अध्याय 77: देवयानी को सत्य पता चलता है, ययाति शापित

तस्मिन्नक्षत्रसंयोगे शुक्ले पुण्यर्क्षगेन्दुना ।
स राजा मुमुदे सम्राट् तया शर्मिष्ठया सह

tasminnakṣatrasaṃyoge śukle puṇyarkṣagendunā |
sa rājā mumude samrāṭ tayā śarmiṣṭhayā saha

प्रजानां श्रीरिवाभ्याशे शर्मिष्ठा ह्यभवद्वधूः ।
पन्नगीवोग्ररूपा वै देवयानी ममाप्यभूत्

prajānāṃ śrīrivābhyāśe śarmiṣṭhā hyabhavadvadhūḥ |
pannagīvograrūpā vai devayānī mamāpyabhūt

पर्जन्य इव सस्यानां देवानाममृतं यथा ।
तद्वन्ममापि संभूता शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी ।
इत्येवं मनसा ज्ञात्वा देवयानीमवर्जयत्

parjanya iva sasyānāṃ devānāmamṛtaṃ yathā |
tadvanmamāpi saṃbhūtā śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī |
ityevaṃ manasā jñātvā devayānīmavarjayat

श्रुत्वा कुमारं जातं तु देवयानी शुचिस्मिता ।
चिन्तयामास दुःखार्ता शर्मिष्ठां प्रति भारत

śrutvā kumāraṃ jātaṃ tu devayānī śucismitā |
cintayāmāsa duḥkhārtā śarmiṣṭhāṃ prati bhārata

अभिगम्य च शर्मिष्ठां देवयान्यब्रवीदिदम् ।
(देवयान्वुवाच)
किमिदं वृजिनं सुभ्रु कृतं वै कामलुब्धया

abhigamya ca śarmiṣṭhāṃ devayānyabravīdidam |
(devayānvuvāca)
kimidaṃ vṛjinaṃ subhru kṛtaṃ vai kāmalubdhayā

ऋषिरभ्यागतः कश्चिद्धर्मात्मा वेदपारगः ।
स मया वरदः कामं याचितो धर्मसंहितम्

ṛṣirabhyāgataḥ kaściddharmātmā vedapāragaḥ |
sa mayā varadaḥ kāmaṃ yācito dharmasaṃhitam

अपत्यार्थे स तु मया वृतो वै चारुहासिनि ।
नाहमन्यायतः काममाचरामि शुचिस्मिते ।
तस्मादृषेर्ममापत्यमिति सत्यं ब्रवीमि ते

apatyārthe sa tu mayā vṛto vai cāruhāsini |
nāhamanyāyataḥ kāmamācarāmi śucismite |
tasmādṛṣermamāpatyamiti satyaṃ bravīmi te

शोभनं भीरु यद्येवमथ स ज्ञायते द्विजः ।
गोत्रनामाभिजनतो वेत्तुमिच्छामि तं द्विजम्

śobhanaṃ bhīru yadyevamatha sa jñāyate dvijaḥ |
gotranāmābhijanato vettumicchāmi taṃ dvijam

तपसा तेजसा चैव दीप्यमानं यथा रविम् ।
तं दृष्ट्वा मम संप्रष्टुं शक्तिर्नासीच्छुचिस्मिते

tapasā tejasā caiva dīpyamānaṃ yathā ravim |
taṃ dṛṣṭvā mama saṃpraṣṭuṃ śaktirnāsīcchucismite

यद्येतदेवं शर्मिष्ठे न मन्युर्विद्यते मम ।
अपत्यं यदि ते लब्धं ज्येष्ठाच्छ्रेष्ठाच्च वै द्विजात्

yadyetadevaṃ śarmiṣṭhe na manyurvidyate mama |
apatyaṃ yadi te labdhaṃ jyeṣṭhācchreṣṭhācca vai dvijāt

अन्योन्यमेवमुक्त्वा तु संप्रहस्य च ते मिथः ।
जगाम भार्गवी वेश्म तथ्यमित्यवजग्मुषी

anyonyamevamuktvā tu saṃprahasya ca te mithaḥ |
jagāma bhārgavī veśma tathyamityavajagmuṣī

ययातिर्देवयान्यां तु पुत्रावजनयन्नृपः ।
यदुं च तुर्वसुं चैव शक्रविष्णू इवापरौ

yayātirdevayānyāṃ tu putrāvajanayannṛpaḥ |
yaduṃ ca turvasuṃ caiva śakraviṣṇū ivāparau

