अध्याय 94: गान्धर्व विवाह और कण्व का आशीर्वाद

सुव्यक्तं राजपुत्री त्वं यथा कल्याणि भाषसे ।
भार्या मे भव सुश्रोणि ब्रूहि किं करवाणि ते

suvyaktaṃ rājaputrī tvaṃ yathā kalyāṇi bhāṣase |
bhāryā me bhava suśroṇi brūhi kiṃ karavāṇi te

सुवर्णमालां वासांसि कुण्डले परिहाटके ।
नानापत्तनजे शुभ्रे मणिरत्ने च शोभने

suvarṇamālāṃ vāsāṃsi kuṇḍale parihāṭake |
nānāpattanaje śubhre maṇiratne ca śobhane

आहरामि तवाद्याहं निष्कादीन्यजिनानि च ।
सर्वं राज्यं तवाद्यास्तु भार्या मे भव शोभने

āharāmi tavādyāhaṃ niṣkādīnyajināni ca |
sarvaṃ rājyaṃ tavādyāstu bhāryā me bhava śobhane

गान्धर्वेण च मां भीरु विवाहेनैहि सुन्दरि ।
विवाहानां हि रम्भोरु गान्धर्वः श्रेष्ठ उच्यते

gāndharveṇa ca māṃ bhīru vivāhenaihi sundari |
vivāhānāṃ hi rambhoru gāndharvaḥ śreṣṭha ucyate

फलाहारो गतो राजन्पिता मे इत आश्रमात् ।
मुहूर्तं संप्रतीक्षस्व स मां तुभ्यं प्रदास्यति

phalāhāro gato rājanpitā me ita āśramāt |
muhūrtaṃ saṃpratīkṣasva sa māṃ tubhyaṃ pradāsyati

पिता हि मे प्रभुर्नित्यं दैवतं परमं मम ।
यस्मै मां दास्यति पिता स मे भर्ता भविष्यति

pitā hi me prabhurnityaṃ daivataṃ paramaṃ mama |
yasmai māṃ dāsyati pitā sa me bhartā bhaviṣyati

पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने ।
पुत्रस्तु स्थाविरे भावे न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति

pitā rakṣati kaumāre bhartā rakṣati yauvane |
putrastu sthāvire bhāve na strī svātantryamarhati

समन्यमाना राजेन्द्र पितरं मे तपस्विनम् ।
अधर्मेण हि धर्मिष्ठ कथं वरमुपास्महे

samanyamānā rājendra pitaraṃ me tapasvinam |
adharmeṇa hi dharmiṣṭha kathaṃ varamupāsmahe

मामैवं वद कल्याणि तपोराशिं दमात्मकम् ।
(शकुन्तलोवाच)
मन्युप्रहरणा विप्रा न विप्राः शस्त्रपाणयः

māmaivaṃ vada kalyāṇi taporāśiṃ damātmakam |
(śakuntalovāca)
manyupraharaṇā viprā na viprāḥ śastrapāṇayaḥ

मन्युना घ्नन्ति ते शत्रून्वज्रेणेन्द्र इवासुरान् ।
अग्निर्दहति तेजोभिः सूर्यो दहति रश्मिभिः

manyunā ghnanti te śatrūnvajreṇendra ivāsurān |
agnirdahati tejobhiḥ sūryo dahati raśmibhiḥ

राजा दहति दण्डेन ब्राह्मणो मन्युना दहेत् ।
क्रोधिता मन्युना घ्नन्ति वज्रपाणिरिवासुरान्

rājā dahati daṇḍena brāhmaṇo manyunā dahet |
krodhitā manyunā ghnanti vajrapāṇirivāsurān

जाने भद्रे महर्षिं तं तस्य मन्युर्न विद्यते ।
इच्छामि त्वां वरारोहे भजमानामनिन्दिते ।
त्वदर्थं मां स्थितं विद्धि त्वद्गतं हि मनो मम

jāne bhadre maharṣiṃ taṃ tasya manyurna vidyate |
icchāmi tvāṃ varārohe bhajamānāmanindite |
tvadarthaṃ māṃ sthitaṃ viddhi tvadgataṃ hi mano mama

