अध्याय 91: दुष्यन्त मालिनी तट पर कण्व के आश्रम पहुँचते हैं

ततो मृगसहस्राणि हत्वा सबलवाहनः ।
तत्र मेघघनप्रख्यं सिद्धचारणसेवितम्

tato mṛgasahasrāṇi hatvā sabalavāhanaḥ |
tatra meghaghanaprakhyaṃ siddhacāraṇasevitam

वनमालोकयामास नगराद्योजनद्वये ।
मृगाननुचरन्वन्याञ्श्रमेण परिपीडितः

vanamālokayāmāsa nagarādyojanadvaye |
mṛgānanucaranvanyāñśrameṇa paripīḍitaḥ

मृगाननुचरन्राजा वेगेनाश्वानचोदयत् ।
राजा मृगप्रसङ्गेन वनमन्यद्विवेश ह

mṛgānanucaranrājā vegenāśvānacodayat |
rājā mṛgaprasaṅgena vanamanyadviveśa ha

एक एवोत्तमबलः क्षुत्पिपासाश्रमान्वितः ।
स वनस्यान्तमासाद्य महच्छून्यं समासदत्

eka evottamabalaḥ kṣutpipāsāśramānvitaḥ |
sa vanasyāntamāsādya mahacchūnyaṃ samāsadat

तच्चाप्यतीत्य नृपतिरुत्तमाश्रमसंयुतम् ।
मनःप्रह्लादजननं दृष्टिकान्तमतीव च

taccāpyatītya nṛpatiruttamāśramasaṃyutam |
manaḥprahlādajananaṃ dṛṣṭikāntamatīva ca

सीतमारुतसंयुक्तं जगामान्यन्महद्वनम् ।
पुष्पितैः पादपैः कीर्णमतीव सुखशाद्वलम्

sītamārutasaṃyuktaṃ jagāmānyanmahadvanam |
puṣpitaiḥ pādapaiḥ kīrṇamatīva sukhaśādvalam

विपुलं मधुरारावैर्नादितं विहगैस्तथा ।
पुंस्कोकिलनिनादैश्च झिल्लीकगणनादितम्

vipulaṃ madhurārāvairnāditaṃ vihagaistathā |
puṃskokilaninādaiśca jhillīkagaṇanāditam

प्रवृद्धविटपैर्वृक्षैः सुखच्छायैः समावृतम् ।
षट्पदाघूर्णिततलं लक्ष्म्या परमया युतम्

pravṛddhaviṭapairvṛkṣaiḥ sukhacchāyaiḥ samāvṛtam |
ṣaṭpadāghūrṇitatalaṃ lakṣmyā paramayā yutam

नापुष्पः पादपः कश्चिन्नाफलो नापि कण्टकी ।
षट्पदैर्नाप्यपाकीर्णस्तस्मिन्वै काननेऽभवत्

nāpuṣpaḥ pādapaḥ kaścinnāphalo nāpi kaṇṭakī |
ṣaṭpadairnāpyapākīrṇastasminvai kānane'bhavat

विगहैर्नादितं पुष्पैरलङ्कृतमतीव च ।
सर्वर्तुकुसुमैर्वृक्षैः सुखच्छायैः समावृतम्

vigahairnāditaṃ puṣpairalaṅkṛtamatīva ca |
sarvartukusumairvṛkṣaiḥ sukhacchāyaiḥ samāvṛtam

मनोरमं सहेष्वासो विवेश वनमुत्तमम् ।
मारुता कलितास्तत्र द्रुमाः कुसुमशाखिनः

manoramaṃ saheṣvāso viveśa vanamuttamam |
mārutā kalitāstatra drumāḥ kusumaśākhinaḥ

पुष्पवृष्टिं विचित्रां तु व्यसजंस्ते पुनः पुनः ।
दिवस्पृशोऽथ संघुष्टाः पक्षिभिर्मधुरस्वनैः

puṣpavṛṣṭiṃ vicitrāṃ tu vyasajaṃste punaḥ punaḥ |
divaspṛśo'tha saṃghuṣṭāḥ pakṣibhirmadhurasvanaiḥ

विरेजुः पादपास्तत्र विचित्रकुसुमाम्बराः ।
तेषां तत्र प्रवालेषु पुष्पभारावनामिषु

virejuḥ pādapāstatra vicitrakusumāmbarāḥ |
teṣāṃ tatra pravāleṣu puṣpabhārāvanāmiṣu