तस्मिन्काले तु राजर्षिर्ययातिः पृथिवीपतिः ।
माध्वीकरससंयुक्तां मदिरां मदवर्धनीम्

tasminkāle tu rājarṣiryayātiḥ pṛthivīpatiḥ |
mādhvīkarasasaṃyuktāṃ madirāṃ madavardhanīm

पाययामास शुक्रस्य तनयां रक्तपिङ्गलाम् ।
पीत्वा पीत्वा च मदिरां देवयानी मुमोह सा

pāyayāmāsa śukrasya tanayāṃ raktapiṅgalām |
pītvā pītvā ca madirāṃ devayānī mumoha sā

रुदती गायमाना च नृत्यन्ती च मुहुर्मुहुः ।
बहु प्रलपती देवी राजानमिदमब्रवीत्

rudatī gāyamānā ca nṛtyantī ca muhurmuhuḥ |
bahu pralapatī devī rājānamidamabravīt

राजवद्रूपवेषौ ते किमर्थं त्वमिहागतः ।
केन कार्येण संप्राप्तो निर्जनं गहनं वनम्

rājavadrūpaveṣau te kimarthaṃ tvamihāgataḥ |
kena kāryeṇa saṃprāpto nirjanaṃ gahanaṃ vanam

द्विजश्रेष्ठ नृपश्रेष्ठो ययातिश्चोग्रदर्शनः ।
तस्मादितः पलायस्व हितमिच्छसि चेद्द्विज

dvijaśreṣṭha nṛpaśreṣṭho yayātiścogradarśanaḥ |
tasmāditaḥ palāyasva hitamicchasi ceddvija

इत्येवं प्रलपन्तीं तां देवयानीं तु नाहुषः ।
भर्त्सयामास वचनैरनर्हां पापवर्धनीम्

ityevaṃ pralapantīṃ tāṃ devayānīṃ tu nāhuṣaḥ |
bhartsayāmāsa vacanairanarhāṃ pāpavardhanīm

ततो वर्षवरान्मूकान्व्यङ्गान्वृद्धांश्च पङ्गुकान् ।
रक्षणे देवयान्याः स पोषणे च शशास तान्

tato varṣavarānmūkānvyaṅgānvṛddhāṃśca paṅgukān |
rakṣaṇe devayānyāḥ sa poṣaṇe ca śaśāsa tān

ततस्तु नाहुषो राजा शर्मिष्ठां प्राप्य बुद्धिमान् ।
रेमे च सुचिरं कालं तया शर्मिष्ठया सह

tatastu nāhuṣo rājā śarmiṣṭhāṃ prāpya buddhimān |
reme ca suciraṃ kālaṃ tayā śarmiṣṭhayā saha

तस्मादेव तु राजर्षेः शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी ।
द्रुह्युं चानुं च पूरुं च त्रीन्कुमारानजीजनत्

tasmādeva tu rājarṣeḥ śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī |
druhyuṃ cānuṃ ca pūruṃ ca trīnkumārānajījanat

ततः काले तु कस्मिंश्चिद्देवयानी शुचिस्मिता ।
ययातिसहिता राजञ्जगाम रहितं वनम्

tataḥ kāle tu kasmiṃściddevayānī śucismitā |
yayātisahitā rājañjagāma rahitaṃ vanam

ददर्श च तदा तत्र कुमारान्देवरूपिणः ।
क्रीडमानान्सुविश्रब्धान्विस्मिता चेदमब्रवीत्

dadarśa ca tadā tatra kumārāndevarūpiṇaḥ |
krīḍamānānsuviśrabdhānvismitā cedamabravīt

कस्यैते दारका राजन्देवपुत्रोपमाः शुभाः ।
वर्चसा रूपतश्चैव सदृशा मे मतास्तव

kasyaite dārakā rājandevaputropamāḥ śubhāḥ |
varcasā rūpataścaiva sadṛśā me matāstava

एवं पृष्ट्वा तु राजानं कुमारान्पर्यपृच्छत

evaṃ pṛṣṭvā tu rājānaṃ kumārānparyapṛcchata

तस्मिन्काले तु तच्छ्रुत्वा धात्री तेषां वचोऽब्रवीत् ।
किं न ब्रूत कुमारा वः पितरं वै द्विजर्षभम्

tasminkāle tu tacchrutvā dhātrī teṣāṃ vaco'bravīt |
kiṃ na brūta kumārā vaḥ pitaraṃ vai dvijarṣabham

