अध्याय 90: दुष्यन्त आखेट के लिए निकलते हैं

संभवं भरतस्याहं चरितं च महामतेः ।
शकुन्तलायाश्चोत्पत्तिं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

saṃbhavaṃ bharatasyāhaṃ caritaṃ ca mahāmateḥ |
śakuntalāyāścotpattiṃ śrotumicchāmi tattvataḥ

दुष्यन्तेन च वीरेण यथा प्राप्ता शकुन्तला ।
तं वै पुरुषसिंहस्य भगवन्विस्तरं त्वहम्

duṣyantena ca vīreṇa yathā prāptā śakuntalā |
taṃ vai puruṣasiṃhasya bhagavanvistaraṃ tvaham

श्रोतुमिच्छामि तत्त्वज्ञ सर्वं मतिमतां वर ।
(वैशंपायन उवाच)
स कदाचिन्महाबाहुः प्रभूतबलवाहनः

śrotumicchāmi tattvajña sarvaṃ matimatāṃ vara |
(vaiśaṃpāyana uvāca)
sa kadācinmahābāhuḥ prabhūtabalavāhanaḥ

वनं जगाम गहनं हयनागशतैर्वृतः ।
बलेन चतुरङ्गेण वृतः परमवल्गुना

vanaṃ jagāma gahanaṃ hayanāgaśatairvṛtaḥ |
balena caturaṅgeṇa vṛtaḥ paramavalgunā

खड्गशक्तिधरैर्वीरैर्गदामुसलपाणिभिः ।
प्रासतोमरहस्तैश्च ययौ योधशतैर्वृतः

khaḍgaśaktidharairvīrairgadāmusalapāṇibhiḥ |
prāsatomarahastaiśca yayau yodhaśatairvṛtaḥ

सिंहनादैश्च योधानां शङ्खदुनदुभिनिःस्वनैः ।
रथनेमिस्वनैश्चैव सनागवरबृंहितैः

siṃhanādaiśca yodhānāṃ śaṅkhadunadubhiniḥsvanaiḥ |
rathanemisvanaiścaiva sanāgavarabṛṃhitaiḥ

नानायुधधरैश्चापि नानावेषधरैस्तथा ।
ह्रेषितस्वनमिश्रैश्च क्ष्वेडितास्फोटितस्वनैः

nānāyudhadharaiścāpi nānāveṣadharaistathā |
hreṣitasvanamiśraiśca kṣveḍitāsphoṭitasvanaiḥ

आसीत्किलकिलाशब्दस्तस्मिन्गच्छति पार्थिवे ।
प्रासादवरशृङ्गस्थाः परया नृपशोभया

āsītkilakilāśabdastasmingacchati pārthive |
prāsādavaraśṛṅgasthāḥ parayā nṛpaśobhayā

ददृशुस्तं स्त्रियस्तत्र शूरमात्मयशस्करम् ।
शक्रोपमममित्रघ्नं परवारणवारणम्

dadṛśustaṃ striyastatra śūramātmayaśaskaram |
śakropamamamitraghnaṃ paravāraṇavāraṇam

पश्यन्तः स्त्रीगणास्तत्र वज्रपाणिं स्म मेनिरे ।
अयं स पुरुषव्याघ्रो रणे वसुपराक्रमः

paśyantaḥ strīgaṇāstatra vajrapāṇiṃ sma menire |
ayaṃ sa puruṣavyāghro raṇe vasuparākramaḥ

यस्य बाहुबलं प्राप्य न भवन्त्यसुहृद्गणाः ।
इति वाचो ब्रुवन्त्यस्ताः स्त्रियः प्रेम्णा नराधिपं

yasya bāhubalaṃ prāpya na bhavantyasuhṛdgaṇāḥ |
iti vāco bruvantyastāḥ striyaḥ premṇā narādhipaṃ

तुष्टुवुः पुष्पवृष्टीश्च ससृजुस्तस्य मूर्धनि ।
तत्रतत्र च विप्रेन्द्रैः स्तूयमानः समन्ततः

tuṣṭuvuḥ puṣpavṛṣṭīśca sasṛjustasya mūrdhani |
tatratatra ca viprendraiḥ stūyamānaḥ samantataḥ

निर्ययौ परमप्रीत्या वनं मृगजिघांसया ।
तं देवराजप्रतिमं मत्तवारणधूर्गतम्

niryayau paramaprītyā vanaṃ mṛgajighāṃsayā |
taṃ devarājapratimaṃ mattavāraṇadhūrgatam

द्विजक्षत्रियविट्शूद्रा निर्यान्तमनुजग्मिरे ।
ददृशुर्वर्धमानास्ते आशीर्भिश्च जयेन च

dvijakṣatriyaviṭśūdrā niryāntamanujagmire |
dadṛśurvardhamānāste āśīrbhiśca jayena ca

सुदूरमनुजग्मुस्तं पौरजानपदास्तथा ।
न्यवर्तन्त ततः पश्चादनुज्ञाता नृपेण ह

sudūramanujagmustaṃ paurajānapadāstathā |
nyavartanta tataḥ paścādanujñātā nṛpeṇa ha

सुपर्णप्रतिमेनाथ रथेन वसुधाधिपः ।
महीमापूरयामास घोषेण त्रिदिवं तथा

suparṇapratimenātha rathena vasudhādhipaḥ |
mahīmāpūrayāmāsa ghoṣeṇa tridivaṃ tathā

