अध्याय 76: शर्मिष्ठा ययाति से पुत्र माँगती है

ययातिः स्वपुरं प्राप्य महेन्द्रपुरसंनिभम् ।
प्रविश्यान्तःपुरं तत्र देवयानीं न्यवेशयत्

yayātiḥ svapuraṃ prāpya mahendrapurasaṃnibham |
praviśyāntaḥpuraṃ tatra devayānīṃ nyaveśayat

देवयान्याश्चानुमते सुतां तां वृषपर्वणः ।
अशोकवनिकाभ्याशे गृहं कृत्वा न्यवेशयत्

devayānyāścānumate sutāṃ tāṃ vṛṣaparvaṇaḥ |
aśokavanikābhyāśe gṛhaṃ kṛtvā nyaveśayat

वृतां दासीसहस्रेण शर्मिष्ठां वार्षपर्वणीम् ।
वासोभरन्नपानैश्च संविभज्य सुसत्कृताम्

vṛtāṃ dāsīsahasreṇa śarmiṣṭhāṃ vārṣaparvaṇīm |
vāsobharannapānaiśca saṃvibhajya susatkṛtām

देवयान्या तु सहितः स नृपो नहुषात्मजः ।
प्रीत्या परमया युक्तो मुमुदे शाश्वतीः समाः

devayānyā tu sahitaḥ sa nṛpo nahuṣātmajaḥ |
prītyā paramayā yukto mumude śāśvatīḥ samāḥ

अशोकवनिकामध्ये देवयानी समागता ।
शर्मिष्ठया सा क्रीडित्वा रमणीये मनोरमे

aśokavanikāmadhye devayānī samāgatā |
śarmiṣṭhayā sā krīḍitvā ramaṇīye manorame

तत्रैव तां तु निर्दिश्य राज्ञा सह ययौ गृहम् ।
एवमेव सह प्रीत्या बहु कालं मुमोद च

tatraiva tāṃ tu nirdiśya rājñā saha yayau gṛham |
evameva saha prītyā bahu kālaṃ mumoda ca

विजहार बहूनब्दान्देववन्मुदितः सुखी

vijahāra bahūnabdāndevavanmuditaḥ sukhī

ऋतुकाले तु संप्राप्ते देवयानी वराङ्गना ।
लेभे गर्भं प्रथमतः कुमारं च व्यजायत

ṛtukāle tu saṃprāpte devayānī varāṅganā |
lebhe garbhaṃ prathamataḥ kumāraṃ ca vyajāyata

गते वर्षसहस्रे तु शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी ।
ददर्श यौवनं प्राप्ता ऋतुं सा चान्वचिन्तयत्

gate varṣasahasre tu śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī |
dadarśa yauvanaṃ prāptā ṛtuṃ sā cānvacintayat

शुद्धा स्नाता तु शर्मिष्ठा सर्वालङ्कारशोभिता ।
अशोकशाखामालम्ब्य सुपुष्पस्तबकैर्वृताम्

śuddhā snātā tu śarmiṣṭhā sarvālaṅkāraśobhitā |
aśokaśākhāmālambya supuṣpastabakairvṛtām

आदर्शे मुखमुद्वीक्ष्य भर्तुर्दर्शनलालसा ।
शोकमोहसमाविष्टा वचनं चेदमब्रवीत्

ādarśe mukhamudvīkṣya bharturdarśanalālasā |
śokamohasamāviṣṭā vacanaṃ cedamabravīt

अशोक शोकापनुद शोकोपहतचेतसाम् ।
त्वन्नामानं कुरुष्वाद्य प्रियसंदर्शनेन माम् ।
एवमुक्तवती सा तु शर्मिष्ठा पुनरब्रवीत्

aśoka śokāpanuda śokopahatacetasām |
tvannāmānaṃ kuruṣvādya priyasaṃdarśanena mām |
evamuktavatī sā tu śarmiṣṭhā punarabravīt

ऋतुकालश्च संप्राप्तो न च मेऽस्ति वृतः पतिः ।
किं प्राप्तं किं नु कर्तव्यं किं वा कृत्वा सुखं भवेत्

ṛtukālaśca saṃprāpto na ca me'sti vṛtaḥ patiḥ |
kiṃ prāptaṃ kiṃ nu kartavyaṃ kiṃ vā kṛtvā sukhaṃ bhavet

देवयानी प्रजाताऽसौ वृथाऽहं प्राप्तयौवना ।
यथा तया वृतो भर्ता तथैवाहं वृणोमि तम्

devayānī prajātā'sau vṛthā'haṃ prāptayauvanā |
yathā tayā vṛto bhartā tathaivāhaṃ vṛṇomi tam

राज्ञा पुत्रफलं देयमिति मे निश्चिता मतिः ।
अपीदानीं स धर्मात्मा ईयान्मे दर्शनं रहः

rājñā putraphalaṃ deyamiti me niścitā matiḥ |
apīdānīṃ sa dharmātmā īyānme darśanaṃ rahaḥ

