अध्याय 83: ययाति अष्टक को अपना पतन बताते हैं

अहं ययातिर्नहुषस्य पुत्रः
पूरोः पिता सर्वभूतावमानात् ।
प्रभ्रंशितः सुरसिद्धर्षिलोका-
त्परिच्युतः प्रपताम्यल्पपुण्यः

ahaṃ yayātirnahuṣasya putraḥ
pūroḥ pitā sarvabhūtāvamānāt |
prabhraṃśitaḥ surasiddharṣilokā-
tparicyutaḥ prapatāmyalpapuṇyaḥ

अहं हि पूर्वो वयसा भवद्भ्य-
स्तेनाभिवादं भवतां न प्रयुञ्जे ।
यो विद्यया तपसा जन्मना वा
वृद्धः स पूज्यो भवति द्विजानाम्

ahaṃ hi pūrvo vayasā bhavadbhya-
stenābhivādaṃ bhavatāṃ na prayuñje |
yo vidyayā tapasā janmanā vā
vṛddhaḥ sa pūjyo bhavati dvijānām

अवादीस्त्वं वयसा यः प्रवृद्धः
स वै राजन्नाभ्यधिकः कथ्यते च ।
यो विद्यया तपसा संप्रवृद्धः
स एव पूज्यो भवति द्विजानाम्

avādīstvaṃ vayasā yaḥ pravṛddhaḥ
sa vai rājannābhyadhikaḥ kathyate ca |
yo vidyayā tapasā saṃpravṛddhaḥ
sa eva pūjyo bhavati dvijānām

प्रतिकूलं कर्मणां पापमाहु-
स्तद्वर्ततेऽप्रवणे पापलोक्यम् ।
सन्तोऽसतां नानुवर्तन्ति चैत-
द्यथा चैषामनुकूलास्तथाऽऽसन्

pratikūlaṃ karmaṇāṃ pāpamāhu-
stadvartate'pravaṇe pāpalokyam |
santo'satāṃ nānuvartanti caita-
dyathā caiṣāmanukūlāstathā''san

अभूद्धनं मे विपुलं गतं त-
द्विचेष्टमानो नाधिगन्ता तदस्मि ।
एवं प्रधार्यात्महिते निविष्टो
यो वर्तते स विजानाति जीवः

abhūddhanaṃ me vipulaṃ gataṃ ta-
dviceṣṭamāno nādhigantā tadasmi |
evaṃ pradhāryātmahite niviṣṭo
yo vartate sa vijānāti jīvaḥ

महाधनो यो यजते सुयज्ञै-
र्यः सर्वविद्यासु विनीतबुद्धिः ।
वेदानधीत्य तपसा योज्य देहं
दिवं स यायात्पुरुषो वीतमोहः

mahādhano yo yajate suyajñai-
ryaḥ sarvavidyāsu vinītabuddhiḥ |
vedānadhītya tapasā yojya dehaṃ
divaṃ sa yāyātpuruṣo vītamohaḥ

दिष्टं बलीय इति मत्वाऽऽत्मबुद्ध्या

diṣṭaṃ balīya iti matvā''tmabuddhyā

सुखं हि जन्तुर्यदि वाऽपि दुःखं
दैवाधीनं विन्दते नात्मशक्त्या ।
तस्माद्दिष्टं बलवन्मन्यमानो
न संज्वरेन्नापि हृष्येत्कथंचित्

sukhaṃ hi janturyadi vā'pi duḥkhaṃ
daivādhīnaṃ vindate nātmaśaktyā |
tasmāddiṣṭaṃ balavanmanyamāno
na saṃjvarennāpi hṛṣyetkathaṃcit

दुःखैर्न तप्येन्न सुखैः प्रहृष्ये-
त्समेन वर्तेत सदैव धीरः ।
दिष्टं बलीय इति मन्यमानो
न संज्वरेन्नापि हृष्येत्कथंचित्

duḥkhairna tapyenna sukhaiḥ prahṛṣye-
tsamena varteta sadaiva dhīraḥ |
diṣṭaṃ balīya iti manyamāno
na saṃjvarennāpi hṛṣyetkathaṃcit

भये न मुह्याम्यष्टकाहं कदाचि-
त्सन्तापो मे मानसो नास्ति कश्चित् ।
धाता यथा मां विदधीत लोके
ध्रुवं तथाऽहं भवितेति मत्वा

bhaye na muhyāmyaṣṭakāhaṃ kadāci-
tsantāpo me mānaso nāsti kaścit |
dhātā yathā māṃ vidadhīta loke
dhruvaṃ tathā'haṃ bhaviteti matvā

संस्वेदजा अण्डजाश्चोद्भिदश्च
सरीसृपाः कृमयोऽथाप्सु मत्स्याः ।
तथाश्मनस्तृणकाष्ठं च सर्वे
दिष्टक्षये स्वां प्रकृतिं भजन्ति

saṃsvedajā aṇḍajāścodbhidaśca
sarīsṛpāḥ kṛmayo'thāpsu matsyāḥ |
tathāśmanastṛṇakāṣṭhaṃ ca sarve
diṣṭakṣaye svāṃ prakṛtiṃ bhajanti

अनित्यतां सुखदुःस्वस्य बुद्ध्वा
कस्मात्संतापमष्टकाहं भजेयम् ।
किं कुर्यां वै किं च कृत्वा न तप्ये
तस्मात्सन्तापं वर्जयाम्यप्रमत्तः

anityatāṃ sukhaduḥsvasya buddhvā
kasmātsaṃtāpamaṣṭakāhaṃ bhajeyam |
kiṃ kuryāṃ vai kiṃ ca kṛtvā na tapye
tasmātsantāpaṃ varjayāmyapramattaḥ

