अध्याय 81: पूरु को ययाति का उपदेश, इन्द्र को सुनाया

स्वर्गतः स तु राजेन्द्रो निवसन्देववेश्मनि ।
पूजितस्त्रिदशैः साध्यैर्मरुद्भिर्वसुभिस्तथा

svargataḥ sa tu rājendro nivasandevaveśmani |
pūjitastridaśaiḥ sādhyairmarudbhirvasubhistathā

देवलोकं ब्रह्मलोकं संचरन्पुण्यकृद्वशी ।
अवसत्पृथिवीपालो दीर्घकालमिति श्रुतिः

devalokaṃ brahmalokaṃ saṃcaranpuṇyakṛdvaśī |
avasatpṛthivīpālo dīrghakālamiti śrutiḥ

स कदाचिन्नृपश्रेष्ठो ययातिः शक्रमागमत् ।
कथान्ते तत्र शक्रेण स पृष्टः पृथिवीपतिः

sa kadācinnṛpaśreṣṭho yayātiḥ śakramāgamat |
kathānte tatra śakreṇa sa pṛṣṭaḥ pṛthivīpatiḥ

यदा स पूरुस्तव रूपेण राज-
ञ्जरां गृहीत्वा प्रचचार भूमौ ।
तदा च राज्यं संप्रदायैव तस्मै
त्वया किमुक्तः कथयेह सत्यम्

yadā sa pūrustava rūpeṇa rāja-
ñjarāṃ gṛhītvā pracacāra bhūmau |
tadā ca rājyaṃ saṃpradāyaiva tasmai
tvayā kimuktaḥ kathayeha satyam

गङ्गायमुनयोर्मध्ये कृत्स्नोयं विषयस्तव ।
मध्ये पृथिव्यास्त्वं राजा भ्रातरोऽन्त्याधिपास्तव

gaṅgāyamunayormadhye kṛtsnoyaṃ viṣayastava |
madhye pṛthivyāstvaṃ rājā bhrātaro'ntyādhipāstava

न च कुर्यान्नरो दैन्यं शाठ्यं क्रोधं तथैव च ।
जैहयं च मत्सरं वैरं सर्वत्रेदं न कारयेत्

na ca kuryānnaro dainyaṃ śāṭhyaṃ krodhaṃ tathaiva ca |
jaihayaṃ ca matsaraṃ vairaṃ sarvatredaṃ na kārayet

मातरं पितरं ज्येष्ठं विद्वांसं च तपोधनम् ।
क्षमावन्तं च राजेन्द्र नावमन्येत बुद्धिमान्

mātaraṃ pitaraṃ jyeṣṭhaṃ vidvāṃsaṃ ca tapodhanam |
kṣamāvantaṃ ca rājendra nāvamanyeta buddhimān

ळशक्तस्तु क्षमते नित्यमशक्तः क्रुध्यते नरः ।
दुर्जनः सुजनं द्वेष्टि दुर्बलो बलवत्तरम्

ḻaśaktastu kṣamate nityamaśaktaḥ krudhyate naraḥ |
durjanaḥ sujanaṃ dveṣṭi durbalo balavattaram

रूपवन्तमरूपी च धनवन्तं च निर्धनः ।
अकर्मी कर्मिणं द्वेष्टि धार्मिकं च नधार्मिकः

rūpavantamarūpī ca dhanavantaṃ ca nirdhanaḥ |
akarmī karmiṇaṃ dveṣṭi dhārmikaṃ ca nadhārmikaḥ

निर्गुणो गुणवन्तं च पुत्रैतत्कलिलक्षणम् ।
विपरीतं च राजेन्द्र एतेषु कृतलक्षणम्

nirguṇo guṇavantaṃ ca putraitatkalilakṣaṇam |
viparītaṃ ca rājendra eteṣu kṛtalakṣaṇam

ब्राह्मणो वाथ वा राजा वैश्यो वा शूद्र एव वा ।
प्रशस्तेषु प्रसक्ताश्चेत्प्रशस्यन्ते यशस्विनः

brāhmaṇo vātha vā rājā vaiśyo vā śūdra eva vā |
praśasteṣu prasaktāścetpraśasyante yaśasvinaḥ