आत्मनो बन्धुरात्मैव गतिरात्मैव चात्मनः ।
आत्मनैवात्मनो दानं कर्तुमर्हसि धर्मतः

ātmano bandhurātmaiva gatirātmaiva cātmanaḥ |
ātmanaivātmano dānaṃ kartumarhasi dharmataḥ

अष्टावेव समासेन विवाहा धर्मतः स्मृताः ।
ब्राह्मो दैवस्तथैवार्षः प्राजापत्यस्तथाऽऽसुरः

aṣṭāveva samāsena vivāhā dharmataḥ smṛtāḥ |
brāhmo daivastathaivārṣaḥ prājāpatyastathā''suraḥ

गान्धर्वो राक्षसश्चैव पैशाचश्चाष्टमः स्मृतः ।
तेषां धर्म्यान्यथापूर्वं मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत्

gāndharvo rākṣasaścaiva paiśācaścāṣṭamaḥ smṛtaḥ |
teṣāṃ dharmyānyathāpūrvaṃ manuḥ svāyaṃbhuvo'bravīt

प्रशस्तांश्चतुरः पूर्वान्ब्राह्मणस्योपधारय ।
षडानुपूर्व्या क्षत्रस्य विद्धि धर्म्याननिन्दिते

praśastāṃścaturaḥ pūrvānbrāhmaṇasyopadhāraya |
ṣaḍānupūrvyā kṣatrasya viddhi dharmyānanindite

राज्ञां तु राक्षसोऽप्युक्तो विट्शूद्रेष्वासुरः स्मृतः ।
पञ्चानां तु त्रयो धर्म्या अधर्म्यौ द्वौ स्मृताविह

rājñāṃ tu rākṣaso'pyukto viṭśūdreṣvāsuraḥ smṛtaḥ |
pañcānāṃ tu trayo dharmyā adharmyau dvau smṛtāviha

पैशाच आसुरश्चैव न कर्तव्यौ कदाचन ।
अनेन विधिना कार्यो धर्मस्यैषा गतिः स्मृता

paiśāca āsuraścaiva na kartavyau kadācana |
anena vidhinā kāryo dharmasyaiṣā gatiḥ smṛtā

गान्धर्वराक्षसौ क्षत्रे धर्म्यौ तौ मा विशङ्किथाः ।
पृथग्वा यदि वा मिश्रौ कर्तव्यौ नात्र संशयः

gāndharvarākṣasau kṣatre dharmyau tau mā viśaṅkithāḥ |
pṛthagvā yadi vā miśrau kartavyau nātra saṃśayaḥ

सा त्वं मम सकामस्य सकामा वरवर्णिनी ।
गान्धर्वेण विवाहेन भार्या भवितुमर्हसि

sā tvaṃ mama sakāmasya sakāmā varavarṇinī |
gāndharveṇa vivāhena bhāryā bhavitumarhasi

यदि धर्मपथस्त्वेव यदि चात्मा प्रभुर्मम ।
प्रदाने पौरवश्रेष्ठ शृणु मे समयं प्रभो

yadi dharmapathastveva yadi cātmā prabhurmama |
pradāne pauravaśreṣṭha śṛṇu me samayaṃ prabho

सत्यं मे प्रतिजानीहि यथा वक्ष्याम्यहं रहः ।
मयि जायेत यः पुत्रः स भवेत्त्वदनन्तरः

satyaṃ me pratijānīhi yathā vakṣyāmyahaṃ rahaḥ |
mayi jāyeta yaḥ putraḥ sa bhavettvadanantaraḥ

युवराजो महाराज सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ।
यद्येतदेवं दुष्यन्त अस्तु मे सङ्गमस्त्वया

yuvarājo mahārāja satyametadbravīmi te |
yadyetadevaṃ duṣyanta astu me saṅgamastvayā

तस्यास्तु सर्वं संश्रुत्य यथोक्तं स विशांपतिः ।
दुष्यन्तः पुनरेवाह यद्यदिच्छसि तद्वद

tasyāstu sarvaṃ saṃśrutya yathoktaṃ sa viśāṃpatiḥ |
duṣyantaḥ punarevāha yadyadicchasi tadvada