एवं व्रुवाणं नृपतिं ययाति-
मथाष्टकः पुनरेवान्वपृच्छत् ।
मातामहं सर्वगुणोपपन्नं
तत्रस्थितं स्वर्गलोके यथावत्

evaṃ vruvāṇaṃ nṛpatiṃ yayāti-
mathāṣṭakaḥ punarevānvapṛcchat |
mātāmahaṃ sarvaguṇopapannaṃ
tatrasthitaṃ svargaloke yathāvat

ये ये लोकाः पार्थिवेन्द्रप्रधाना-
स्त्वया भुक्ता यं च कालं यथावत् ।
तान्मे राजन्ब्रूहि सर्वान्यथाव-
त्क्षेत्रज्ञवद्भाषसे त्वं हि धर्मान्

ye ye lokāḥ pārthivendrapradhānā-
stvayā bhuktā yaṃ ca kālaṃ yathāvat |
tānme rājanbrūhi sarvānyathāva-
tkṣetrajñavadbhāṣase tvaṃ hi dharmān

राजाऽहमासमिह सार्वभौम-
स्ततो लोकान्महतश्चाजयं वै ।
तत्रावसं वर्षसहस्रमात्रं
ततो लोकं परमस्म्यभ्युपेतः

rājā'hamāsamiha sārvabhauma-
stato lokānmahataścājayaṃ vai |
tatrāvasaṃ varṣasahasramātraṃ
tato lokaṃ paramasmyabhyupetaḥ

ततः पुरीं पुरुहूतस्य रम्यां
सहस्रद्वारां शतयोजनायताम् ।
अध्यावसं वर्षसहस्रमात्रं
ततो लोकं परमस्म्यभ्युपेतः

tataḥ purīṃ puruhūtasya ramyāṃ
sahasradvārāṃ śatayojanāyatām |
adhyāvasaṃ varṣasahasramātraṃ
tato lokaṃ paramasmyabhyupetaḥ

ततो दिव्यमजरं प्राप्य लोकं
प्रजापतेर्लोकपतेर्दुरापम् ।
तत्रावसं वर्षसहस्रमात्रं
ततो लोकं परमस्म्यभ्युपेतः

tato divyamajaraṃ prāpya lokaṃ
prajāpaterlokapaterdurāpam |
tatrāvasaṃ varṣasahasramātraṃ
tato lokaṃ paramasmyabhyupetaḥ

स देवदेवस्य निवेशने च
विहृत्य लोकानवसं यथेष्टम् ।
संपूज्यमानस्त्रिदशैः समस्तै-
स्तुल्यप्रभावद्युतिरीश्वराणाम्

sa devadevasya niveśane ca
vihṛtya lokānavasaṃ yatheṣṭam |
saṃpūjyamānastridaśaiḥ samastai-
stulyaprabhāvadyutirīśvarāṇām

तथाऽऽवसं नन्दने कामरूपी
संवत्सराणामयुतं शतानाम् ।
सहाप्सरोभिर्विहरन्पुण्यगन्धा-
न्पश्यन्नगान्पुष्पितांश्चारुरूपान्

tathā''vasaṃ nandane kāmarūpī
saṃvatsarāṇāmayutaṃ śatānām |
sahāpsarobhirviharanpuṇyagandhā-
npaśyannagānpuṣpitāṃścārurūpān

तत्र स्थितं मां देव सुखेषु सक्तं
कालेऽतीते महति ततोऽतिमात्रम् ।
दूतो देवानामब्रवीदुग्ररूपो
ध्वंसेत्युच्चैस्त्रिः प्लुतेन स्वरेण

tatra sthitaṃ māṃ deva sukheṣu saktaṃ
kāle'tīte mahati tato'timātram |
dūto devānāmabravīdugrarūpo
dhvaṃsetyuccaistriḥ plutena svareṇa

एतावन्मे विदितं राजसिंह
ततो भ्रष्टोऽहं नन्दनात्क्षीणपुण्यः ।
वाचोऽश्रौषं चान्तरिक्षे सुराणां
सानुक्रोंशाः शोचतां मां नरेन्द्र

etāvanme viditaṃ rājasiṃha
tato bhraṣṭo'haṃ nandanātkṣīṇapuṇyaḥ |
vāco'śrauṣaṃ cāntarikṣe surāṇāṃ
sānukroṃśāḥ śocatāṃ māṃ narendra

अहो कष्टं क्षीणपुण्यो ययातिः
पतत्यसौ पुण्यकृत्पुण्यकीर्तिः ।
तानब्रुवं पतमानस्ततोऽहं
सतां मध्ये निपतेयं कथं नु

aho kaṣṭaṃ kṣīṇapuṇyo yayātiḥ
patatyasau puṇyakṛtpuṇyakīrtiḥ |
tānabruvaṃ patamānastato'haṃ
satāṃ madhye nipateyaṃ kathaṃ nu

तैराख्याता भवतां यज्ञभूमिः
समीक्ष्य चेमां त्वरितमुपागतोऽस्मि ।
हविर्गन्धं देशिकं यज्ञभूमे-
र्धूमापाङ्गं प्रतिगृह्य प्रतीतः

tairākhyātā bhavatāṃ yajñabhūmiḥ
samīkṣya cemāṃ tvaritamupāgato'smi |
havirgandhaṃ deśikaṃ yajñabhūme-
rdhūmāpāṅgaṃ pratigṛhya pratītaḥ