अध्याय 74: शर्मिष्ठा देवयानी की दासी बनती है

ततः काव्यो भृगुश्रेष्ठः समन्युरुपगम्य ह ।
वृषपर्वाणमासीनमित्युवाचाविचारयन्

tataḥ kāvyo bhṛguśreṣṭhaḥ samanyurupagamya ha |
vṛṣaparvāṇamāsīnamityuvācāvicārayan

नाधर्मश्चरितो राजन्सद्यः फलति गौरिव ।
शनैरावर्त्यमानो हि कर्तुर्मूलानि कृन्तति

nādharmaścarito rājansadyaḥ phalati gauriva |
śanairāvartyamāno hi karturmūlāni kṛntati

पुत्रेषु वा नप्तृषु वा न चेदात्मनि पश्यति ।
फलत्येव ध्रुवं पायं गुरुभुक्तमिवोदरे

putreṣu vā naptṛṣu vā na cedātmani paśyati |
phalatyeva dhruvaṃ pāyaṃ gurubhuktamivodare

अधीयानं हितं राजन्क्षमावन्तं जितेन्द्रियम् ।
यदघातयथा विप्रं कचमाङ्गिरसं तदा ।
अपापशीलं धर्मज्ञं शुश्रूषुं मद्गृहे रतम्

adhīyānaṃ hitaṃ rājankṣamāvantaṃ jitendriyam |
yadaghātayathā vipraṃ kacamāṅgirasaṃ tadā |
apāpaśīlaṃ dharmajñaṃ śuśrūṣuṃ madgṛhe ratam

शर्मिष्ठया देवयानी क्रूरमुक्ता बहु प्रभो ।
विप्रकृत्य च संरम्भात्कूपे क्षिप्ता मनस्विनी

śarmiṣṭhayā devayānī krūramuktā bahu prabho |
viprakṛtya ca saṃrambhātkūpe kṣiptā manasvinī

सा न कल्पेत वासाय तयाहं रहितः कथम् ।
वसेयमिह तस्मात्ते त्यजामि विषयं नृप

sā na kalpeta vāsāya tayāhaṃ rahitaḥ katham |
vaseyamiha tasmātte tyajāmi viṣayaṃ nṛpa

वधादनर्हतस्तस्य वधाच्च दुहितुर्मम ।
वषपर्वन्निबोधेयं त्यक्ष्यामि त्वां सबान्धवम् ।
स्थातुं त्वद्विषये राजन्न शक्ष्यामि त्वया सह

vadhādanarhatastasya vadhācca duhiturmama |
vaṣaparvannibodheyaṃ tyakṣyāmi tvāṃ sabāndhavam |
sthātuṃ tvadviṣaye rājanna śakṣyāmi tvayā saha

मा शोच वृषपर्वंस्त्वं मा क्रुध्यस्व विशांपते ।
स्थातुं ते विषये राजन्न शक्ष्यामि तया विना ।
अस्या गतिर्गतिर्मह्यं प्रियमस्याः प्रियं मम

mā śoca vṛṣaparvaṃstvaṃ mā krudhyasva viśāṃpate |
sthātuṃ te viṣaye rājanna śakṣyāmi tayā vinā |
asyā gatirgatirmahyaṃ priyamasyāḥ priyaṃ mama

यदि ब्रह्मन्घातयामि यदि वा क्रोशयाम्यहम् ।
शर्मिष्ठया देवयानीं तेन गच्छाम्यसद्गतिम्

yadi brahmanghātayāmi yadi vā krośayāmyaham |
śarmiṣṭhayā devayānīṃ tena gacchāmyasadgatim

अहो मामभिजानासि दैत्य मिथ्याप्रलापिनम् ।
यथेममात्मनो दोषं न नियच्छस्पुपेक्षसे

aho māmabhijānāsi daitya mithyāpralāpinam |
yathemamātmano doṣaṃ na niyacchaspupekṣase

नाधर्मं न मृषावादं त्वयि जानामि भार्गव ।
त्वयि धर्मश्च सत्यं च तत्प्रसीदतु नो भवान्

nādharmaṃ na mṛṣāvādaṃ tvayi jānāmi bhārgava |
tvayi dharmaśca satyaṃ ca tatprasīdatu no bhavān

