अध्याय 79: पूरु का अभिषेक, ययाति वन को जाते हैं

पौरवेणाथ वयसा ययातिर्नहुषात्मजः ।
रूपयौवनसंपन्नः कुमारः समपद्यत ।
प्रीतियुक्तो नृपश्रेष्ठश्चरा विषयान्प्रियान्

pauraveṇātha vayasā yayātirnahuṣātmajaḥ |
rūpayauvanasaṃpannaḥ kumāraḥ samapadyata |
prītiyukto nṛpaśreṣṭhaścarā viṣayānpriyān

यथाकामं यथोत्साहं यथाकालं यथासुखम् ।
धर्माविरुद्धं राजेन्द्रो यथा भवति सोऽन्वभूत्

yathākāmaṃ yathotsāhaṃ yathākālaṃ yathāsukham |
dharmāviruddhaṃ rājendro yathā bhavati so'nvabhūt

देवानतर्पयद्यज्ञैः श्राद्धैस्तद्वित्पितॄनपि ।
दीनाननुग्रहैरिष्टैः कामैश्च द्विजसत्तमान्

devānatarpayadyajñaiḥ śrāddhaistadvitpitṝnapi |
dīnānanugrahairiṣṭaiḥ kāmaiśca dvijasattamān

अतिथीनन्नपानैश्च विशश्च परिपालनैः ।
आनृशंस्येन शूद्रांश्च दस्यून्सन्निग्रहेण च

atithīnannapānaiśca viśaśca paripālanaiḥ |
ānṛśaṃsyena śūdrāṃśca dasyūnsannigraheṇa ca

धर्मेण च प्रजाः सर्वा यथावदनुरञ्जयन् ।
ययातिः पालयामास साक्षादिन्द्र इवापरः

dharmeṇa ca prajāḥ sarvā yathāvadanurañjayan |
yayātiḥ pālayāmāsa sākṣādindra ivāparaḥ

स राजा सिंहविक्रान्तो युवा विषयगोचरः ।
अविरोधेन धर्मस्य चचार सुखमुत्तमम्

sa rājā siṃhavikrānto yuvā viṣayagocaraḥ |
avirodhena dharmasya cacāra sukhamuttamam

स संप्राप्य शुभान्कामांस्तृप्तः खिन्नश्च पार्थिवः ।
कालं वर्षसहस्रान्तं सस्मार मनुजाधिपः

sa saṃprāpya śubhānkāmāṃstṛptaḥ khinnaśca pārthivaḥ |
kālaṃ varṣasahasrāntaṃ sasmāra manujādhipaḥ

परिसंख्याय कालज्ञः कलाः काष्ठाश्च वीर्यवान् ।
यौवनं प्राप्य राजर्षिः सहस्रपरिवत्सरान्

parisaṃkhyāya kālajñaḥ kalāḥ kāṣṭhāśca vīryavān |
yauvanaṃ prāpya rājarṣiḥ sahasraparivatsarān

विश्वाच्या सहितो रेमे व्यभ्राजन्नन्दने वने ।
अलकायां स कालं तु मेरुशृङ्गे तथोत्तरे

viśvācyā sahito reme vyabhrājannandane vane |
alakāyāṃ sa kālaṃ tu meruśṛṅge tathottare

यदा स पश्यते कालं धर्मात्मा तं महीपतिः ।
पूर्णं मत्वा ततः कालं पूरुं पुत्रमुवाच ह

yadā sa paśyate kālaṃ dharmātmā taṃ mahīpatiḥ |
pūrṇaṃ matvā tataḥ kālaṃ pūruṃ putramuvāca ha

यथाकामं यथोत्साहं यथाकालमरिन्दम ।
सेविता विषयाः पुत्र यौवनेन मया तव

yathākāmaṃ yathotsāhaṃ yathākālamarindama |
sevitā viṣayāḥ putra yauvanena mayā tava

न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ।
हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते

na jātu kāmaḥ kāmānāmupabhogena śāmyati |
haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate

यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः ।
एकस्यापि न पर्याप्तं तस्मान्नृष्णां परित्यजेत्

yatpṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ |
ekasyāpi na paryāptaṃ tasmānnṛṣṇāṃ parityajet

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः ।
योऽसौ प्राणान्तिको रोगस्तांतृष्णां त्यजतः सुखम्

yā dustyajā durmatibhiryā na jīryati jīryataḥ |
yo'sau prāṇāntiko rogastāṃtṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham

पूर्णं वर्षसहस्रं मे विषयासक्तचेतसः ।
तथाप्यनुदिनं तृष्णा ममैतेष्वभिजायते

pūrṇaṃ varṣasahasraṃ me viṣayāsaktacetasaḥ |
tathāpyanudinaṃ tṛṣṇā mamaiteṣvabhijāyate

तस्मादेनामहं त्यक्त्वा ब्रह्मण्याधाय मानसम् ।
निर्द्वन्द्वो निर्ममो भूत्वा चरिष्यामि मृगैः सह

tasmādenāmahaṃ tyaktvā brahmaṇyādhāya mānasam |
nirdvandvo nirmamo bhūtvā cariṣyāmi mṛgaiḥ saha