रुवन्ति रावान्मधुरान्षट्पदा मधुलिप्सवः ।
तत्र प्रदेशांश्च बहून्कुसुमोत्करमण्डितान्

ruvanti rāvānmadhurānṣaṭpadā madhulipsavaḥ |
tatra pradeśāṃśca bahūnkusumotkaramaṇḍitān

लतागृहपरिक्षिप्तान्मनसः प्रीतिवर्धनान् ।
संपश्यन्सुमहातेजा बभूव मुदितस्तदा

latāgṛhaparikṣiptānmanasaḥ prītivardhanān |
saṃpaśyansumahātejā babhūva muditastadā

परस्पराश्लिष्टशाखैः पादपैः कुसुमान्वितैः ।
अशोभत वनं तत्तु महेन्द्रध्वजसन्निभैः

parasparāśliṣṭaśākhaiḥ pādapaiḥ kusumānvitaiḥ |
aśobhata vanaṃ tattu mahendradhvajasannibhaiḥ

सिद्धचारणसङ्घैश्च गन्धर्वाप्सरसां गणैः ।
सेवितं वनमत्यर्थं मत्तवानरकिन्नरैः

siddhacāraṇasaṅghaiśca gandharvāpsarasāṃ gaṇaiḥ |
sevitaṃ vanamatyarthaṃ mattavānarakinnaraiḥ

सुखः शीतः सुगन्धी च पुष्परेणुवहोऽनिलः ।
परिक्रामन्वने वृक्षानुपैतीव रिरंसया

sukhaḥ śītaḥ sugandhī ca puṣpareṇuvaho'nilaḥ |
parikrāmanvane vṛkṣānupaitīva riraṃsayā

एवंगुणसमायुक्तं ददर्श स वनं नृपः ।
नदीकच्छोद्भं कान्तमुच्छ्रितध्वजसन्निभम्

evaṃguṇasamāyuktaṃ dadarśa sa vanaṃ nṛpaḥ |
nadīkacchodbhaṃ kāntamucchritadhvajasannibham

प्रेक्षमाणो वनं तत्तु सुप्रहृष्टविहङ्गमम् ।
आश्रमप्रवरं रम्यं ददर्श च मनोरमम्

prekṣamāṇo vanaṃ tattu suprahṛṣṭavihaṅgamam |
āśramapravaraṃ ramyaṃ dadarśa ca manoramam

नानावृक्षसमाकीर्णं संप्रज्वलितपावकम् ।
तं तदाऽप्रतिमं श्रीमानाश्रमं प्रत्यपूजयत्

nānāvṛkṣasamākīrṇaṃ saṃprajvalitapāvakam |
taṃ tadā'pratimaṃ śrīmānāśramaṃ pratyapūjayat

यतिभिर्वालखिल्यैश्च वृतं मुनिगणान्वितम् ।
अग्न्यगारैश्च बहुभिः पुष्पसंस्तरसंस्तृतम्

yatibhirvālakhilyaiśca vṛtaṃ munigaṇānvitam |
agnyagāraiśca bahubhiḥ puṣpasaṃstarasaṃstṛtam

महाकच्छैर्बृहद्भिश्च विभ्राजितमतीव च ।
मालिनीमभितो राजन्नदीं पुण्यां सुखोदकाम्

mahākacchairbṛhadbhiśca vibhrājitamatīva ca |
mālinīmabhito rājannadīṃ puṇyāṃ sukhodakām

नैकपक्षिगणाकीर्णां तपोवनमनोरमाम् ।
तत्रव्यालमृगान्सैम्यान्पश्यन्प्रीतिमवाप सः

naikapakṣigaṇākīrṇāṃ tapovanamanoramām |
tatravyālamṛgānsaimyānpaśyanprītimavāpa saḥ

तं चाप्रतिरथः श्रीमानाश्रमं प्रत्यपद्यत ।
देवलोकप्रतीकाशं सर्वतः सुमनोहरम्

taṃ cāpratirathaḥ śrīmānāśramaṃ pratyapadyata |
devalokapratīkāśaṃ sarvataḥ sumanoharam

नदीं चाश्रमसंश्लिष्टां पुण्यतोयां ददर्श सः ।
सर्वप्राणभृतां तत्र जननीमिव धिष्ठिताम्

nadīṃ cāśramasaṃśliṣṭāṃ puṇyatoyāṃ dadarśa saḥ |
sarvaprāṇabhṛtāṃ tatra jananīmiva dhiṣṭhitām

