अध्याय 95: आश्रम में सर्वदमन का पालन

प्रतिज्ञाय च दुष्यन्ते प्रतियाते दिने दिने ।
गर्भश्च ववृधे तस्यां राजपुत्र्यां महात्मनः

pratijñāya ca duṣyante pratiyāte dine dine |
garbhaśca vavṛdhe tasyāṃ rājaputryāṃ mahātmanaḥ

शकुन्तला चिन्तयन्ती राजानं कार्यगौरवात् ।
दिवारात्रमनिद्रैव स्नानभोजनवर्जिता

śakuntalā cintayantī rājānaṃ kāryagauravāt |
divārātramanidraiva snānabhojanavarjitā

राजप्रेषणिका विप्राश्चतुरङ्गबलान्विताः ।
अद्य श्वो वा परश्वो वा समायान्तीति निस्चिता

rājapreṣaṇikā viprāścaturaṅgabalānvitāḥ |
adya śvo vā paraśvo vā samāyāntīti niscitā

दिनान्पक्षानृतून्मासानयनानि च सर्वशः ।
गण्यमानानि वर्षाणि व्यतीयुस्त्रीणि भारत

dinānpakṣānṛtūnmāsānayanāni ca sarvaśaḥ |
gaṇyamānāni varṣāṇi vyatīyustrīṇi bhārata

त्रिषु वर्षेषु पूर्णेषु ऋषेर्वचनगौरवात् ।
ऋषिपत्न्यः सुबहुशो हेतुमद्वाक्यमब्रुवन्

triṣu varṣeṣu pūrṇeṣu ṛṣervacanagauravāt |
ṛṣipatnyaḥ subahuśo hetumadvākyamabruvan

शृणु भद्रे लोकवृत्तं श्रुत्वा यद्रोचते तव ।
तत्कुरुष्व हितं देवि नावमान्यं गुरोर्वचः

śṛṇu bhadre lokavṛttaṃ śrutvā yadrocate tava |
tatkuruṣva hitaṃ devi nāvamānyaṃ gurorvacaḥ

देवानां दैवतं विष्णुर्विप्राणामग्निर्ब्रह्म च ।
नारीणां दैवतं भर्ता लोकानां ब्राह्मणो गुरुः

devānāṃ daivataṃ viṣṇurviprāṇāmagnirbrahma ca |
nārīṇāṃ daivataṃ bhartā lokānāṃ brāhmaṇo guruḥ

सूतिकाले प्रसूष्वेति भगवांस्ते पिताऽब्रवीत् ।
करिष्यामीति कर्तव्यं तदा ते सुकृतं भवेत्

sūtikāle prasūṣveti bhagavāṃste pitā'bravīt |
kariṣyāmīti kartavyaṃ tadā te sukṛtaṃ bhavet

पत्नीनां वचनं श्रुत्वा साधु साध्वित्यचिन्तयत् ।
गर्भं सुषाव वामोरूः कुमारममितौजसम्

patnīnāṃ vacanaṃ śrutvā sādhu sādhvityacintayat |
garbhaṃ suṣāva vāmorūḥ kumāramamitaujasam

त्रिषु वर्षेषु पूर्णेषु प्राजायत शकुन्तला ।
रूपौदार्यगुणोपेतं दौष्यन्तिं जनमेजय

triṣu varṣeṣu pūrṇeṣu prājāyata śakuntalā |
rūpaudāryaguṇopetaṃ dauṣyantiṃ janamejaya

जाते तस्मिन्नन्तरिक्षात्पुष्पवृष्टिः पपात ह ।
देवदुन्दुभयो नेदुर्ननृतुश्चाप्सरोगणाः

jāte tasminnantarikṣātpuṣpavṛṣṭiḥ papāta ha |
devadundubhayo nedurnanṛtuścāpsarogaṇāḥ

गायद्भिर्मधुरं तत्र देवैः शक्रोऽभ्युवाच ह ।
शकुन्तले तव सुतश्चक्रवर्ती भविष्यति

gāyadbhirmadhuraṃ tatra devaiḥ śakro'bhyuvāca ha |
śakuntale tava sutaścakravartī bhaviṣyati