यद्यस्मानपहाय त्वमितो गच्छसि भार्गव ।
समुद्रं संप्रवेक्ष्यामि पूर्वं मद्बान्धवैः सह

yadyasmānapahāya tvamito gacchasi bhārgava |
samudraṃ saṃpravekṣyāmi pūrvaṃ madbāndhavaiḥ saha

पातालमथवा चाग्निं नान्यदस्ति परायणम् ।
यद्येव देवान्गच्छेस्त्वं मां च त्यक्त्वा ग्रहाधिप ।
सर्वत्यागं ततः कृत्वा प्रविशामि हुताशनम्

pātālamathavā cāgniṃ nānyadasti parāyaṇam |
yadyeva devāngacchestvaṃ māṃ ca tyaktvā grahādhipa |
sarvatyāgaṃ tataḥ kṛtvā praviśāmi hutāśanam

समुद्रं प्रविशध्वं वा दिशो वा द्रवतासुराः ।
दुहितुर्नाप्रियं सोहुं शक्तोऽहं दयिता हि मे

samudraṃ praviśadhvaṃ vā diśo vā dravatāsurāḥ |
duhiturnāpriyaṃ sohuṃ śakto'haṃ dayitā hi me

प्रसाद्यतां देवयानी जीवितं यत्र मे स्थितम् ।
योगक्षेमकरस्तेऽहमिन्द्रस्येव बृहस्पतिः

prasādyatāṃ devayānī jīvitaṃ yatra me sthitam |
yogakṣemakaraste'hamindrasyeva bṛhaspatiḥ

यत्किंचिदसुरेन्द्राणां विद्यते वसु भार्गव ।
भुवि हस्तिगवाश्वं च तस्य त्वं मम चेश्चरः

yatkiṃcidasurendrāṇāṃ vidyate vasu bhārgava |
bhuvi hastigavāśvaṃ ca tasya tvaṃ mama ceścaraḥ

यत्किंचिदस्ति द्रविणं दैत्येन्द्राणां महासुर ।
तस्येश्वरोस्मि यद्येषा देवयानी प्रसाद्यताम्

yatkiṃcidasti draviṇaṃ daityendrāṇāṃ mahāsura |
tasyeśvarosmi yadyeṣā devayānī prasādyatām

एवमुक्तस्तथेत्याह वृषपर्वा महाकविम् ।
देवयान्यन्तिकं गत्वा तमर्थं प्राह भार्गवः

evamuktastathetyāha vṛṣaparvā mahākavim |
devayānyantikaṃ gatvā tamarthaṃ prāha bhārgavaḥ

यदि त्वमीश्वरस्तात राज्ञो वित्तस्य भार्गव ।
नाभिजानामि तत्तेऽहं राजा तु वदतु स्वयम्

yadi tvamīśvarastāta rājño vittasya bhārgava |
nābhijānāmi tatte'haṃ rājā tu vadatu svayam

शुक्रस्य वचनं श्रुत्वा वृषपर्वा सबान्धवः ।
देवयानि प्रसीदेति पपात भुवि पादयोः

śukrasya vacanaṃ śrutvā vṛṣaparvā sabāndhavaḥ |
devayāni prasīdeti papāta bhuvi pādayoḥ

स्तुत्यो वन्द्यश्च सततं मया तातश्च ते शुभे ।
यं काममभिकामाऽसि देवयानि शुचिस्मिते ।
तत्तेऽहं संप्रदास्यामि यदि वापि हि दुर्लभम्

stutyo vandyaśca satataṃ mayā tātaśca te śubhe |
yaṃ kāmamabhikāmā'si devayāni śucismite |
tatte'haṃ saṃpradāsyāmi yadi vāpi hi durlabham

दासीं कन्यासहस्रेण शर्मिष्ठामभिकामये ।
अनु मां तत्र गच्छेत्सा यत्र दद्याच्च मे पिता

dāsīṃ kanyāsahasreṇa śarmiṣṭhāmabhikāmaye |
anu māṃ tatra gacchetsā yatra dadyācca me pitā