सचक्रवाकपुलिनां पुष्पफेनप्रवाहिनीम् ।
सकिन्नरगणावासां वारनर्क्षनिषेविताम्

sacakravākapulināṃ puṣpaphenapravāhinīm |
sakinnaragaṇāvāsāṃ vāranarkṣaniṣevitām

पुण्यस्वाध्यायसंघुष्टा पुलिनैरुपशोभिताम् ।
मत्तवारणशार्दूलभुजगेन्द्रनिषेविताम्

puṇyasvādhyāyasaṃghuṣṭā pulinairupaśobhitām |
mattavāraṇaśārdūlabhujagendraniṣevitām

तस्यास्तीरे भगवतः काश्यपस्य महात्मनः ।
आश्रमप्रवरं रम्यं महर्षिगणसेवितम्

tasyāstīre bhagavataḥ kāśyapasya mahātmanaḥ |
āśramapravaraṃ ramyaṃ maharṣigaṇasevitam

नदीमाश्रमसंबद्धां दृष्ट्वाश्रमपदं तथा ।
चकाराभिप्रवेशाय मतिं स नृपतिस्तदा

nadīmāśramasaṃbaddhāṃ dṛṣṭvāśramapadaṃ tathā |
cakārābhipraveśāya matiṃ sa nṛpatistadā

अलङ्कृतं द्वीपवत्या मालिन्या रम्यतीरया ।
नरनारायणस्थानं गङ्गयेवोपशोभितम्

alaṅkṛtaṃ dvīpavatyā mālinyā ramyatīrayā |
naranārāyaṇasthānaṃ gaṅgayevopaśobhitam

मत्तबर्हिणसंघुष्टं प्रविवेश महद्वनम् ।
तत्स चैत्ररथप्रख्यं समुपेत्य नरर्षभः

mattabarhiṇasaṃghuṣṭaṃ praviveśa mahadvanam |
tatsa caitrarathaprakhyaṃ samupetya nararṣabhaḥ

अतीव गुणसंपन्नमनिर्देश्यं च वर्चसा ।
महर्षिं काश्यपं द्रष्टुमथ कण्वं तपोधनम्

atīva guṇasaṃpannamanirdeśyaṃ ca varcasā |
maharṣiṃ kāśyapaṃ draṣṭumatha kaṇvaṃ tapodhanam

ध्वजिनीमश्वसंबाधां पदातिगजसङ्कुलाम् ।
अवस्थाप्य वनद्वारि सेनामिदमुवाच सः

dhvajinīmaśvasaṃbādhāṃ padātigajasaṅkulām |
avasthāpya vanadvāri senāmidamuvāca saḥ

मुनिं विरजसं द्रष्टुं गमिष्यामि तपोधनम् ।
काश्यपं स्थीयतामत्र यावदागमनं मम

muniṃ virajasaṃ draṣṭuṃ gamiṣyāmi tapodhanam |
kāśyapaṃ sthīyatāmatra yāvadāgamanaṃ mama

तद्वनं नन्दनप्रख्यमासाद्य मनुजेश्वरः ॥
क्षुत्पिपासे जहौ राजा मुदं चावाप पुष्कलाम्

tadvanaṃ nandanaprakhyamāsādya manujeśvaraḥ ||
kṣutpipāse jahau rājā mudaṃ cāvāpa puṣkalām

सामात्यो राजलिङ्गानि सोपनीय नराधिपः ।
पुरोहितसहायश्च जगामाश्रममुत्तमम्

sāmātyo rājaliṅgāni sopanīya narādhipaḥ |
purohitasahāyaśca jagāmāśramamuttamam

दिदृक्षुस्तत्र तमृषिं तपोराशिमथाव्ययम् ।
ब्रह्मलोकप्रतीकाशमाश्रमं सोऽभिवीक्ष्य ह ।
षट्पदोद्गीतसंघुष्टं नानाद्विजगणायुतम्

didṛkṣustatra tamṛṣiṃ taporāśimathāvyayam |
brahmalokapratīkāśamāśramaṃ so'bhivīkṣya ha |
ṣaṭpadodgītasaṃghuṣṭaṃ nānādvijagaṇāyutam

विस्मयोत्फुल्लनयनो राजा प्रीतो बभूवह ।
ऋचो बह्वृचमुख्यैश्च प्रेर्यमाणाः पदक्रमैः ।
शुश्राव मनुजव्याघ्रो विततेष्विह कर्मसु

vismayotphullanayano rājā prīto babhūvaha |
ṛco bahvṛcamukhyaiśca preryamāṇāḥ padakramaiḥ |
śuśrāva manujavyāghro vitateṣviha karmasu

यज्ञविद्याङ्गविद्भिश्च यजुर्विद्भिश्च शोभितम् ।
मधुरैः सामगीतैश्च ऋषिभिर्नियतव्रतैः

yajñavidyāṅgavidbhiśca yajurvidbhiśca śobhitam |
madhuraiḥ sāmagītaiśca ṛṣibhirniyatavrataiḥ