स गच्छन्ददृशे धीमान्नन्दनप्रतिमं वनम् ।
बिल्वार्कखदिराकीर्णं कपित्थधवसंकुलम्

sa gacchandadṛśe dhīmānnandanapratimaṃ vanam |
bilvārkakhadirākīrṇaṃ kapitthadhavasaṃkulam

विषमं पर्वतस्रस्तै रश्मभिश्च समावृतम् ।
निर्जलं निर्मनुष्यं च बहुयोजनमायतम्

viṣamaṃ parvatasrastai raśmabhiśca samāvṛtam |
nirjalaṃ nirmanuṣyaṃ ca bahuyojanamāyatam

मृगसिंहैर्वृतं घोरैरन्यैश्चापि वनेचरैः ।
तद्वनं मनुजव्याघ्रः सभृत्यबलवाहनः

mṛgasiṃhairvṛtaṃ ghorairanyaiścāpi vanecaraiḥ |
tadvanaṃ manujavyāghraḥ sabhṛtyabalavāhanaḥ

लोडयामास दुष्यन्तः सूदयन्विविधान्मृगान् ।
बाणगोचरसंप्राप्तांस्तत्र व्याघ्रगणान्बहून्

loḍayāmāsa duṣyantaḥ sūdayanvividhānmṛgān |
bāṇagocarasaṃprāptāṃstatra vyāghragaṇānbahūn

पातयामास दुष्यन्तो निर्बिभेद च सायकैः ।
दूरस्थान्सायकैः कांश्चिदभिनत्स नराधिपः

pātayāmāsa duṣyanto nirbibheda ca sāyakaiḥ |
dūrasthānsāyakaiḥ kāṃścidabhinatsa narādhipaḥ

अभ्याशमागतांश्चान्यान्खड्गेन निरकृन्तत ।
कांश्चिदेणान्समाजघ्ने शक्त्या शक्तिमतां वरः

abhyāśamāgatāṃścānyānkhaḍgena nirakṛntata |
kāṃścideṇānsamājaghne śaktyā śaktimatāṃ varaḥ

गदामण्डलतत्त्वज्ञश्चचारामितविक्रमः ।
तोमरैरसिभिश्चापि गदामुसलकम्पनैः

gadāmaṇḍalatattvajñaścacārāmitavikramaḥ |
tomarairasibhiścāpi gadāmusalakampanaiḥ

चचार स विनिघ्नन्वै वन्यांस्तत्र मृगद्विजान् ।
राज्ञा चाद्भुतवीर्येण योधैश्च समरप्रियैः

cacāra sa vinighnanvai vanyāṃstatra mṛgadvijān |
rājñā cādbhutavīryeṇa yodhaiśca samarapriyaiḥ

लोड्यमानं महारण्यं तत्यजुः स्म मृगाधिपाः ।
तत्र विद्रुतयूथानि हतयूथपतीनि च

loḍyamānaṃ mahāraṇyaṃ tatyajuḥ sma mṛgādhipāḥ |
tatra vidrutayūthāni hatayūthapatīni ca

मृगयूथान्यथौत्सुक्याच्छब्दं चक्रुस्ततस्ततः ।
शुष्काश्चापि नदीर्गत्वा जलनैराश्यकर्शिताः

mṛgayūthānyathautsukyācchabdaṃ cakrustatastataḥ |
śuṣkāścāpi nadīrgatvā jalanairāśyakarśitāḥ

व्यायामक्लान्तहृदयाः पतन्ति स्म विचेतसः ।
क्षुत्पिपासापरीताश्च श्रान्ताश्च पतिता भुवि

vyāyāmaklāntahṛdayāḥ patanti sma vicetasaḥ |
kṣutpipāsāparītāśca śrāntāśca patitā bhuvi

केचित्तत्र नरव्याघ्रैरभक्ष्यन्त बुभुक्षितैः ।
केचिदग्निमथोत्पाद्य संसाध्य च वनेचराः

kecittatra naravyāghrairabhakṣyanta bubhukṣitaiḥ |
kecidagnimathotpādya saṃsādhya ca vanecarāḥ

भक्षयन्ति स्म मांसानि प्रकुट्य विधिवत्तदा ।
तत्र केचिद्गजा मत्ता बलिनः शस्त्रविक्षताः

bhakṣayanti sma māṃsāni prakuṭya vidhivattadā |
tatra kecidgajā mattā balinaḥ śastravikṣatāḥ

संकोच्याग्रकरान्भीताः प्राद्रवन्ति स्म वेगिताः ।
शकृन्मूत्रं सृजन्तश्च क्षरन्तः शोणितं बहु

saṃkocyāgrakarānbhītāḥ prādravanti sma vegitāḥ |
śakṛnmūtraṃ sṛjantaśca kṣarantaḥ śoṇitaṃ bahu

वन्या गजवरास्तत्र ममृदुर्मनुजान्बहून् ।
तद्वनं बलमेघेन शरधारेण संवृतम् ।
व्यरोचत मृगाकीर्णं राज्ञा हतमृगाधिपम्

vanyā gajavarāstatra mamṛdurmanujānbahūn |
tadvanaṃ balameghena śaradhāreṇa saṃvṛtam |
vyarocata mṛgākīrṇaṃ rājñā hatamṛgādhipam