अध्याय 82: ययाति का अभिमान और स्वर्ग से पतन

सर्वाणि कर्माणि समाप्य राजन्
गृहं परित्यज्य वनं गतोऽसि ।
तत्त्वां पृच्छामि नहुषस्य पुत्र
केनासि तुल्यस्तपसा ययाते

sarvāṇi karmāṇi samāpya rājan
gṛhaṃ parityajya vanaṃ gato'si |
tattvāṃ pṛcchāmi nahuṣasya putra
kenāsi tulyastapasā yayāte

नाहं देवमनुष्येषु गन्धर्वेषु महर्षिषु ।
आत्मनस्तपसा तुल्यं कंचित्पश्यामि वासव

nāhaṃ devamanuṣyeṣu gandharveṣu maharṣiṣu |
ātmanastapasā tulyaṃ kaṃcitpaśyāmi vāsava

यदाऽवमंस्थाः सदृशः श्रेयसश्च अल्पीयसश्चाविदितप्रभावः ।
तस्माल्लोकास्त्वन्तवन्तस्तवे मे
क्षीणे पुण्ये पतिताऽस्यद्य राजन्

yadā'vamaṃsthāḥ sadṛśaḥ śreyasaśca alpīyasaścāviditaprabhāvaḥ |
tasmāllokāstvantavantastave me
kṣīṇe puṇye patitā'syadya rājan

सुरर्षिगन्धर्वनरावमाना-
त्क्षयं गता मे यदि शक्रलोकाः ।
इच्छाम्यहं सुरलोकाद्विहीनः
सतां मध्ये पतितुं देवराज

surarṣigandharvanarāvamānā-
tkṣayaṃ gatā me yadi śakralokāḥ |
icchāmyahaṃ suralokādvihīnaḥ
satāṃ madhye patituṃ devarāja

सतां सकाशे पतिताऽसि राजं-
श्च्युतः प्रतिष्ठां यत्र लब्धासि भूयः ।
एतद्विदित्वा च पुनर्ययाते
त्वं माऽवमंस्थाः सदृशः श्रेयसश्च

satāṃ sakāśe patitā'si rājaṃ-
ścyutaḥ pratiṣṭhāṃ yatra labdhāsi bhūyaḥ |
etadviditvā ca punaryayāte
tvaṃ mā'vamaṃsthāḥ sadṛśaḥ śreyasaśca

ततः प्रहायामरराजजुष्टा-
न्पुण्याँल्लोकान्पतमानं ययातिम् ।
संप्रेक्ष्य राजर्षिवरोऽष्टकस्त-
मुवाच सद्धर्मविधानगोप्ता

tataḥ prahāyāmararājajuṣṭā-
npuṇyām̐llokānpatamānaṃ yayātim |
saṃprekṣya rājarṣivaro'ṣṭakasta-
muvāca saddharmavidhānagoptā

कस्त्वं युवा वासवतुल्यरूपः
स्वतेजसा दीप्यमानो यथाऽग्निः ।
पतस्युदीर्णाम्बुधरान्धकारा-
त्खात्खेचराणां प्रवरो यथाऽर्कः

kastvaṃ yuvā vāsavatulyarūpaḥ
svatejasā dīpyamāno yathā'gniḥ |
patasyudīrṇāmbudharāndhakārā-
tkhātkhecarāṇāṃ pravaro yathā'rkaḥ

दृष्ट्वा च त्वां सूर्यपथात्पतन्तं
वैश्वानरार्कद्युतिमप्रमेयम् ।
किं नु स्विदेतत्पततीति सर्वे
वितर्कयन्तः परिमोहिताः स्मः

dṛṣṭvā ca tvāṃ sūryapathātpatantaṃ
vaiśvānarārkadyutimaprameyam |
kiṃ nu svidetatpatatīti sarve
vitarkayantaḥ parimohitāḥ smaḥ

दृष्ट्वा च त्वां धिष्ठितं देवमार्गे
शक्रार्कविष्णुप्रतिमप्रभावम् ।
अभ्युद्गतास्त्वां वयमद्य सर्वे
तत्त्वं प्रपाते तव जिज्ञासमानाः

dṛṣṭvā ca tvāṃ dhiṣṭhitaṃ devamārge
śakrārkaviṣṇupratimaprabhāvam |
abhyudgatāstvāṃ vayamadya sarve
tattvaṃ prapāte tava jijñāsamānāḥ

न चापि त्वां धृष्णुमः प्रष्टुमग्रे
न च त्वमस्मान्पृच्छसि ये वयं स्मः ।
तत्त्वां पृच्छामि स्पृहणीयरूप
कस्य त्वं वा किंनिमित्तं त्वमागाः

na cāpi tvāṃ dhṛṣṇumaḥ praṣṭumagre
na ca tvamasmānpṛcchasi ye vayaṃ smaḥ |
tattvāṃ pṛcchāmi spṛhaṇīyarūpa
kasya tvaṃ vā kiṃnimittaṃ tvamāgāḥ

भयं तु ते व्येतु विषादमोहौ
त्यजाशु चैवेन्द्रसमप्रभाव ।
त्वां वर्तमानं हि सतां सकाशे
नालं प्रसोढुं बलहाऽपि शक्रः

bhayaṃ tu te vyetu viṣādamohau
tyajāśu caivendrasamaprabhāva |
tvāṃ vartamānaṃ hi satāṃ sakāśe
nālaṃ prasoḍhuṃ balahā'pi śakraḥ

सन्तः प्रतिष्ठा हि सुखच्युतानां
सतां सदैवामरराजकल्प ।
ते सङ्गताः स्थावरजङ्गमेशाः
प्रतिष्ठितस्त्वं सदृशेषु सत्सु

santaḥ pratiṣṭhā hi sukhacyutānāṃ
satāṃ sadaivāmararājakalpa |
te saṅgatāḥ sthāvarajaṅgameśāḥ
pratiṣṭhitastvaṃ sadṛśeṣu satsu

प्रभुरग्निः प्रतपने भूमिरावपने प्रभुः ।
प्रभुः सूर्यः प्रकाशित्वे सतां चाभ्यागतः प्रभुः

prabhuragniḥ pratapane bhūmirāvapane prabhuḥ |
prabhuḥ sūryaḥ prakāśitve satāṃ cābhyāgataḥ prabhuḥ