तस्मात्प्रशस्ते राजेन्द्र नरः सक्तमना भवेत् ।
अलोकज्ञा ह्यप्रशस्ता भ्रातरस्ते ह्यबुद्धयः

tasmātpraśaste rājendra naraḥ saktamanā bhavet |
alokajñā hyapraśastā bhrātaraste hyabuddhayaḥ

अन्त्याधिपतयः सर्वे ह्यभवन्गुरुशासनात् ।
(इन्द्र उवाच)
त्वं हि धर्मविदो राजन्कत्थसे धर्मसुत्तमम् ।
कथयस्व पुनर्मेऽद्य लोकवृत्तान्तमुत्तमम्

antyādhipatayaḥ sarve hyabhavanguruśāsanāt |
(indra uvāca)
tvaṃ hi dharmavido rājankatthase dharmasuttamam |
kathayasva punarme'dya lokavṛttāntamuttamam

अक्रोधनः क्रोधनेभ्यो विशिष्ट-
स्तथा तितिक्षुरतितिक्षोर्विशिष्टः ।
अमानुषेभ्यो मानुषाश्च प्रधाना
विद्वांस्तथैवाविदुषः प्रधानः

akrodhanaḥ krodhanebhyo viśiṣṭa-
stathā titikṣuratitikṣorviśiṣṭaḥ |
amānuṣebhyo mānuṣāśca pradhānā
vidvāṃstathaivāviduṣaḥ pradhānaḥ

आक्रुश्यमानो नाकोशेन्मन्युरेव तितिक्षतः ।
आक्रोष्टारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दति

ākruśyamāno nākośenmanyureva titikṣataḥ |
ākroṣṭāraṃ nirdahati sukṛtaṃ cāsya vindati

नारुन्तुदः स्यान्न नृशंसवादी
न हीनतः परमभ्याददीत ।
ययाऽस्य वाचा पर उद्विजेत
न तां वदेद्रुशतीं पापलोक्याम्

nāruntudaḥ syānna nṛśaṃsavādī
na hīnataḥ paramabhyādadīta |
yayā'sya vācā para udvijeta
na tāṃ vadedruśatīṃ pāpalokyām

अरुन्तुदं पुरुषं तीक्ष्णवाचं
वाक्कण्टकैर्वितुदन्तं मनुष्यन् ।
विद्यादलक्ष्मीकतमं जनानां
मुखे निबद्धां निर्ऋतिं वहन्तम्

aruntudaṃ puruṣaṃ tīkṣṇavācaṃ
vākkaṇṭakairvitudantaṃ manuṣyan |
vidyādalakṣmīkatamaṃ janānāṃ
mukhe nibaddhāṃ nirṛtiṃ vahantam

सद्भिः पुरस्तादभिपूजितः स्या-
त्सद्भिस्तथा पृष्ठतो रक्षितः स्यात् ।
सदाऽसतामतिवादांस्तितिक्षे-
त्सतां वृत्तं चाददीतार्यवृत्तः

sadbhiḥ purastādabhipūjitaḥ syā-
tsadbhistathā pṛṣṭhato rakṣitaḥ syāt |
sadā'satāmativādāṃstitikṣe-
tsatāṃ vṛttaṃ cādadītāryavṛttaḥ

वाक्सायका वदनान्निष्पतन्ति
यैराहतः शोचति रात्र्यहानि ।
परस्य ये मर्मसु संपतन्ति
तान्पण्डितो नावसृजेत्परेषु

vāksāyakā vadanānniṣpatanti
yairāhataḥ śocati rātryahāni |
parasya ye marmasu saṃpatanti
tānpaṇḍito nāvasṛjetpareṣu

नहीदृशं संवननं त्रिषु लोकेषु विद्यते ।
दया मैत्री च भूतेषु दानं च मधुरा च वाक्

nahīdṛśaṃ saṃvananaṃ triṣu lokeṣu vidyate |
dayā maitrī ca bhūteṣu dānaṃ ca madhurā ca vāk

तस्मात्सान्त्वं सदा वाच्यं न वाच्यं परुषं क्वचित् ।
पूज्यान्संपूजयेद्दद्यान्न च याचेत्कदाचन

tasmātsāntvaṃ sadā vācyaṃ na vācyaṃ paruṣaṃ kvacit |
pūjyānsaṃpūjayeddadyānna ca yācetkadācana