केशैर्बध्या तु राजानं याचेऽहं सदृशं पतिम् ।
स्पृहेदिदं देवयानी पुत्रमीक्ष्य पुनःपुनः ।
क्रीडन्नन्तःपुरे तस्याः क्वचित्क्षणमवाप्य च

keśairbadhyā tu rājānaṃ yāce'haṃ sadṛśaṃ patim |
spṛhedidaṃ devayānī putramīkṣya punaḥpunaḥ |
krīḍannantaḥpure tasyāḥ kvacitkṣaṇamavāpya ca

अथ निष्क्रम्य राजाऽसौ तस्मिन्काले यदृच्छया ।
अशोकवनिकाभ्याशे शर्मिष्ठां प्राप तिष्ठतीम्

atha niṣkramya rājā'sau tasminkāle yadṛcchayā |
aśokavanikābhyāśe śarmiṣṭhāṃ prāpa tiṣṭhatīm

तमेकं रहिते दृष्ट्वा शर्मिष्ठा चारुहासिनी ।
प्रत्युद्गम्याञ्जलिं कृत्वा राजानं वाक्यमब्रवीत्

tamekaṃ rahite dṛṣṭvā śarmiṣṭhā cāruhāsinī |
pratyudgamyāñjaliṃ kṛtvā rājānaṃ vākyamabravīt

सोमस्येन्द्रस्य विष्णोर्वा यमस्य वरुणस्य वा ।
तव वा नाहुष गृहे कः स्त्रियं द्रष्टुमर्हति

somasyendrasya viṣṇorvā yamasya varuṇasya vā |
tava vā nāhuṣa gṛhe kaḥ striyaṃ draṣṭumarhati

रूपाभिजनशीलैर्हि त्वं राजन्वेत्थ मां सदा ।
सा त्वां याचे प्रसाद्याहमृतुं देहि नराधिप

rūpābhijanaśīlairhi tvaṃ rājanvettha māṃ sadā |
sā tvāṃ yāce prasādyāhamṛtuṃ dehi narādhipa

वेद्मि त्वां शीलसंपन्नां दैत्यकन्यामनिन्दिताम् ।
रूपं च ते न पश्यामि सूच्यग्रमपि निन्दितम्

vedmi tvāṃ śīlasaṃpannāṃ daityakanyāmaninditām |
rūpaṃ ca te na paśyāmi sūcyagramapi ninditam

तदाप्रभृति दृष्ट्वा त्वां स्मराम्यनिशमुत्तमे ।
अब्रवीदुशना काव्यो देवयानीं यदाऽवहम् ।
नेयमाह्वयितव्या ते शयने वार्षपर्वणी

tadāprabhṛti dṛṣṭvā tvāṃ smarāmyaniśamuttame |
abravīduśanā kāvyo devayānīṃ yadā'vaham |
neyamāhvayitavyā te śayane vārṣaparvaṇī

देवयान्याः प्रियं कृत्वा शर्मिष्ठामपि पोषय

devayānyāḥ priyaṃ kṛtvā śarmiṣṭhāmapi poṣaya

न नर्मयुक्तमनृतं हिनस्ति
न स्त्रीषु राजन्न विवाहकाले ।
प्राणात्यये सर्वधनापहारे
पञ्चानृतान्याहुरपातकानि

na narmayuktamanṛtaṃ hinasti
na strīṣu rājanna vivāhakāle |
prāṇātyaye sarvadhanāpahāre
pañcānṛtānyāhurapātakāni

पृष्टं तु साक्ष्ये प्रवदन्तमन्यथा
वदन्ति मिथ्या पतितं नरेन्द्र ।
एकार्थतायां तु समाहितायां
मिथ्या वदन्तं ह्यनृतं हिनस्ति

pṛṣṭaṃ tu sākṣye pravadantamanyathā
vadanti mithyā patitaṃ narendra |
ekārthatāyāṃ tu samāhitāyāṃ
mithyā vadantaṃ hyanṛtaṃ hinasti

अनृतं नानृतं स्त्रीषु परिहासविवाहयोः ।
आत्मप्राणार्थघाते च तदेवोत्तमतां व्रजेत्

anṛtaṃ nānṛtaṃ strīṣu parihāsavivāhayoḥ |
ātmaprāṇārthaghāte ca tadevottamatāṃ vrajet

राजा प्रमाणं भूतानां स नश्येत मृषा वदन् ।
अर्थकृच्छ्रमपि प्राप्य न मिथ्या कर्तुमुत्सहे

rājā pramāṇaṃ bhūtānāṃ sa naśyeta mṛṣā vadan |
arthakṛcchramapi prāpya na mithyā kartumutsahe

समावेतौ मतो राजन्पतिः सख्याश्च यः पतिः ।
समं विवाहमित्याहुः सख्या मेऽसि वृतः पतिः

samāvetau mato rājanpatiḥ sakhyāśca yaḥ patiḥ |
samaṃ vivāhamityāhuḥ sakhyā me'si vṛtaḥ patiḥ

सह दत्तास्मि काव्येन देवयान्या मनीषिणा ।
पूज्या पोषयितव्येति न मृषा कर्तुमर्हसि

saha dattāsmi kāvyena devayānyā manīṣiṇā |
pūjyā poṣayitavyeti na mṛṣā kartumarhasi