ऋषिश्च ब्राह्मणश्चैव द्विजातिश्चैव नः पिता ।
शर्मिष्ठा नानृतं ब्रूते देवयानि क्षमस्व नः

ṛṣiśca brāhmaṇaścaiva dvijātiścaiva naḥ pitā |
śarmiṣṭhā nānṛtaṃ brūte devayāni kṣamasva naḥ

किंनामधेयगोत्रो वः पुत्रका ब्राह्मणः पिता ।
प्रब्रूत तत्त्वतः क्षिप्रं कश्चासौ क्व च वर्तते

kiṃnāmadheyagotro vaḥ putrakā brāhmaṇaḥ pitā |
prabrūta tattvataḥ kṣipraṃ kaścāsau kva ca vartate

प्रब्रूत मे यथा तथ्यं श्रोतुमिच्छामि तं ह्यहम् ।
एवमुक्ताः कुमारस्ते देवयान्या सुमध्यया

prabrūta me yathā tathyaṃ śrotumicchāmi taṃ hyaham |
evamuktāḥ kumāraste devayānyā sumadhyayā

तेऽदर्शयन्प्रदेशिन्या तमेव नृपसत्तमम् ।
शर्मिष्ठां मातरं चैव तथाऽऽचख्युश्च दारकाः

te'darśayanpradeśinyā tameva nṛpasattamam |
śarmiṣṭhāṃ mātaraṃ caiva tathā''cakhyuśca dārakāḥ

इत्युक्त्वा सहितास्ते तु राजानमुपचक्रमुः ।
नाभ्यनन्दत तान्राजा देवयान्यास्तदान्तिके

ityuktvā sahitāste tu rājānamupacakramuḥ |
nābhyanandata tānrājā devayānyāstadāntike

रुदन्तस्तेऽथ शर्मिष्ठामभ्ययुर्बालकास्ततः ।
अविब्रुवन्ती किंचिच्च राजानं चारुलोचना

rudantaste'tha śarmiṣṭhāmabhyayurbālakāstataḥ |
avibruvantī kiṃcicca rājānaṃ cārulocanā

नातिदूराच्च राजानं सा चातिष्ठदवाङ्मुखी ।
श्रुत्वा तेषां तु बालानां सव्रीड इव पार्थिवः

nātidūrācca rājānaṃ sā cātiṣṭhadavāṅmukhī |
śrutvā teṣāṃ tu bālānāṃ savrīḍa iva pārthivaḥ

प्रतिवक्तुमशक्तोऽभूत्तूष्णींभूतोऽभवन्नृपः ।
दृष्ट्वा तु तेषां बालानां प्रणयं पार्थिवं प्रति

prativaktumaśakto'bhūttūṣṇīṃbhūto'bhavannṛpaḥ |
dṛṣṭvā tu teṣāṃ bālānāṃ praṇayaṃ pārthivaṃ prati

बुद्ध्वा तु तत्त्वतो देवी शर्मिष्ठापिदमब्रवीत् ।
अभ्यागच्छति मां कश्चिदृषिरित्येवमब्रवीः

buddhvā tu tattvato devī śarmiṣṭhāpidamabravīt |
abhyāgacchati māṃ kaścidṛṣirityevamabravīḥ

ययातिमेवं राजानं त्वं गोपायसि भामिनि ।
पूर्वमेव मया प्रोक्तं त्वया तु वृजिनं कृतम्

yayātimevaṃ rājānaṃ tvaṃ gopāyasi bhāmini |
pūrvameva mayā proktaṃ tvayā tu vṛjinaṃ kṛtam

मदधीना सती कस्मादकार्षीर्विप्रियं मम ।
तमेवाऽऽसुरधर्मं त्वमास्थिता न बिभेषि मे

madadhīnā satī kasmādakārṣīrvipriyaṃ mama |
tamevā''suradharmaṃ tvamāsthitā na bibheṣi me

यदुक्तमृषिरित्येव तत्सत्यं चारुहासिनि ।
न्यायतो धर्मतश्चैव चरन्ती न बिभेमि ते

yaduktamṛṣirityeva tatsatyaṃ cāruhāsini |
nyāyato dharmataścaiva carantī na bibhemi te

यदा त्वया वृतो भर्ता वृत एव तदा मया ।
सखीभर्ता हि धर्मेण भर्ता भवति शोभने

yadā tvayā vṛto bhartā vṛta eva tadā mayā |
sakhībhartā hi dharmeṇa bhartā bhavati śobhane

