अध्याय 73: क्रोध पर शुक्र, कटु वचन पर देवयानी

यः परेषां नरो नित्यमतिवादांस्तितिक्षते ।
देवयानि विजानीहि तेन सर्वमिदं जितम्

yaḥ pareṣāṃ naro nityamativādāṃstitikṣate |
devayāni vijānīhi tena sarvamidaṃ jitam

यः समुत्पतितं क्रोधं निगृह्णाति इयं यथा ।
स यन्तेत्युच्यते सद्भिर्न यो रश्मिषु लम्बते

yaḥ samutpatitaṃ krodhaṃ nigṛhṇāti iyaṃ yathā |
sa yantetyucyate sadbhirna yo raśmiṣu lambate

यः समुत्पतितं क्रोधमक्रोधेन निरस्यति ।
देवयानि विजानीहि तेन सर्वमिदं जितम्

yaḥ samutpatitaṃ krodhamakrodhena nirasyati |
devayāni vijānīhi tena sarvamidaṃ jitam

यः समुत्पतितं क्रोधं क्षमयेह निरस्यति ।
यथोरगस्त्वचं जीर्णां स वै पुरुष उच्यते

yaḥ samutpatitaṃ krodhaṃ kṣamayeha nirasyati |
yathoragastvacaṃ jīrṇāṃ sa vai puruṣa ucyate

यः संधारयते मन्युं योऽतिवादांस्तितिक्षते ।
यश्च तप्तो न तपति दृढं सोऽर्थस्य भाजनम्

yaḥ saṃdhārayate manyuṃ yo'tivādāṃstitikṣate |
yaśca tapto na tapati dṛḍhaṃ so'rthasya bhājanam

यो यजेदपरिश्रान्तो मासिमासि शतं समाः ।
न क्रुद्ध्येद्यश्च सर्वस्य तयोरक्रोधनोऽधिकः

yo yajedapariśrānto māsimāsi śataṃ samāḥ |
na kruddhyedyaśca sarvasya tayorakrodhano'dhikaḥ

तस्मादक्रोधनः श्रेष्ठः कामक्रोधौ विगर्हितौ ।
क्रुद्धस्य निष्फलान्येव दानयज्ञतपांसि च

tasmādakrodhanaḥ śreṣṭhaḥ kāmakrodhau vigarhitau |
kruddhasya niṣphalānyeva dānayajñatapāṃsi ca

तस्मादक्रोधने यज्ञतपोदानफलं महत् ।
भवेदसंशयं भद्रे नेतरस्मिन्कदाचन

tasmādakrodhane yajñatapodānaphalaṃ mahat |
bhavedasaṃśayaṃ bhadre netarasminkadācana

न यतिर्न तपस्वी च न यज्वा न च धर्मभाक् ।
क्रोधस्य यो वशं गच्छेत्तस्य लोकद्वयं न च

na yatirna tapasvī ca na yajvā na ca dharmabhāk |
krodhasya yo vaśaṃ gacchettasya lokadvayaṃ na ca

पुत्रो भृत्यः सुहृद्भ्राता भार्या धर्मश्च सत्यता ।
तस्यैतान्यपयास्यन्ति क्रोधशीलस्य निश्चितम्

putro bhṛtyaḥ suhṛdbhrātā bhāryā dharmaśca satyatā |
tasyaitānyapayāsyanti krodhaśīlasya niścitam

यत्कुमाराः कुमार्यश्च वैरं कुर्युरचेतसः ।
न तत्प्राज्ञोऽनुकुर्वीत न विदुस्ते बलाबलम्

yatkumārāḥ kumāryaśca vairaṃ kuryuracetasaḥ |
na tatprājño'nukurvīta na viduste balābalam

वेदाहं तात बालाऽपि धर्माणां यदिहान्तरम् ।
अक्रोधे चातिवादे च वेद चापि बलाबलम्

vedāhaṃ tāta bālā'pi dharmāṇāṃ yadihāntaram |
akrodhe cātivāde ca veda cāpi balābalam

स्ववृत्तिमननुष्ठाय धर्ममुत्सृज्य तत्त्वतः ।
शिष्यस्याशिष्यवृत्तेस्तु न क्षन्तव्यं बुभूषता

svavṛttimananuṣṭhāya dharmamutsṛjya tattvataḥ |
śiṣyasyāśiṣyavṛttestu na kṣantavyaṃ bubhūṣatā