उत्तिष्ठ त्वं गच्छ धात्रि शर्मिष्ठां शीघ्रमानय ।
यं च कामयते कामं देवयानी करोतु तम्

uttiṣṭha tvaṃ gaccha dhātri śarmiṣṭhāṃ śīghramānaya |
yaṃ ca kāmayate kāmaṃ devayānī karotu tam

त्यजेदेकं कुलस्यार्थे ग्रामार्थे च कुलं त्यजेत् ।
ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्

tyajedekaṃ kulasyārthe grāmārthe ca kulaṃ tyajet |
grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet

ततो धात्री तत्र गत्वा शर्मिष्ठां वाक्यमब्रवीत् ।
उत्तिष्ठ भद्रे शर्मिष्ठे ज्ञातीनां सुखमावह

tato dhātrī tatra gatvā śarmiṣṭhāṃ vākyamabravīt |
uttiṣṭha bhadre śarmiṣṭhe jñātīnāṃ sukhamāvaha

त्यजति ब्राह्मणः शिष्यान्देवयान्या प्रचोदितः ।
सायं कामयते कां स कार्योऽद्य त्वयाऽनघे

tyajati brāhmaṇaḥ śiṣyāndevayānyā pracoditaḥ |
sāyaṃ kāmayate kāṃ sa kāryo'dya tvayā'naghe

यं सा कामयते कां करवाण्यहमद्य तम् ।
यद्येवमाह्वयेच्छुक्रो देवयानीकृते हि माम् ।
मद्दोषान्मागमच्छुक्रो देवयानी च मत्कृते

yaṃ sā kāmayate kāṃ karavāṇyahamadya tam |
yadyevamāhvayecchukro devayānīkṛte hi mām |
maddoṣānmāgamacchukro devayānī ca matkṛte

ततः कन्यासहस्रेण वृता शिबिकया तदा ।
पितुर्नियोगात्त्वरिता निश्चक्राम पुरोत्तमात्

tataḥ kanyāsahasreṇa vṛtā śibikayā tadā |
piturniyogāttvaritā niścakrāma purottamāt

अहं दासीसहस्रेण दासी ते परिचारिका ।
अनु त्वां तत्र यास्यामि यत्र दास्यति ते पिता

ahaṃ dāsīsahasreṇa dāsī te paricārikā |
anu tvāṃ tatra yāsyāmi yatra dāsyati te pitā

स्तुवतो दुहिताऽहं ते याचतः प्रतिगृह्णतः ।
स्तूयमानस्य दुहिता कथं दासी भविष्यसि

stuvato duhitā'haṃ te yācataḥ pratigṛhṇataḥ |
stūyamānasya duhitā kathaṃ dāsī bhaviṣyasi

येनकेनचिदार्तानां ज्ञातीनां सुखमावहेत् ।
अतस्त्वामनुयास्यामि तत्र दास्यति ते पिता

yenakenacidārtānāṃ jñātīnāṃ sukhamāvahet |
atastvāmanuyāsyāmi tatra dāsyati te pitā

प्रतिश्रुते दासभावे दुहित्रा वृषपर्वणः ।
देवयानी नृपश्रेष्ठ पितरं वाक्यमब्रवीत्

pratiśrute dāsabhāve duhitrā vṛṣaparvaṇaḥ |
devayānī nṛpaśreṣṭha pitaraṃ vākyamabravīt

प्रविशामि पुरं तात तुष्टाऽस्मि द्विजसत्तम ।
अमोघं तव विज्ञानमस्ति विद्याबलं च ते

praviśāmi puraṃ tāta tuṣṭā'smi dvijasattama |
amoghaṃ tava vijñānamasti vidyābalaṃ ca te

एवमुक्तो दुहित्रा स द्विजश्रेष्ठो महायशाः ।
प्रविवेश पुरं हृष्टः पूजितः सर्वदानैवः

evamukto duhitrā sa dvijaśreṣṭho mahāyaśāḥ |
praviveśa puraṃ hṛṣṭaḥ pūjitaḥ sarvadānaivaḥ