भारुण्डसामगीताभिरथर्वशिरसोद्गतैः ।
यतात्मभिः सुनियतैः शुशुभे स तदाश्रमः

bhāruṇḍasāmagītābhiratharvaśirasodgataiḥ |
yatātmabhiḥ suniyataiḥ śuśubhe sa tadāśramaḥ

अथर्ववेदप्रवराः पूगयज्ञियसामगाः ।
संहितामीरयन्ति स्म पदक्रमयुतां तु ते

atharvavedapravarāḥ pūgayajñiyasāmagāḥ |
saṃhitāmīrayanti sma padakramayutāṃ tu te

शब्दसंस्कारसंयुक्तर्ब्रुवद्भिश्चापरैर्द्विजैः ।
नादितः स बभौ श्रीमान्ब्रह्मलोक इवापरः

śabdasaṃskārasaṃyuktarbruvadbhiścāparairdvijaiḥ |
nāditaḥ sa babhau śrīmānbrahmaloka ivāparaḥ

यज्ञसंस्तरविद्भिश्च क्रमशिक्षाविशारदैः ।
न्यायतत्त्वात्मविज्ञानसंपन्नैर्वेदपारगैः

yajñasaṃstaravidbhiśca kramaśikṣāviśāradaiḥ |
nyāyatattvātmavijñānasaṃpannairvedapāragaiḥ

नानावाक्यसमाहारसमवायविशारदैः ।
विशेषकार्यविद्भिश्च मोक्षधर्मपरायणैः

nānāvākyasamāhārasamavāyaviśāradaiḥ |
viśeṣakāryavidbhiśca mokṣadharmaparāyaṇaiḥ

स्तापनाक्षेपसिद्धान्तपरमार्थज्ञतां गतैः ।
शब्दच्छन्दोनिरुक्तज्ञैः कालज्ञानविशारदैः

stāpanākṣepasiddhāntaparamārthajñatāṃ gataiḥ |
śabdacchandoniruktajñaiḥ kālajñānaviśāradaiḥ

द्रव्यकर्मगुणज्ञैश्च कार्यकारणवेदिभिः ।
पक्षिवानररुतज्ञैश्च व्यासग्रन्थसमाश्रितैः

dravyakarmaguṇajñaiśca kāryakāraṇavedibhiḥ |
pakṣivānararutajñaiśca vyāsagranthasamāśritaiḥ

नानाशास्त्रेषु मुख्यैश्च शुश्राव स्वनमीरितम् ।
लोकायतिकमुख्यैश्च समन्तादनुनादितम्

nānāśāstreṣu mukhyaiśca śuśrāva svanamīritam |
lokāyatikamukhyaiśca samantādanunāditam

तत्रतत्र च विप्रेन्द्रान्नियतान्संशितव्रतान् ।
जपहोमपरान्विप्रान्ददर्श परवीरहा

tatratatra ca viprendrānniyatānsaṃśitavratān |
japahomaparānviprāndadarśa paravīrahā

आसनानि विचित्राणि रुचिराणि महीपतिः ।
प्रयत्नोपहितानि स्म दृष्ट्वा विस्मयमागमत्

āsanāni vicitrāṇi rucirāṇi mahīpatiḥ |
prayatnopahitāni sma dṛṣṭvā vismayamāgamat

देवतायतनानां च प्रेक्ष्य पूजां कृतां द्विजैः ।
ब्रह्मलोकस्थमात्मानं मेने स नृपसत्तमः

devatāyatanānāṃ ca prekṣya pūjāṃ kṛtāṃ dvijaiḥ |
brahmalokasthamātmānaṃ mene sa nṛpasattamaḥ

स काश्यपतपोगुप्तमाश्रमप्रवरं शुभम् ।
नातृप्यत्प्रेक्षमाणो वै तपोवनगुणैर्युतम्

sa kāśyapatapoguptamāśramapravaraṃ śubham |
nātṛpyatprekṣamāṇo vai tapovanaguṇairyutam

स काश्यपस्यायतनं महाव्रतै-
र्वृतं समान्तादृषिभिस्तपोधनैः ।
विवेश सामात्यपुरोहितोऽरिहा
विविक्तमत्यर्थमनोहरं शुभम्

sa kāśyapasyāyatanaṃ mahāvratai-
rvṛtaṃ samāntādṛṣibhistapodhanaiḥ |
viveśa sāmātyapurohito'rihā
viviktamatyarthamanoharaṃ śubham