पूरो प्रीतोऽस्मि भद्रं ते गृहाणेदं स्वयौवनम् ।
राज्यं चेदं गृहाण त्वं यावदिच्छसि यौवनम् ।
तावद्दीर्घायुषा भुङ्ख त्वं हि मे प्रियकृत्सुतः

pūro prīto'smi bhadraṃ te gṛhāṇedaṃ svayauvanam |
rājyaṃ cedaṃ gṛhāṇa tvaṃ yāvadicchasi yauvanam |
tāvaddīrghāyuṣā bhuṅkha tvaṃ hi me priyakṛtsutaḥ

प्रतिपेदे जरां राजा ययातिर्नाहुषस्तदा ।
यौवनं प्रतिपेदे च पूरुः स्वं पुनरात्मवान्

pratipede jarāṃ rājā yayātirnāhuṣastadā |
yauvanaṃ pratipede ca pūruḥ svaṃ punarātmavān

अभिषेक्तुकामं नृपतिं पूरुं पुत्रं कनीयसम् ।
ब्राह्मणप्रमुखा वर्णा इदं वचनमब्रुवन्

abhiṣektukāmaṃ nṛpatiṃ pūruṃ putraṃ kanīyasam |
brāhmaṇapramukhā varṇā idaṃ vacanamabruvan

कथं शुक्रस्य नप्तारं देवयान्याः सुतं प्रभो ।
ज्येष्ठं यदुमतिक्रम्य राज्यं पूरोः प्रयच्छसि

kathaṃ śukrasya naptāraṃ devayānyāḥ sutaṃ prabho |
jyeṣṭhaṃ yadumatikramya rājyaṃ pūroḥ prayacchasi

यदुर्ज्येष्ठस्तव सुतो जातस्तमनु तुर्वसुः ।
शर्मिष्ठायाः सुतो द्रुह्युस्ततोऽनुः पूरुरेव च

yadurjyeṣṭhastava suto jātastamanu turvasuḥ |
śarmiṣṭhāyāḥ suto druhyustato'nuḥ pūrureva ca

कथं ज्येष्ठानतिक्रम्य कनीयान्राज्यमर्हति ।
एतत्संबोधयामस्त्वां धर्मं त्वं प्रतिपालय

kathaṃ jyeṣṭhānatikramya kanīyānrājyamarhati |
etatsaṃbodhayāmastvāṃ dharmaṃ tvaṃ pratipālaya

ब्राह्मणप्रमुखा वर्णाः सर्वे शृण्वन्तु मे वचः ।
ज्येष्ठं प्रति यथा राज्यं न देयं मे कथंचन

brāhmaṇapramukhā varṇāḥ sarve śṛṇvantu me vacaḥ |
jyeṣṭhaṃ prati yathā rājyaṃ na deyaṃ me kathaṃcana

मम ज्येष्ठेन यदुना नियोगो नानुपालितः ।
प्रतिकूलः पितुर्यश्च न स पुत्रः सतां मतः

mama jyeṣṭhena yadunā niyogo nānupālitaḥ |
pratikūlaḥ pituryaśca na sa putraḥ satāṃ mataḥ

मातापित्रोर्वचनकृद्धितः पथ्यश्च यः सुतः ।
स पुत्रः पुत्रवद्यश्च वर्तते पितृमातृषु

mātāpitrorvacanakṛddhitaḥ pathyaśca yaḥ sutaḥ |
sa putraḥ putravadyaśca vartate pitṛmātṛṣu

पुदिति नरकस्याख्या दुःखं च नरकं विदुः ।
पुतस्त्राणात्ततः पुत्त्रमिहेच्छन्ति परत्र च

puditi narakasyākhyā duḥkhaṃ ca narakaṃ viduḥ |
putastrāṇāttataḥ puttramihecchanti paratra ca

आत्मनः सदृशः पुत्रः पितृदेवर्षिपूजने ।
यो बहूनां गुणकरः स पुत्रो ज्येष्ठ उच्यते

ātmanaḥ sadṛśaḥ putraḥ pitṛdevarṣipūjane |
yo bahūnāṃ guṇakaraḥ sa putro jyeṣṭha ucyate

मूकोऽन्धो बधिरः श्वित्री स्वधर्मं नानुतिष्ठति ।
चोरः किल्बिषिकः पुत्रो ज्येष्ठो न ज्येष्ठ उच्यते

mūko'ndho badhiraḥ śvitrī svadharmaṃ nānutiṣṭhati |
coraḥ kilbiṣikaḥ putro jyeṣṭho na jyeṣṭha ucyate

ज्येष्ठांशहारी गुणकृदिह लोके परत्र च ।
श्रेयान्पुत्रो गुणोपेतः स पुत्रो नेतरो वृथा ।
वदन्ति धर्मं धर्मज्ञाः पितॄणां पुत्रकारणात्

jyeṣṭhāṃśahārī guṇakṛdiha loke paratra ca |
śreyānputro guṇopetaḥ sa putro netaro vṛthā |
vadanti dharmaṃ dharmajñāḥ pitṝṇāṃ putrakāraṇāt

