tasmānnarhasi saṃśrutya tatheti vitathaṃ vacaḥ

स्वधर्मं पृष्ठतः कृत्वा परित्यक्तुमुपस्थिताम् ।
त्वन्नाथां लोकनाथस्त्वं नार्हसि त्वमनागसम्

svadharmaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā parityaktumupasthitām |
tvannāthāṃ lokanāthastvaṃ nārhasi tvamanāgasam

किं नु कर्माशुभं पूर्वं कृतवत्यस्मि पार्थिव ।
यदहं बान्धवैस्त्यक्ता बाल्ये संप्रति वै त्वया

kiṃ nu karmāśubhaṃ pūrvaṃ kṛtavatyasmi pārthiva |
yadahaṃ bāndhavaistyaktā bālye saṃprati vai tvayā

कामं त्वया परित्यक्ता गमिष्याम्यहमाश्रमम् ।
इमं बालं तु संत्युक्तं नार्हस्यात्मजमात्मना

kāmaṃ tvayā parityaktā gamiṣyāmyahamāśramam |
imaṃ bālaṃ tu saṃtyuktaṃ nārhasyātmajamātmanā

न पुत्रमभिजानामि त्वयि जातं शकुन्तले ।
असत्वचना नार्यः कस्ते श्रद्धास्यते वचः

na putramabhijānāmi tvayi jātaṃ śakuntale |
asatvacanā nāryaḥ kaste śraddhāsyate vacaḥ

अश्रद्धेयमिदं वाक्यं कथयन्ती न लज्जसे ।
विशेषतो मत्सकाशे दुष्टतापसि गम्यताम्

aśraddheyamidaṃ vākyaṃ kathayantī na lajjase |
viśeṣato matsakāśe duṣṭatāpasi gamyatām

क्व महर्षिस्तपस्युग्रः क्वाप्सराः सा च मेनका ।
क्व च त्वमेवं कृपणा तापसीवेषधारिणी

kva maharṣistapasyugraḥ kvāpsarāḥ sā ca menakā |
kva ca tvamevaṃ kṛpaṇā tāpasīveṣadhāriṇī

अतिकायश्च पुत्रस्ते बालोऽतिबलवानयम् ।
कथमल्पेन कालेन सालस्कन्ध इवोद्गतः

atikāyaśca putraste bālo'tibalavānayam |
kathamalpena kālena sālaskandha ivodgataḥ

सुनिकृष्टा च योनिस्ते पुंश्चली प्रतिभासि मे ।
यदृच्छया कामरागाज्जाता मेनकया ह्यसि

sunikṛṣṭā ca yoniste puṃścalī pratibhāsi me |
yadṛcchayā kāmarāgājjātā menakayā hyasi

सर्वमेव परोक्षं मे यत्त्वं वदसि तापसि ।
सर्वा वामाः स्त्रियो लोके सर्वाः कामपरायणाः

sarvameva parokṣaṃ me yattvaṃ vadasi tāpasi |
sarvā vāmāḥ striyo loke sarvāḥ kāmaparāyaṇāḥ

सर्वाः स्त्रियः परवशाः सर्वाः क्रोधसमाकुलाः ।
असत्योक्ताः स्त्रियः सर्वा न कण्वं वक्तुमर्हसि

sarvāḥ striyaḥ paravaśāḥ sarvāḥ krodhasamākulāḥ |
asatyoktāḥ striyaḥ sarvā na kaṇvaṃ vaktumarhasi

मेनका निरनुक्रोशा वर्धकी जननी तव ।
यया हिमवतः पादे निर्माल्यवदुपेक्षिता

menakā niranukrośā vardhakī jananī tava |
yayā himavataḥ pāde nirmālyavadupekṣitā

स चापि निरनुक्रोशः क्षत्रयोनिः पिता तव ।
विश्वामित्रो ब्राह्मणत्वे लुब्धः कामपरायणः

sa cāpi niranukrośaḥ kṣatrayoniḥ pitā tava |
viśvāmitro brāhmaṇatve lubdhaḥ kāmaparāyaṇaḥ

सुषाव सुरनारी मां विश्वामित्राद्यथेष्टतः ।
अहो जानामि ते जन्म कुत्सितं कुलटे जनैः

suṣāva suranārī māṃ viśvāmitrādyatheṣṭataḥ |
aho jānāmi te janma kutsitaṃ kulaṭe janaiḥ

मेनकाऽप्सरसां श्रेष्ठा महर्षिश्चापि ते पिता ।
तयोरपत्यं कस्मात्त्वं पुंश्चलीवाभिभाषसे

menakā'psarasāṃ śreṣṭhā maharṣiścāpi te pitā |
tayorapatyaṃ kasmāttvaṃ puṃścalīvābhibhāṣase

जातिश्चापि निकृष्टो ते कुलीनेति विजल्पसे ।
जनयित्वा त्वमुत्सृष्टा कोकिलेन परैर्भृता

jātiścāpi nikṛṣṭo te kulīneti vijalpase |
janayitvā tvamutsṛṣṭā kokilena parairbhṛtā

अरिष्टैरिव दुर्बद्धिः कण्वो वर्धयिता पिता ।
अश्रद्धेयमिदं वाक्यं यत्त्वं जल्पसि तापसि

ariṣṭairiva durbaddhiḥ kaṇvo vardhayitā pitā |
aśraddheyamidaṃ vākyaṃ yattvaṃ jalpasi tāpasi

ब्रुवन्ती राजसान्निध्ये गम्यतां यत्र चेच्छसि ।
सुवर्णमणिमुक्तानि वस्त्राण्याभरणानि च

bruvantī rājasānnidhye gamyatāṃ yatra cecchasi |
suvarṇamaṇimuktāni vastrāṇyābharaṇāni ca

यदिहेच्छसि भोगार्थं तापसि प्रतिगृह्यताम् ।
नाहं त्वां द्रष्टुमिच्छामि यथेष्टं गम्यतामितः

yadihecchasi bhogārthaṃ tāpasi pratigṛhyatām |
nāhaṃ tvāṃ draṣṭumicchāmi yatheṣṭaṃ gamyatāmitaḥ