ख्यातो लोकप्रवादोयं विवाह इति शास्त्रतः ।
वैवाहिकीं क्रियां सन्तः प्रशंसन्ति प्रजाहिताम्

khyāto lokapravādoyaṃ vivāha iti śāstrataḥ |
vaivāhikīṃ kriyāṃ santaḥ praśaṃsanti prajāhitām

लोकप्रवादशान्त्यर्थं विवाहं विधिना कुरु ।
सन्त्यत्र यज्ञपात्राणि दर्भाः सुमनसोऽक्षताः

lokapravādaśāntyarthaṃ vivāhaṃ vidhinā kuru |
santyatra yajñapātrāṇi darbhāḥ sumanaso'kṣatāḥ

यथा युक्तो विवाहः स्यात्तथा युक्ता प्रजा भवेत् ।
तस्मादाज्यं हविर्लाजाः सिकता ब्राह्मणास्तव

yathā yukto vivāhaḥ syāttathā yuktā prajā bhavet |
tasmādājyaṃ havirlājāḥ sikatā brāhmaṇāstava

वैवाहिकानि चान्यानि समस्तानीह पार्थिव ।
दुरुक्तमपि राजेन्द्र क्षन्तव्यं धर्मकारणात्

vaivāhikāni cānyāni samastānīha pārthiva |
duruktamapi rājendra kṣantavyaṃ dharmakāraṇāt

एवमस्त्विति तां राजा प्रत्युवाचाविचारयन् ।
अपि च त्वां हि नेष्यामि नगरं स्वं शुचिस्मिते

evamastviti tāṃ rājā pratyuvācāvicārayan |
api ca tvāṃ hi neṣyāmi nagaraṃ svaṃ śucismite

यथा त्वमर्हा सुश्रोणि मन्यसे तद्ब्रवीमि ते ।
एवमुक्त्वा स राजर्षिस्तामनिन्दितगामिनीम्

yathā tvamarhā suśroṇi manyase tadbravīmi te |
evamuktvā sa rājarṣistāmaninditagāminīm

पुरोहितं समाहूय वचनं युक्तमब्रवीत् ।
राजपुत्र्या यदुक्तं वै न वृथा कर्तुमुत्सहे

purohitaṃ samāhūya vacanaṃ yuktamabravīt |
rājaputryā yaduktaṃ vai na vṛthā kartumutsahe

क्रियाहीनो हि न भवेन्मम पुत्रो महाद्युतिः ।
तथा कुरुष्व शास्त्रोक्तं विवाहं मा चिरंकुरु

kriyāhīno hi na bhavenmama putro mahādyutiḥ |
tathā kuruṣva śāstroktaṃ vivāhaṃ mā ciraṃkuru

एवमुक्तो नृपतिना द्विजः परमयन्त्रितः ।
शोभनं राजराजेति विधिना कृतवान्द्विजः

evamukto nṛpatinā dvijaḥ paramayantritaḥ |
śobhanaṃ rājarājeti vidhinā kṛtavāndvijaḥ

शासनाद्विप्रमुख्यस्य कृतकौतुकमङ्गलः ।
जग्राह विधिवत्पाणावुवास च तया सह

śāsanādvipramukhyasya kṛtakautukamaṅgalaḥ |
jagrāha vidhivatpāṇāvuvāsa ca tayā saha

विश्वास्य चैनां स प्रायादब्रवीच्च पुनः पुनः ।
प्रेषयिष्ये तवार्थाय वाहिनीं चतुरङ्गिणीम्

viśvāsya caināṃ sa prāyādabravīcca punaḥ punaḥ |
preṣayiṣye tavārthāya vāhinīṃ caturaṅgiṇīm

त्रैविद्यवृद्धैः सहितां नानाराजजनैः सह ।
शिबिकासहस्रैः सहिता वयमायान्ति बान्धवाः

traividyavṛddhaiḥ sahitāṃ nānārājajanaiḥ saha |
śibikāsahasraiḥ sahitā vayamāyānti bāndhavāḥ