पूज्यासि मम मान्या च ज्येष्ठा च ब्राह्मणी ह्यसि ।
त्वत्तोपि मे पूज्यतमो राजर्षिः किं न वेत्थ तत्

pūjyāsi mama mānyā ca jyeṣṭhā ca brāhmaṇī hyasi |
tvattopi me pūjyatamo rājarṣiḥ kiṃ na vettha tat

त्वत्पित्रा मम गुरुणा सह दत्ते उभे शुभे ।
ततो भर्ता च पूज्यश्च पोष्यां पोषयतीह माम्

tvatpitrā mama guruṇā saha datte ubhe śubhe |
tato bhartā ca pūjyaśca poṣyāṃ poṣayatīha mām

श्रुत्वा तस्यास्ततो वाक्यं देवयान्यब्रवीदिदम् ।
रमस्वेह यथाकामं देव्या शर्मिष्ठया सह

śrutvā tasyāstato vākyaṃ devayānyabravīdidam |
ramasveha yathākāmaṃ devyā śarmiṣṭhayā saha

राजन्नाद्येह वत्स्यामि विप्रियं मे कृतं त्वया ।
इति जज्वाल कोपेन देवयानी ततो भृशम्

rājannādyeha vatsyāmi vipriyaṃ me kṛtaṃ tvayā |
iti jajvāla kopena devayānī tato bhṛśam

निर्दहन्तीव सव्रीडां शर्मिष्ठां समुदीक्ष्य च ।
अपविध्य च सर्वाणि भूषणान्यसितेक्षणा

nirdahantīva savrīḍāṃ śarmiṣṭhāṃ samudīkṣya ca |
apavidhya ca sarvāṇi bhūṣaṇānyasitekṣaṇā

सहसोत्पतितां श्यामां दृष्ट्वा तां साश्रुलोचनाम् ।
तूर्णं सकाशं काव्यस्य प्रस्थितां व्यथितस्तदा

sahasotpatitāṃ śyāmāṃ dṛṣṭvā tāṃ sāśrulocanām |
tūrṇaṃ sakāśaṃ kāvyasya prasthitāṃ vyathitastadā

अनुवव्राज संभ्रान्तः पृष्ठतः सान्त्वयन्नृपः ।
न्यवर्तत नचैव स्म क्रोधसंरक्तलोचना

anuvavrāja saṃbhrāntaḥ pṛṣṭhataḥ sāntvayannṛpaḥ |
nyavartata nacaiva sma krodhasaṃraktalocanā

अविब्रुवन्ती किंचित्सा राजानं साश्रुलोचना ।
अचिरादेव संप्राप्ता काव्यस्योशनसोऽन्तिकम्

avibruvantī kiṃcitsā rājānaṃ sāśrulocanā |
acirādeva saṃprāptā kāvyasyośanaso'ntikam

सा तु दृष्ट्वै पितरमभिवाद्याग्रतः स्थिता ।
अनन्तरं यायातिस्तु पूजयामास भार्गवम्

sā tu dṛṣṭvai pitaramabhivādyāgrataḥ sthitā |
anantaraṃ yāyātistu pūjayāmāsa bhārgavam

अधर्मेण जितो धर्मः प्रवृत्तमधरोत्तरम् ।
शर्मिष्ठयाऽतिवृत्ताऽस्मि दुहित्रा वृषपर्वणः

adharmeṇa jito dharmaḥ pravṛttamadharottaram |
śarmiṣṭhayā'tivṛttā'smi duhitrā vṛṣaparvaṇaḥ

त्रयोऽस्यां जनिताः पुत्रा राज्ञाऽनेन ययातिना ।
दुर्भगाया मम द्वौ तु पुत्रौ तात ब्रवीमि ते

trayo'syāṃ janitāḥ putrā rājñā'nena yayātinā |
durbhagāyā mama dvau tu putrau tāta bravīmi te

धर्मज्ञ इति विख्यात एष राजा भृगूद्वह ।
अतिक्रान्तश्च मर्यादां काव्यैतत्कथयामि ते

dharmajña iti vikhyāta eṣa rājā bhṛgūdvaha |
atikrāntaśca maryādāṃ kāvyaitatkathayāmi te

धर्मज्ञः सन्महाराज योऽधर्ममकृथाः प्रियम् ।
तस्माज्जरा त्वामचिराद्धर्षयिष्यति दुर्जया

dharmajñaḥ sanmahārāja yo'dharmamakṛthāḥ priyam |
tasmājjarā tvāmacirāddharṣayiṣyati durjayā

