अध्याय 93: शकुन्तला का जन्म

एवमुक्तस्तया शक्रः संदिदेश सदागतिम् ।
प्रातिष्ठत तदा काले मेनका वायुना सह

evamuktastayā śakraḥ saṃdideśa sadāgatim |
prātiṣṭhata tadā kāle menakā vāyunā saha

अथापश्यद्वरारोहा तपसा दग्धकिल्बिषम् ।
मिश्वामित्रं तप्यमानं मेनका भीरुराश्रमे

athāpaśyadvarārohā tapasā dagdhakilbiṣam |
miśvāmitraṃ tapyamānaṃ menakā bhīrurāśrame

अभिवाद्य ततः सा तं प्राक्रीडदृषिसन्निधौ ।
अपोवाह च वासोऽस्या मारुतः शशिसंनिभम्

abhivādya tataḥ sā taṃ prākrīḍadṛṣisannidhau |
apovāha ca vāso'syā mārutaḥ śaśisaṃnibham

सागच्छत्त्वरिता भूमिं वासस्तदभिलिप्सती ।
कुत्सयन्तीव सव्रीडं मारुतं वरवर्णिनी

sāgacchattvaritā bhūmiṃ vāsastadabhilipsatī |
kutsayantīva savrīḍaṃ mārutaṃ varavarṇinī

पश्यतस्तस्य राजर्षेरप्यग्निसमतेजसः ।
विश्वामित्रस्ततस्तां तु विषमस्थामनिन्दिताम्

paśyatastasya rājarṣerapyagnisamatejasaḥ |
viśvāmitrastatastāṃ tu viṣamasthāmaninditām

गृद्धां वाससि संभ्रान्तां मेनकां मुनिसत्तमः ।
अनिर्देश्यवयोरूपामपश्यद्विवृतां तदा

gṛddhāṃ vāsasi saṃbhrāntāṃ menakāṃ munisattamaḥ |
anirdeśyavayorūpāmapaśyadvivṛtāṃ tadā

तस्या रूपगुणान्दृष्ट्वा स तु विप्रर्षभस्तदा ।
चकार भावं संसर्गे तया कामवशं गतः

tasyā rūpaguṇāndṛṣṭvā sa tu viprarṣabhastadā |
cakāra bhāvaṃ saṃsarge tayā kāmavaśaṃ gataḥ

न्यमन्त्रयत चाप्येनां सा चाप्यैच्छदनिन्दिता ।
तौ तत्र सुचिरं कालमुभौ व्यवहरतां तदा

nyamantrayata cāpyenāṃ sā cāpyaicchadaninditā |
tau tatra suciraṃ kālamubhau vyavaharatāṃ tadā

रममाणौ यथाकामं यतैकदिवसं तथा ।
एवं वर्षसहस्राणामतीतं नान्वचिन्तयत्

ramamāṇau yathākāmaṃ yataikadivasaṃ tathā |
evaṃ varṣasahasrāṇāmatītaṃ nānvacintayat

कामक्रोधावजितवान्मुनिर्नित्यं समाहितः ।
चिरार्जितस्य तपसः क्षयं स कृतवान्मुनिः

kāmakrodhāvajitavānmunirnityaṃ samāhitaḥ |
cirārjitasya tapasaḥ kṣayaṃ sa kṛtavānmuniḥ

तपसः संक्षयादेव मुनिर्मोहं समाविशत् ।
मोहाभिभूतः क्रोधात्मा ग्रसन्मूलफलान्मुनिः

tapasaḥ saṃkṣayādeva munirmohaṃ samāviśat |
mohābhibhūtaḥ krodhātmā grasanmūlaphalānmuniḥ

पादैर्जलरवं कृत्वा अन्तर्द्वीपे कुटीं गतः ।
मेनका गन्तुकामा तु शुश्राव जलनिस्वनम्

pādairjalaravaṃ kṛtvā antardvīpe kuṭīṃ gataḥ |
menakā gantukāmā tu śuśrāva jalanisvanam

तपसा दीप्तवीर्योऽसावाकाशादेति याति च ।
अद्य संज्ञां विजानामि ययाऽद्य तपसः क्षयः

tapasā dīptavīryo'sāvākāśādeti yāti ca |
adya saṃjñāṃ vijānāmi yayā'dya tapasaḥ kṣayaḥ

गन्तुं न युक्तमित्युक्त्वा ऋतुस्नाताथ मेनका ।
कामरागाभिभूतस्य मुनेः पार्स्वं जगाम ह

gantuṃ na yuktamityuktvā ṛtusnātātha menakā |
kāmarāgābhibhūtasya muneḥ pārsvaṃ jagāma ha

जनयामास स मुनिर्मेनकायां शकुन्तलाम् ।
प्रस्थे हिमवतो रम्ये मालिनीमभितो नदीम्

janayāmāsa sa munirmenakāyāṃ śakuntalām |
prasthe himavato ramye mālinīmabhito nadīm