मूकाश्चैव किराताश्च कुब्जा वामनकैः सह ।
सहिताः कञ्चुकिवरैर्वाहिनी सूतमागधैः

mūkāścaiva kirātāśca kubjā vāmanakaiḥ saha |
sahitāḥ kañcukivarairvāhinī sūtamāgadhaiḥ

शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर्वनं च समुपैष्यति ।
तथा त्वामानयिष्यामि नगरं स्वं शुचिस्मिते

śaṅkhadundubhinirghoṣairvanaṃ ca samupaiṣyati |
tathā tvāmānayiṣyāmi nagaraṃ svaṃ śucismite

अन्यथा त्वां न नेष्यामि स्वनिवेशमसत्कृताम् ।
सर्वमङ्गलसत्कारैः सुभ्रु सत्यं करोमि ते

anyathā tvāṃ na neṣyāmi svaniveśamasatkṛtām |
sarvamaṅgalasatkāraiḥ subhru satyaṃ karomi te

एवमुक्त्वा स राजर्षिस्तामनिन्दितगामिनीम् ।
परिष्वज्य च बाहुभ्यां स्मितपूर्वमुदैक्षत

evamuktvā sa rājarṣistāmaninditagāminīm |
pariṣvajya ca bāhubhyāṃ smitapūrvamudaikṣata

प्रदक्षिणीकृतां देवीं पुनस्तां परिषस्वजे ।
शकुन्तला सा सुमुखी पपात नृपपादयोः

pradakṣiṇīkṛtāṃ devīṃ punastāṃ pariṣasvaje |
śakuntalā sā sumukhī papāta nṛpapādayoḥ

तां देवीं पुनरुत्थाप्य मा शुचेति पुनः पुनः ।
शपेयं सुकृतेनैव प्रापयिष्ये नृपात्मजे

tāṃ devīṃ punarutthāpya mā śuceti punaḥ punaḥ |
śapeyaṃ sukṛtenaiva prāpayiṣye nṛpātmaje

इति तस्याः प्रतिश्रुत्य स नृपो जनमेजय ।
मनसा चिन्तयन्प्रायात्काश्यपं प्रति पार्थिव

iti tasyāḥ pratiśrutya sa nṛpo janamejaya |
manasā cintayanprāyātkāśyapaṃ prati pārthiva

भगवांस्तपसा युक्तः श्रुत्वा किं नु करिष्यति ।
तं न प्रसाद्यागतोऽहं प्रसीदेति द्विजोत्तमम् ।
एवं संचिन्तयन्नेव प्रविवेश स्वकं पुरम्

bhagavāṃstapasā yuktaḥ śrutvā kiṃ nu kariṣyati |
taṃ na prasādyāgato'haṃ prasīdeti dvijottamam |
evaṃ saṃcintayanneva praviveśa svakaṃ puram

ततो मुहूर्ते याते तु कण्वोऽप्याश्रममागमत् ।
शकुन्तला च पितरं ह्रिया नोपजगाम तम्

tato muhūrte yāte tu kaṇvo'pyāśramamāgamat |
śakuntalā ca pitaraṃ hriyā nopajagāma tam

शङ्कितेव च विप्रर्षिमुपचक्राम सा शनैः ।
ततोऽस्य भारं जग्राह आसनं चाप्यकल्पयत्

śaṅkiteva ca viprarṣimupacakrāma sā śanaiḥ |
tato'sya bhāraṃ jagrāha āsanaṃ cāpyakalpayat

प्राक्षालयच्च सा पादौ काश्यपस्य महात्मनः ।
न चैनं लज्जयाऽशक्नोदक्षिभ्यामभिवीक्षितुम्

prākṣālayacca sā pādau kāśyapasya mahātmanaḥ |
na cainaṃ lajjayā'śaknodakṣibhyāmabhivīkṣitum

शकुन्तला च सव्रीडा तमृषिं नाभ्यभाषत ।
तस्मात्स्वधर्मात्स्खलिता भीता सा भरतर्षभ

śakuntalā ca savrīḍā tamṛṣiṃ nābhyabhāṣata |
tasmātsvadharmātskhalitā bhītā sā bharatarṣabha