बलं तेजश्च रूपं च न समं भुवि केनचित् ।
आहर्ता वाजिमेधस्य शतसङ्ख्यस्य पौरवः

balaṃ tejaśca rūpaṃ ca na samaṃ bhuvi kenacit |
āhartā vājimedhasya śatasaṅkhyasya pauravaḥ

अनेकारपि साहस्रै राजसूयादिभिर्मखैः ।
स्वार्थं ब्राह्मणसात्कृत्वा दक्षिणाममितां ददत्

anekārapi sāhasrai rājasūyādibhirmakhaiḥ |
svārthaṃ brāhmaṇasātkṛtvā dakṣiṇāmamitāṃ dadat

देवतानां वचः श्रुत्वा कण्वाश्रमनिवासिनः ।
सभाजयन्तः कण्वस्य सुतां सर्वे महर्षयः

devatānāṃ vacaḥ śrutvā kaṇvāśramanivāsinaḥ |
sabhājayantaḥ kaṇvasya sutāṃ sarve maharṣayaḥ

शकुन्तला च तच्छ्रुत्वा परं हर्षमवाप सा ।
द्विजानाहूय मुनिभिः सत्कृत्य च महायशाः ।

śakuntalā ca tacchrutvā paraṃ harṣamavāpa sā |
dvijānāhūya munibhiḥ satkṛtya ca mahāyaśāḥ |

जातकर्मादिसंस्कारं कण्वः पुण्यवतां वरः ।
तस्याथ कारयामास वर्धमानस्य चासकृत्

jātakarmādisaṃskāraṃ kaṇvaḥ puṇyavatāṃ varaḥ |
tasyātha kārayāmāsa vardhamānasya cāsakṛt

यथाविधि यथान्यायं क्रियाः सर्वास्त्वकारयत् ।
दन्तैः शुक्लैः शिखरिभिःसिंहसंहननोऽभवत्

yathāvidhi yathānyāyaṃ kriyāḥ sarvāstvakārayat |
dantaiḥ śuklaiḥ śikharibhiḥsiṃhasaṃhanano'bhavat

चक्राङ्कितकरः श्रीमान्स्वयं विष्णुरिवापरः ।
चतुष्किष्कुर्महातेजा महामूर्धा महाबलः

cakrāṅkitakaraḥ śrīmānsvayaṃ viṣṇurivāparaḥ |
catuṣkiṣkurmahātejā mahāmūrdhā mahābalaḥ

कुमारो देवगर्भाभः स तत्राशु व्यवर्धत ।
ऋषेर्भयात्तु दुष्यन्तः स्मरन्नैवाह्वयत्तदा

kumāro devagarbhābhaḥ sa tatrāśu vyavardhata |
ṛṣerbhayāttu duṣyantaḥ smarannaivāhvayattadā

गते काले तु महति न सस्मार तपोधनाम् ।
षड्वर्षेषु ततो बालः कण्वाश्रमपदं प्रति

gate kāle tu mahati na sasmāra tapodhanām |
ṣaḍvarṣeṣu tato bālaḥ kaṇvāśramapadaṃ prati

व्याघ्रान्सिंहान्वराहांश्च वृकांश्च महिषांस्तथा ।
ऋक्षांश्चाभ्यहनद्व्यालान्पद्भ्यामाश्रमपीडकान्

vyāghrānsiṃhānvarāhāṃśca vṛkāṃśca mahiṣāṃstathā |
ṛkṣāṃścābhyahanadvyālānpadbhyāmāśramapīḍakān

बलाद्भुजाभ्यां संगृह्य बलवान्संनियम्य च ।
बद्ध्वा वृक्षेषु दौष्यन्तिराश्रमस्य समन्ततः

balādbhujābhyāṃ saṃgṛhya balavānsaṃniyamya ca |
baddhvā vṛkṣeṣu dauṣyantirāśramasya samantataḥ

आरुरोह द्रुमांश्चैव क्रीडन्स्म परिधावति ।
वनं च लोडयामास सिंहव्याघ्रगणैर्वृतम्

āruroha drumāṃścaiva krīḍansma paridhāvati |
vanaṃ ca loḍayāmāsa siṃhavyāghragaṇairvṛtam