प्रेष्यः शिष्यः स्ववृत्तिं हि विसृज्य विफलं गतः ।
तस्मात्संकीर्णवृत्तेषु वासो मम न रोचते

preṣyaḥ śiṣyaḥ svavṛttiṃ hi visṛjya viphalaṃ gataḥ |
tasmātsaṃkīrṇavṛtteṣu vāso mama na rocate

पुमांसो ये हि निन्दन्ति वृत्तेनाभिजनेन च ।
न तेषु निवसेत्प्राज्ञः श्रेयोऽर्थी पापबुद्धिषु

pumāṃso ye hi nindanti vṛttenābhijanena ca |
na teṣu nivasetprājñaḥ śreyo'rthī pāpabuddhiṣu

ये त्वेनमभिजानन्ति वृत्तेनाभिजनेन वा ।
तेषु साधुषु वस्तव्यं स वासः श्रेष्ठ उच्यते

ye tvenamabhijānanti vṛttenābhijanena vā |
teṣu sādhuṣu vastavyaṃ sa vāsaḥ śreṣṭha ucyate

सुयन्त्रितपरा नित्यं विहीनाश्च धनैर्वराः ।
दुर्वृत्ताः पापकर्माणश्चण्डाला धनिनोपि च

suyantritaparā nityaṃ vihīnāśca dhanairvarāḥ |
durvṛttāḥ pāpakarmāṇaścaṇḍālā dhaninopi ca

नैव जात्या हि चण्डालाः स्वकर्मविहितैर्विना ।
धनाभिजनविद्यासु सक्ताश्चण्डालधर्मिणः

naiva jātyā hi caṇḍālāḥ svakarmavihitairvinā |
dhanābhijanavidyāsu saktāścaṇḍāladharmiṇaḥ

अकारणाश्च द्वेष्यन्ति परिवादं वदन्ति ते ।
साधोस्तत्र न वासोस्ति पापिभिः पापतां व्रजेत्

akāraṇāśca dveṣyanti parivādaṃ vadanti te |
sādhostatra na vāsosti pāpibhiḥ pāpatāṃ vrajet

सुकृते दुष्कृते वापि यत्र सज्जति यो नरः ।
ध्रुवं रतिर्भवेत्तस्य तस्माद्द्वेषं न रोचयेत्

sukṛte duṣkṛte vāpi yatra sajjati yo naraḥ |
dhruvaṃ ratirbhavettasya tasmāddveṣaṃ na rocayet

वाग्दुरुक्तं महाघोरं दुहितुर्वृषपर्वणः ।
मम मथ्नाति हृदयमग्निकाम इवारणिम्

vāgduruktaṃ mahāghoraṃ duhiturvṛṣaparvaṇaḥ |
mama mathnāti hṛdayamagnikāma ivāraṇim

न ह्यतो दुष्करतरं मन्ये लोकेष्वपि त्रिषु ।
यः सपत्नश्रियं दीप्तां हीनश्रीः पर्युपासते

na hyato duṣkarataraṃ manye lokeṣvapi triṣu |
yaḥ sapatnaśriyaṃ dīptāṃ hīnaśrīḥ paryupāsate

मरणं शोभनं तस्य इति विद्वज्जना विदुः ।
अवमानमवाप्नोति शनैर्नीचसमागमात्

maraṇaṃ śobhanaṃ tasya iti vidvajjanā viduḥ |
avamānamavāpnoti śanairnīcasamāgamāt

अतिवादा वक्त्रतो निःसरन्ति
यैराहतः शोचति रात्र्यहानि ।
परस्य वै मर्मसु ते पतन्ति
तस्माद्धीरो नैव मुच्येत्परेषु

ativādā vaktrato niḥsaranti
yairāhataḥ śocati rātryahāni |
parasya vai marmasu te patanti
tasmāddhīro naiva mucyetpareṣu

निरोहेदायुधैश्छिन्नं संरोहेद्दग्धमाग्निना ।
वाक्क्षतं च न संरोहेदाशरीरं शरीरिणाम्

nirohedāyudhaiśchinnaṃ saṃroheddagdhamāgninā |
vākkṣataṃ ca na saṃrohedāśarīraṃ śarīriṇām

संरोहित शरैर्विद्धं नवं परशुना हतम् ।
वाचा दुरुक्तं बीभत्सं न संरोहेत वाक्क्षतम्

saṃrohita śarairviddhaṃ navaṃ paraśunā hatam |
vācā duruktaṃ bībhatsaṃ na saṃroheta vākkṣatam