अभवद्दोषदर्शित्वाद्ब्रह्मचारिण्ययन्त्रिता ।
स तदा व्रीडितां दृष्ट्वा ऋषिस्तां प्रत्यभाषत

abhavaddoṣadarśitvādbrahmacāriṇyayantritā |
sa tadā vrīḍitāṃ dṛṣṭvā ṛṣistāṃ pratyabhāṣata

सव्रीडैव च दीर्घायुः पुरेव भविता न च ।
वृत्तं कथय रम्भोरु मा त्रासं च प्रकल्पय

savrīḍaiva ca dīrghāyuḥ pureva bhavitā na ca |
vṛttaṃ kathaya rambhoru mā trāsaṃ ca prakalpaya

ततः प्रक्षाल्य पादौ सा विश्रान्तं पुनरब्रवीत् ।
निधाय कामं तस्यर्षेः कन्दानि च फलानि च

tataḥ prakṣālya pādau sā viśrāntaṃ punarabravīt |
nidhāya kāmaṃ tasyarṣeḥ kandāni ca phalāni ca

ततः संवाह्य पादौ सा विश्रान्तं वेदिमध्यमा ।
शकुन्तला पौरवाणां दुष्यन्तं जग्मुषी पतिम्

tataḥ saṃvāhya pādau sā viśrāntaṃ vedimadhyamā |
śakuntalā pauravāṇāṃ duṣyantaṃ jagmuṣī patim

ततः कृच्छ्रादतिशुभा सव्रीडा श्रमती तदा ।
सगद्गदमुवाचेदं काश्यपं सा शुचिस्मिता

tataḥ kṛcchrādatiśubhā savrīḍā śramatī tadā |
sagadgadamuvācedaṃ kāśyapaṃ sā śucismitā

राजा ताताजगामेह दुष्यन्त इलिलात्मजः ।
मया पतिर्वृतो योऽसौ दैवयोगादिहागतः

rājā tātājagāmeha duṣyanta ililātmajaḥ |
mayā patirvṛto yo'sau daivayogādihāgataḥ

तस्य तात प्रसीद त्वं भर्ता मे सुमहायशाः ।
अतः सर्वं तु यद्वृत्तं दिव्यज्ञानेन पश्यसि

tasya tāta prasīda tvaṃ bhartā me sumahāyaśāḥ |
ataḥ sarvaṃ tu yadvṛttaṃ divyajñānena paśyasi

अभयं क्षत्रियकुले प्रसादं कर्तुमर्हसि ।
(वैशंपायन उवाच)
चक्षुषा स तु दिव्येन सर्वं विज्ञाय काश्यपः

abhayaṃ kṣatriyakule prasādaṃ kartumarhasi |
(vaiśaṃpāyana uvāca)
cakṣuṣā sa tu divyena sarvaṃ vijñāya kāśyapaḥ

ततो धर्मिष्ठतां मत्वा धर्मे चास्खलितं मनः ।
उवाच भगवान्प्रीतस्तद्वृत्तं सुमहातपाः

tato dharmiṣṭhatāṃ matvā dharme cāskhalitaṃ manaḥ |
uvāca bhagavānprītastadvṛttaṃ sumahātapāḥ

एवमेतन्मया ज्ञातं दृष्टं दिव्येन चक्षुषा ।
त्वयाऽद्य राजान्वयया मामनादृत्य यत्कृतम्

evametanmayā jñātaṃ dṛṣṭaṃ divyena cakṣuṣā |
tvayā'dya rājānvayayā māmanādṛtya yatkṛtam

पुंसा सह समायोगो न स धर्मोपघातकः ।
न भयं विद्यते भद्रे मा शुचः सुकृतं कृतम्

puṃsā saha samāyogo na sa dharmopaghātakaḥ |
na bhayaṃ vidyate bhadre mā śucaḥ sukṛtaṃ kṛtam

क्षत्रियस्य तु गान्धर्वो विवाहः श्रेष्ठ उच्यते ।
सकामायाः सकामेन निमन्त्रः श्रेष्ठ उच्यते

kṣatriyasya tu gāndharvo vivāhaḥ śreṣṭha ucyate |
sakāmāyāḥ sakāmena nimantraḥ śreṣṭha ucyate

