अध्याय 69: दक्ष से ययाति और पूरु तक

त्वत्तः श्रुतमिदं ब्रह्मन्देवदानवरक्षसाम् ।
अंशावतरणं सम्यग्गन्धर्वाप्सरसां तथा

tvattaḥ śrutamidaṃ brahmandevadānavarakṣasām |
aṃśāvataraṇaṃ samyaggandharvāpsarasāṃ tathā

इमं तु भूय इच्छामि कुरूणां वंशमादितः ।
कथ्यमानं त्वया विप्र विप्रर्षिगणसन्निधौ

imaṃ tu bhūya icchāmi kurūṇāṃ vaṃśamāditaḥ |
kathyamānaṃ tvayā vipra viprarṣigaṇasannidhau

धर्मार्थकामसहितं राजर्षीणां प्रकीर्तितम् ।
पवित्रं कीर्त्यमानं मे निबोधेदं मनीषिणाम्

dharmārthakāmasahitaṃ rājarṣīṇāṃ prakīrtitam |
pavitraṃ kīrtyamānaṃ me nibodhedaṃ manīṣiṇām

प्रजापतेस्तु दक्षस्य मनोर्वैवस्वतस्य च ।
भरतस्य कुरोः पूरोराजमीढस्य चानघ

prajāpatestu dakṣasya manorvaivasvatasya ca |
bharatasya kuroḥ pūrorājamīḍhasya cānagha

यादवानामिमं वंशं कौरवाणां च सर्वशः ।
तथैव भरतानां च पुण्यं स्वस्त्ययनं महत्

yādavānāmimaṃ vaṃśaṃ kauravāṇāṃ ca sarvaśaḥ |
tathaiva bharatānāṃ ca puṇyaṃ svastyayanaṃ mahat

धन्यं यशस्यमायुष्यं कीर्तयिष्यामि तेऽनघ ।
तेजोभिरुदिताः सर्वे महर्षिसमतेजसः

dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ kīrtayiṣyāmi te'nagha |
tejobhiruditāḥ sarve maharṣisamatejasaḥ

दश प्राचेतसः पुत्राः सन्तः पुण्यजनाः स्मृताः ।
मुखजेनाग्निना यैस्ते पूर्वं दग्धा महौजसः

daśa prācetasaḥ putrāḥ santaḥ puṇyajanāḥ smṛtāḥ |
mukhajenāgninā yaiste pūrvaṃ dagdhā mahaujasaḥ

तेभ्यः प्राचेतसो जज्ञे दक्षो दक्षादिमाः प्रजाः ।
संभूताः पुरुषव्याघ्र स हि लोकपितामहः

tebhyaḥ prācetaso jajñe dakṣo dakṣādimāḥ prajāḥ |
saṃbhūtāḥ puruṣavyāghra sa hi lokapitāmahaḥ

वीरिण्या सह सङ्गम्य दक्षः प्राचेतसो मुनिः ।
आत्मतुल्यानजनयत्सहस्रं संशितव्रतान्

vīriṇyā saha saṅgamya dakṣaḥ prācetaso muniḥ |
ātmatulyānajanayatsahasraṃ saṃśitavratān

सहस्रसङ्ख्यानसंभूतान्दक्षपुत्रांश्च नारदः ।
मोक्षमध्यापयामास साङ्ख्यज्ञानमनुत्तमम्

sahasrasaṅkhyānasaṃbhūtāndakṣaputrāṃśca nāradaḥ |
mokṣamadhyāpayāmāsa sāṅkhyajñānamanuttamam

नाशार्थं योजयामास दिगन्तज्ञानकर्मसु ।
ततः पञ्चाशतं कन्या पुत्रिका अभिसन्दधे ।
प्रजापतिः प्रजा दक्षः सिसृक्षुर्जनमेजय

nāśārthaṃ yojayāmāsa digantajñānakarmasu |
tataḥ pañcāśataṃ kanyā putrikā abhisandadhe |
prajāpatiḥ prajā dakṣaḥ sisṛkṣurjanamejaya

ददौ दश स धर्माय कश्यपाय त्रयोदश ।
कालस्य नयने युक्ताः सप्तविंशतिमिन्दवे

dadau daśa sa dharmāya kaśyapāya trayodaśa |
kālasya nayane yuktāḥ saptaviṃśatimindave

त्रयोदशानां पत्नीनां या तु दाक्षायणी वरा ।
मारीचः कश्यपस्त्वस्यामादित्यान्समजीजनत्

trayodaśānāṃ patnīnāṃ yā tu dākṣāyaṇī varā |
mārīcaḥ kaśyapastvasyāmādityānsamajījanat

इन्द्रादीन्वीर्यसंपन्नान्विवस्वन्तमथापि च ।
विवस्वतः सुतो जज्ञे यमो वैवस्वतः प्रभुः

indrādīnvīryasaṃpannānvivasvantamathāpi ca |
vivasvataḥ suto jajñe yamo vaivasvataḥ prabhuḥ

मार्ताण्डस्य यमी चापि सुता राजन्नजायत ।
मार्तण्डस्य मनुर्धीमानजायत सुतः प्रभुः

mārtāṇḍasya yamī cāpi sutā rājannajāyata |
mārtaṇḍasya manurdhīmānajāyata sutaḥ prabhuḥ

धर्मात्मा स मनुर्धीमान्यत्र वंशः प्रतिष्ठितः ।
मनोर्वंशो मानवानां ततोऽयं प्रथितोऽभवत्

dharmātmā sa manurdhīmānyatra vaṃśaḥ pratiṣṭhitaḥ |
manorvaṃśo mānavānāṃ tato'yaṃ prathito'bhavat