ऋतुं वै याचमानाया भगवन्नान्यचेतसा ।
दुहितुर्दानवेन्द्रस्य धर्म्यमेतत्कृतं मया

ṛtuṃ vai yācamānāyā bhagavannānyacetasā |
duhiturdānavendrasya dharmyametatkṛtaṃ mayā

ऋतुं वै याचमानाया न ददाति पुमानृतुम् ।
भ्रूणहेत्युच्यते ब्रह्मन् स इह ब्रह्मवादिभिः

ṛtuṃ vai yācamānāyā na dadāti pumānṛtum |
bhrūṇahetyucyate brahman sa iha brahmavādibhiḥ

अभिकामां स्त्रियं यश्च गम्यां रहसि याचितः ।
नोपैति स च धर्मेषु भ्रूणहेत्युच्यते बुधैः

abhikāmāṃ striyaṃ yaśca gamyāṃ rahasi yācitaḥ |
nopaiti sa ca dharmeṣu bhrūṇahetyucyate budhaiḥ

यद्यद्वृणोति मां कश्चित्तत्तद्देयमिति व्रतम् ।
त्वया च सापि दत्ता मे नान्यं नाथमिहेच्छति

yadyadvṛṇoti māṃ kaścittattaddeyamiti vratam |
tvayā ca sāpi dattā me nānyaṃ nāthamihecchati

इत्येतानि समीक्ष्याहं कारणानि भृगूद्वह ।
अधर्मभयसंविग्नः शर्मिष्ठामुपजग्मिवान् ।
मत्वैतन्मे धर्म इति कृतं ब्रह्मन्क्षमस्व माम्

ityetāni samīkṣyāhaṃ kāraṇāni bhṛgūdvaha |
adharmabhayasaṃvignaḥ śarmiṣṭhāmupajagmivān |
matvaitanme dharma iti kṛtaṃ brahmankṣamasva mām

नन्वहं प्रत्यवेक्ष्यस्ते मदधीनोऽसि पार्थिव ।
मिथ्याचारस्य धर्मेषु चौर्यं भवति नाहुष

nanvahaṃ pratyavekṣyaste madadhīno'si pārthiva |
mithyācārasya dharmeṣu cauryaṃ bhavati nāhuṣa

क्रुद्धेनोशनसा शप्तो ययातिर्नाहुषस्तदा ।
पूर्वं वयः परित्यज्य जरां सद्योऽन्वपद्यत

kruddhenośanasā śapto yayātirnāhuṣastadā |
pūrvaṃ vayaḥ parityajya jarāṃ sadyo'nvapadyata

अतृप्तो यौवनस्याहं देवयान्यां भृगूद्वह ।
प्रसादं कुरु मे ब्रह्मञ्जरेयं न विशेच्च माम्

atṛpto yauvanasyāhaṃ devayānyāṃ bhṛgūdvaha |
prasādaṃ kuru me brahmañjareyaṃ na viśecca mām

नाहं मृषा ब्रवीम्येतज्जरां प्राप्तोऽसि भूमिप ।
जरां त्वेतां त्वमन्यस्मिन्संक्रामय यदीच्छसि

nāhaṃ mṛṣā bravīmyetajjarāṃ prāpto'si bhūmipa |
jarāṃ tvetāṃ tvamanyasminsaṃkrāmaya yadīcchasi

राज्यभाक्स भवेद्ब्रह्मन्पुण्यभाक्कीर्तिभाक्तथा ।
यो मे दद्याद्वयः पुत्रस्तद्भवाननुमन्यताम्

rājyabhāksa bhavedbrahmanpuṇyabhākkīrtibhāktathā |
yo me dadyādvayaḥ putrastadbhavānanumanyatām

संक्रामयिष्यसि जरां येथेष्टं नहुषात्मज ।
मामनुध्याय भावेन न च पापमवाप्स्यसि

saṃkrāmayiṣyasi jarāṃ yetheṣṭaṃ nahuṣātmaja |
māmanudhyāya bhāvena na ca pāpamavāpsyasi

वयो दास्यति ते पुत्रो यः स राजा भविष्यति ।
आयुष्मान्कीर्तिमांश्चैव बह्वपत्यस्तथैव च

vayo dāsyati te putro yaḥ sa rājā bhaviṣyati |
āyuṣmānkīrtimāṃścaiva bahvapatyastathaiva ca