देवगर्भोपमां बालां सर्वाभरणभूषिताम् ।
शयानां शयने रम्ये मेनका वाक्यमब्रवीत्

devagarbhopamāṃ bālāṃ sarvābharaṇabhūṣitām |
śayānāṃ śayane ramye menakā vākyamabravīt

महर्षेरुग्रतपसस्तेजस्त्वमसि भामिनि ।
तस्मात्स्वर्गं गमिष्यामि देवकार्यार्थमागता

maharṣerugratapasastejastvamasi bhāmini |
tasmātsvargaṃ gamiṣyāmi devakāryārthamāgatā

जातमुत्सृज्य तं गर्भं मेनका मालिनीमनु ।
कृतकार्या ततस्तूर्णमगच्छच्छक्रसंसदम्

jātamutsṛjya taṃ garbhaṃ menakā mālinīmanu |
kṛtakāryā tatastūrṇamagacchacchakrasaṃsadam

तं वने विजने गर्भं सिंहव्याघ्रसमाकुले ।
दृष्ट्वा शयानं शकुनाः समन्तात्पर्यवारयन् ।
नेमां हिंस्युर्वने बालां क्रव्यादा मांसगृद्धिनः

taṃ vane vijane garbhaṃ siṃhavyāghrasamākule |
dṛṣṭvā śayānaṃ śakunāḥ samantātparyavārayan |
nemāṃ hiṃsyurvane bālāṃ kravyādā māṃsagṛddhinaḥ

पर्यरक्षन्त तां तत्र शकुन्ता मेनकात्मजाम् ।
उपस्प्रष्टुं गतश्चाहमपश्यं शयितामिमाम्

paryarakṣanta tāṃ tatra śakuntā menakātmajām |
upaspraṣṭuṃ gataścāhamapaśyaṃ śayitāmimām

निर्जने विपिने रम्ये शकुन्तैः परिवारिताम् ।
मां दृष्ट्वैवाभ्यपद्यन्त पादयोः पतिता द्विजाः ।
अब्रुञ्शकुनाः सर्वे कलं मधुरभाषिणः

nirjane vipine ramye śakuntaiḥ parivāritām |
māṃ dṛṣṭvaivābhyapadyanta pādayoḥ patitā dvijāḥ |
abruñśakunāḥ sarve kalaṃ madhurabhāṣiṇaḥ

विश्वामित्रसुतां ब्रह्मन्न्यासभूतां भरस्व वै ।
कामक्रोधावजितवान्सखा ते कौशिकीं गतः

viśvāmitrasutāṃ brahmannyāsabhūtāṃ bharasva vai |
kāmakrodhāvajitavānsakhā te kauśikīṃ gataḥ

तस्मात्पोषय तत्पुत्रीं दयावानिति तेऽब्रुवन् ।
सर्वभूतरुतज्ञोऽहं दयावान्सर्वजन्तुषु

tasmātpoṣaya tatputrīṃ dayāvāniti te'bruvan |
sarvabhūtarutajño'haṃ dayāvānsarvajantuṣu

आनयित्वा ततश्चैनां दुहितृत्वे न्यवेशयम्

ānayitvā tataścaināṃ duhitṛtve nyaveśayam

शरीरकृत्प्राणदाता यस्य चान्नानि भुञ्जते ।
क्रमेणैते त्रयोऽप्युक्ताः पितरो धर्मशासने

śarīrakṛtprāṇadātā yasya cānnāni bhuñjate |
krameṇaite trayo'pyuktāḥ pitaro dharmaśāsane

निर्जने तु वने यस्माच्छकुन्तैः परिवारिता ।
शकुन्तलेति नामास्याः कृतं चापि ततो मया

nirjane tu vane yasmācchakuntaiḥ parivāritā |
śakuntaleti nāmāsyāḥ kṛtaṃ cāpi tato mayā

एवं दुहितरं विद्धि मम विप्र शकुन्तलाम् ।
शकुन्तला च पितरं मन्यते मामनिन्दिता

evaṃ duhitaraṃ viddhi mama vipra śakuntalām |
śakuntalā ca pitaraṃ manyate māmaninditā

एतदाचष्ट पृष्टः सन्मम जन्म महर्षये ।
सुतां कण्वस्य मामेवं विद्धि त्वं मनुजाधिप

etadācaṣṭa pṛṣṭaḥ sanmama janma maharṣaye |
sutāṃ kaṇvasya māmevaṃ viddhi tvaṃ manujādhipa

कण्वं हि पितरं मन्ये पितरं स्वमजानती ।
इति ते कथितं राजन्यथावृत्तं श्रुतं मया

kaṇvaṃ hi pitaraṃ manye pitaraṃ svamajānatī |
iti te kathitaṃ rājanyathāvṛttaṃ śrutaṃ mayā