ततश्च राक्षसान्सर्वान्पिशाचांश्च रिपून्रणे ।
मुष्टियुद्धेन तान्हत्वा ऋषीनाराधयत्तदा

tataśca rākṣasānsarvānpiśācāṃśca ripūnraṇe |
muṣṭiyuddhena tānhatvā ṛṣīnārādhayattadā

कश्चिद्दितिसुतस्तं तु हन्तुकामो महाबलः ।
वध्यमानांस्तु दैतेयानमर्षी तं समभ्ययात्

kaścidditisutastaṃ tu hantukāmo mahābalaḥ |
vadhyamānāṃstu daiteyānamarṣī taṃ samabhyayāt

तमागतं प्रहस्यैव बाहुभ्यां परिगृह्य च ।
दृढं चाबध्य बाहुभ्यां पीडयामास तं तदा

tamāgataṃ prahasyaiva bāhubhyāṃ parigṛhya ca |
dṛḍhaṃ cābadhya bāhubhyāṃ pīḍayāmāsa taṃ tadā

मर्दितो न शशाकास्मान्मोचितुं बलवत्तया ।
प्राक्रोशद्भैरवं तत्र द्वारेभ्यो निःसृतं त्वसृक्

mardito na śaśākāsmānmocituṃ balavattayā |
prākrośadbhairavaṃ tatra dvārebhyo niḥsṛtaṃ tvasṛk

तेन शब्देन वित्रस्ता मृगाः सिंहादयो गणाः ।
सुस्रुवुश्च शकृन्मूत्रमाश्रमस्थाश्च सुस्रुवुः

tena śabdena vitrastā mṛgāḥ siṃhādayo gaṇāḥ |
susruvuśca śakṛnmūtramāśramasthāśca susruvuḥ

निरसुं जानुभिः कृत्वा विससर्ज च सोऽपतत् ।
तद्दृष्ट्वा विस्मयं जग्मुः कुमारस्य विचेष्टितम्

nirasuṃ jānubhiḥ kṛtvā visasarja ca so'patat |
taddṛṣṭvā vismayaṃ jagmuḥ kumārasya viceṣṭitam

नित्यकालं वध्यमाना दैतेया राक्षसैः सह ।
कुमारस्य भयादेव नैव जग्मुस्तदाश्रमम्

nityakālaṃ vadhyamānā daiteyā rākṣasaiḥ saha |
kumārasya bhayādeva naiva jagmustadāśramam

ततोऽस्य नाम चक्रुस्ते कण्वाश्रमनिवासिनः ।
कण्वेन सहिताः सर्वे दृष्ट्वा कर्मातिमानुषम्

tato'sya nāma cakruste kaṇvāśramanivāsinaḥ |
kaṇvena sahitāḥ sarve dṛṣṭvā karmātimānuṣam

अस्त्वयं सर्वदमनः सर्वं हि दमयत्यसौ ।
स सर्वदमनो नाम कुमारः समपद्यत

astvayaṃ sarvadamanaḥ sarvaṃ hi damayatyasau |
sa sarvadamano nāma kumāraḥ samapadyata

विक्रमेणौजसा चैव बलेन च समन्वितः ।
अप्रेषयति दुष्यन्ते महिष्यास्तनयस्य च

vikrameṇaujasā caiva balena ca samanvitaḥ |
apreṣayati duṣyante mahiṣyāstanayasya ca

पाण्डुभावपरीताङ्गीं चिन्तया समभिप्लुताम् ।
लम्बालकां कृशां दीनां तथा मलिनवाससम्

pāṇḍubhāvaparītāṅgīṃ cintayā samabhiplutām |
lambālakāṃ kṛśāṃ dīnāṃ tathā malinavāsasam

शकुन्तलां च संप्रेक्ष्य प्रदध्यौ स मुनिस्तदा ।
शास्त्राणि सर्ववेदाश्च द्वादशाब्दस्य चाभवन्

śakuntalāṃ ca saṃprekṣya pradadhyau sa munistadā |
śāstrāṇi sarvavedāśca dvādaśābdasya cābhavan