सुवर्णमणिमुक्तानि वस्त्राण्याभरणानि च ।
याचितॄणां ददासि त्वं गोभूम्यादीनि यानि च

suvarṇamaṇimuktāni vastrāṇyābharaṇāni ca |
yācitṝṇāṃ dadāsi tvaṃ gobhūmyādīni yāni ca

बहिःस्थं दानमित्युक्तं न शरीराश्रितं नृप ।
दुष्करं पुत्रदानं च आत्मदानं च दुष्करम्

bahiḥsthaṃ dānamityuktaṃ na śarīrāśritaṃ nṛpa |
duṣkaraṃ putradānaṃ ca ātmadānaṃ ca duṣkaram

शरीरदानात्तत्सर्वं दत्तं भवति मारिष ।
यस्य यस्य यथा कामस्तस्य तस्य ददाम्यहम्

śarīradānāttatsarvaṃ dattaṃ bhavati māriṣa |
yasya yasya yathā kāmastasya tasya dadāmyaham

इत्युक्त्वा नगरे राजंस्त्रिकालं घोषितं त्वया ।
त्वयोक्तमनृतं राजन्वृथा घोषितमेव वा ।
तत्सत्यं कुरु राजेन्द्र यथा वैश्रवणस्तथा

ityuktvā nagare rājaṃstrikālaṃ ghoṣitaṃ tvayā |
tvayoktamanṛtaṃ rājanvṛthā ghoṣitameva vā |
tatsatyaṃ kuru rājendra yathā vaiśravaṇastathā

दातव्यं याचमानेभ्य इति मे व्रतमाहितम् ।
त्वं च याचसि मां कामं ब्रूहि किं करवाणि ते

dātavyaṃ yācamānebhya iti me vratamāhitam |
tvaṃ ca yācasi māṃ kāmaṃ brūhi kiṃ karavāṇi te

धनं वा यदि वा किंचिद्राज्यं वाऽपि शुचिस्मिते ।
(शर्मिष्ठोवाच)
अधर्मात्पाहि मां राजन्धर्मं च प्रतिपादय

dhanaṃ vā yadi vā kiṃcidrājyaṃ vā'pi śucismite |
(śarmiṣṭhovāca)
adharmātpāhi māṃ rājandharmaṃ ca pratipādaya

नान्यं वृणे पुत्रकामा पुत्रात्परतरं न च ।
त्वत्तोऽपत्यवती लोके चरेयं धर्ममुत्तमम्

nānyaṃ vṛṇe putrakāmā putrātparataraṃ na ca |
tvatto'patyavatī loke careyaṃ dharmamuttamam

त्रय एवाधना राजन्भार्या दासस्तथा सुतः ।
यत्ते समधिगच्छन्ति यस्यैते तस्य तद्धनम्

traya evādhanā rājanbhāryā dāsastathā sutaḥ |
yatte samadhigacchanti yasyaite tasya taddhanam

पुत्रार्थं भर्तृपोषार्थं स्त्रियः सृष्टाः स्वयंभुवा ।
अपतिर्वापि या कन्या अनपत्या च या भवेत् ।
तासां जन्म वृथा लोके गतिस्तासां न विद्यते

putrārthaṃ bhartṛpoṣārthaṃ striyaḥ sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā |
apatirvāpi yā kanyā anapatyā ca yā bhavet |
tāsāṃ janma vṛthā loke gatistāsāṃ na vidyate

देवयान्या भुजिष्याऽस्मि वश्या च तव भार्गवी ।
सा चाहं च त्वया राजन्भजनीये भजस्व माम्

devayānyā bhujiṣyā'smi vaśyā ca tava bhārgavī |
sā cāhaṃ ca tvayā rājanbhajanīye bhajasva mām

एवमुक्तस्तु राजा स तथ्यमित्यभिजज्ञिवान् ।
पूजयामास शर्मिष्ठां धर्मं च प्रत्यपादयत्

evamuktastu rājā sa tathyamityabhijajñivān |
pūjayāmāsa śarmiṣṭhāṃ dharmaṃ ca pratyapādayat

स समागम्य शर्मिष्ठां यथा काममवाप्य च ।
अन्योन्यं चाभिसंपूज्य जग्मतुस्तौ यथागतम्

sa samāgamya śarmiṣṭhāṃ yathā kāmamavāpya ca |
anyonyaṃ cābhisaṃpūjya jagmatustau yathāgatam

तस्मिन्समागमे सुभ्रूः शर्मिष्ठा चारुहासिनी ।
लेभे गर्भं प्रथमतस्तस्मान्नृपतिसत्तमात्

tasminsamāgame subhrūḥ śarmiṣṭhā cāruhāsinī |
lebhe garbhaṃ prathamatastasmānnṛpatisattamāt

प्रयज्ञे च ततः काले राजन्राजीवलोचना ।
कुमारं देवगर्भाभं राजीवनिभलोचनम्

prayajñe ca tataḥ kāle rājanrājīvalocanā |
kumāraṃ devagarbhābhaṃ rājīvanibhalocanam