वेदोक्तं संभवं मह्यमनेन हृदयोद्भवम् ।
तस्य जातमिदं कृत्स्नमात्मा पुत्र इति श्रुतिः

vedoktaṃ saṃbhavaṃ mahyamanena hṛdayodbhavam |
tasya jātamidaṃ kṛtsnamātmā putra iti śrutiḥ

यदुनाऽहमवज्ञातस्तथा तुर्वसुनापि च ।
द्रुह्युना चानुना चैव मय्यवज्ञ कृता भृशम्

yadunā'hamavajñātastathā turvasunāpi ca |
druhyunā cānunā caiva mayyavajña kṛtā bhṛśam

पूरुणा तु कृतं वाक्यं मानितं च विशेषतः ।
कनीयान्मम दायादो धृता येन जरा मम

pūruṇā tu kṛtaṃ vākyaṃ mānitaṃ ca viśeṣataḥ |
kanīyānmama dāyādo dhṛtā yena jarā mama

मम कामः स च कृतः पूरुणा मित्ररूपिणा ।
शुक्रेण च वरोदत्तः काव्येनोशनसा स्वयम्

mama kāmaḥ sa ca kṛtaḥ pūruṇā mitrarūpiṇā |
śukreṇa ca varodattaḥ kāvyenośanasā svayam

पुत्रो यस्त्वाऽनुवर्तेत स राजा पृथिवीपतिः ।
यो वानुवर्ती पुत्राणां स पुत्रो दायभाग्भवेत्

putro yastvā'nuvarteta sa rājā pṛthivīpatiḥ |
yo vānuvartī putrāṇāṃ sa putro dāyabhāgbhavet

भवतोऽनुनयाम्येवं पूरू राज्येऽभिषिच्यताम् ।
(प्रकृतय ऊचुः)
यः पुत्रो गुणसंपन्नो मातापित्रोर्हितः सदा

bhavato'nunayāmyevaṃ pūrū rājye'bhiṣicyatām |
(prakṛtaya ūcuḥ)
yaḥ putro guṇasaṃpanno mātāpitrorhitaḥ sadā

सर्वमर्हति कल्याणं कनीयानपि सत्तमः ।
वेद धमार्थशास्त्रेषु मुनिभिः कथितं पुरा

sarvamarhati kalyāṇaṃ kanīyānapi sattamaḥ |
veda dhamārthaśāstreṣu munibhiḥ kathitaṃ purā

अर्हः पूरुरिदं राज्यं यः सुतः प्रियकृत्तव ।
वरदानेन शुक्रस्य न शक्यं वक्तुमुत्तरम्

arhaḥ pūruridaṃ rājyaṃ yaḥ sutaḥ priyakṛttava |
varadānena śukrasya na śakyaṃ vaktumuttaram

पौरजानपदैस्तुष्टैरित्युक्तो नाहुषस्तदा ।
अभ्यषिञ्चत्ततः पूरुं राज्ये स्वे सुतमात्मनः

paurajānapadaistuṣṭairityukto nāhuṣastadā |
abhyaṣiñcattataḥ pūruṃ rājye sve sutamātmanaḥ

यदुं च तुर्वसुं चोभौ द्रुह्युं चैव सहानुजम् ।
अन्तेषु स विनिक्षिप्य नाहुषः स्वात्मजान्सुतान्

yaduṃ ca turvasuṃ cobhau druhyuṃ caiva sahānujam |
anteṣu sa vinikṣipya nāhuṣaḥ svātmajānsutān

दत्त्वा च पूरवे राज्यं वनवासाय दीक्षितः ।
पुरात्स निर्ययौ राजा ब्राह्मणैस्तापसैः सह

dattvā ca pūrave rājyaṃ vanavāsāya dīkṣitaḥ |
purātsa niryayau rājā brāhmaṇaistāpasaiḥ saha

देवयान्या च सहितः शर्मिष्ठया च भारत ।
अकरोत्स वने राजा सभार्यस्तप उत्तमम्

devayānyā ca sahitaḥ śarmiṣṭhayā ca bhārata |
akarotsa vane rājā sabhāryastapa uttamam

यदोस्तु यादवा जातास्तुर्वसोर्यवनाः स्मृताः ।
द्रुह्योः सुतास्तु वै भोजा अनोस्तु म्लेच्छजातयः

yadostu yādavā jātāsturvasoryavanāḥ smṛtāḥ |
druhyoḥ sutāstu vai bhojā anostu mlecchajātayaḥ

पूरोस्तु पौरवो वंशो यत्र जातोऽसि पार्थिव ।
इदं वर्षसहस्राणि राज्यं कारयितुं वशी

pūrostu pauravo vaṃśo yatra jāto'si pārthiva |
idaṃ varṣasahasrāṇi rājyaṃ kārayituṃ vaśī