किं पुनर्विधिवत्कृत्वा सुप्रजस्त्वमवाप्स्यसि ।
धर्मात्मा च महात्मा च दुष्यन्तः पुरुषोत्तमः

kiṃ punarvidhivatkṛtvā suprajastvamavāpsyasi |
dharmātmā ca mahātmā ca duṣyantaḥ puruṣottamaḥ

अभ्यागच्छत्पतिर्यस्त्वां भजमानां शकुन्तले ।
महात्मा जनिता लोके पुत्रस्तव महायशाः

abhyāgacchatpatiryastvāṃ bhajamānāṃ śakuntale |
mahātmā janitā loke putrastava mahāyaśāḥ

स च सर्वां समुद्रान्तां कृत्स्नां भोक्ष्यति मेदिनीम् ।
परं चाभिप्रयातस्य चक्रं तस्य महात्मनः

sa ca sarvāṃ samudrāntāṃ kṛtsnāṃ bhokṣyati medinīm |
paraṃ cābhiprayātasya cakraṃ tasya mahātmanaḥ

भविष्यत्यप्रतिहतं सततं चक्रवर्तिनः ।
प्रसन्न एव तस्याहं त्वकृते वरवर्णिनि

bhaviṣyatyapratihataṃ satataṃ cakravartinaḥ |
prasanna eva tasyāhaṃ tvakṛte varavarṇini

ऋतवो बहवस्ते वै गता व्यर्थाः शुचिस्मिते ।
सार्थकं सांप्रतं ह्येतन्न च पाप्मास्ति तेऽनघे ।
गृहाण च वरं मत्तस्तत्कृते यदभीप्सितम्

ṛtavo bahavaste vai gatā vyarthāḥ śucismite |
sārthakaṃ sāṃprataṃ hyetanna ca pāpmāsti te'naghe |
gṛhāṇa ca varaṃ mattastatkṛte yadabhīpsitam

मया पतिर्वृतो योऽसौ दुष्यन्तः पुरुषोत्तमः ।
मम चैव पतिर्दृष्टो देवतानां समक्षतः ।
तस्मै ससचिवाय त्वं प्रसादं कर्तुमर्हसि

mayā patirvṛto yo'sau duṣyantaḥ puruṣottamaḥ |
mama caiva patirdṛṣṭo devatānāṃ samakṣataḥ |
tasmai sasacivāya tvaṃ prasādaṃ kartumarhasi

इत्येवमुक्त्वा मनसा प्रणिधाय मनस्विनी ।
ततो धर्मिष्ठतां वव्रे राज्ये चास्खलनं तथा

ityevamuktvā manasā praṇidhāya manasvinī |
tato dharmiṣṭhatāṃ vavre rājye cāskhalanaṃ tathā

शकुन्तलां पौरवाणां दुष्यन्तहितकाम्यया ।
एवमस्त्विति तां प्राह कण्वो धर्मभृतां वरः

śakuntalāṃ pauravāṇāṃ duṣyantahitakāmyayā |
evamastviti tāṃ prāha kaṇvo dharmabhṛtāṃ varaḥ

पस्पर्श चापि पाणिभ्यां सुतां श्रीमिवरूपिणीम्

pasparśa cāpi pāṇibhyāṃ sutāṃ śrīmivarūpiṇīm

अद्यप्रभृति देवी त्वं दुष्यन्तस्य महात्मनः ।
पतिव्रतानां या वृत्तिस्तां वृत्तिमनुपालय

adyaprabhṛti devī tvaṃ duṣyantasya mahātmanaḥ |
pativratānāṃ yā vṛttistāṃ vṛttimanupālaya

इत्येवमुक्त्वा धर्मात्मा तां विशुद्ध्यर्थमस्पृशत् ।
स्पृष्टमात्रे शरीरे तु परं हर्षमवाप सा

ityevamuktvā dharmātmā tāṃ viśuddhyarthamaspṛśat |
spṛṣṭamātre śarīre tu paraṃ harṣamavāpa sā