ब्रह्मक्षत्रादयस्तस्मान्मनोर्जातास्तु मानवाः ।
ततोऽभवन्महाराज ब्रह्म क्षत्रेण सङ्गतम्

brahmakṣatrādayastasmānmanorjātāstu mānavāḥ |
tato'bhavanmahārāja brahma kṣatreṇa saṅgatam

ब्राह्मणा मानवास्तेषां साङ्गं वेदमदारयन् ।
वेनं धृष्णुं नरिष्यन्तं नाभागेक्ष्वाकुमेव च

brāhmaṇā mānavāsteṣāṃ sāṅgaṃ vedamadārayan |
venaṃ dhṛṣṇuṃ nariṣyantaṃ nābhāgekṣvākumeva ca

कारूषमथ शर्यातिं तथा चैवाष्टमीमिलाम् ।
पृष्टध्रं नवमं प्राहुः क्षत्रधर्मपरायणम्

kārūṣamatha śaryātiṃ tathā caivāṣṭamīmilām |
pṛṣṭadhraṃ navamaṃ prāhuḥ kṣatradharmaparāyaṇam

नाभागारिष्टदशमान्मनोः पुत्रान्प्रचक्षते ।
पञ्चाशत्तु मनोः पुत्रास्तथैवान्येऽभवन्क्षितौ

nābhāgāriṣṭadaśamānmanoḥ putrānpracakṣate |
pañcāśattu manoḥ putrāstathaivānye'bhavankṣitau

अन्योन्यभेदात्ते सर्वे विनेशुरिति नः श्रुतम् ।
पुरूरवास्ततो विद्वानिलायां समपद्यत

anyonyabhedātte sarve vineśuriti naḥ śrutam |
purūravāstato vidvānilāyāṃ samapadyata

सा वै तस्याभवन्माता पिता चैवेति नः श्रुतम् ।
त्रयोदश समुद्रस्य द्वीपानश्नन्पुरूरवाः

sā vai tasyābhavanmātā pitā caiveti naḥ śrutam |
trayodaśa samudrasya dvīpānaśnanpurūravāḥ

अमानुषैर्वृतः सत्वैर्मानुषः सन्महायशाः ।
विप्रैः स विग्रहं चक्रे वीर्योन्मत्तः पुरूरवाः

amānuṣairvṛtaḥ satvairmānuṣaḥ sanmahāyaśāḥ |
vipraiḥ sa vigrahaṃ cakre vīryonmattaḥ purūravāḥ

जहार च स विप्राणां रत्नान्युत्क्रोशतामपि ।
सनत्कुमारस्तं राजन्ब्रह्मलोकादुपेत्य ह

jahāra ca sa viprāṇāṃ ratnānyutkrośatāmapi |
sanatkumārastaṃ rājanbrahmalokādupetya ha

अनुदर्शं ततश्चक्रे प्रत्यगृह्णान्न चाप्यसौ ।
ततो महर्षिभिः क्रुद्धैः सद्यः शप्तो व्यनश्यत

anudarśaṃ tataścakre pratyagṛhṇānna cāpyasau |
tato maharṣibhiḥ kruddhaiḥ sadyaḥ śapto vyanaśyata

लोभान्वितो बलमदान्नष्टसंज्ञो नराधिपः ।
स हि गन्धर्वलोकस्थानुर्वश्या सहितो विराट्

lobhānvito balamadānnaṣṭasaṃjño narādhipaḥ |
sa hi gandharvalokasthānurvaśyā sahito virāṭ

आनिनाय क्रियार्थेऽग्नीन्यथावद्विहितांस्त्रिधा ।
षट् सुता जज्ञिरे चैलादायुर्धीमानमावसुः

ānināya kriyārthe'gnīnyathāvadvihitāṃstridhā |
ṣaṭ sutā jajñire cailādāyurdhīmānamāvasuḥ

दृढायुश्च वनायुश्च शतायुश्चोर्वशीसुताः ।
नहुषं वृद्धशर्माणं रजिं गयमनेनसम्

dṛḍhāyuśca vanāyuśca śatāyuścorvaśīsutāḥ |
nahuṣaṃ vṛddhaśarmāṇaṃ rajiṃ gayamanenasam

स्वर्भानवी सुतानेतानायोः पुत्रान्प्रचक्षते ।
आयुषो नहुषः पुत्रो धीमान्सत्यपराक्रमः

svarbhānavī sutānetānāyoḥ putrānpracakṣate |
āyuṣo nahuṣaḥ putro dhīmānsatyaparākramaḥ

राज्यं शशास सुमहद्धर्मेण पृथिवीपते ।
पितॄन्देवानृषीन्विप्रान्गन्धर्वोरगराक्षसान्

rājyaṃ śaśāsa sumahaddharmeṇa pṛthivīpate |
pitṝndevānṛṣīnviprāngandharvoragarākṣasān

नहुषः पालयामास ब्रह्मक्षत्रमथो विशः ।
स हत्वा दस्युसंघातानृषीन्करमदापयत्

nahuṣaḥ pālayāmāsa brahmakṣatramatho viśaḥ |
sa hatvā dasyusaṃghātānṛṣīnkaramadāpayat

पशुवच्चैव तान्पृष्ठे वाहयामास वीर्यवान् ।
कारयामास चेन्द्रत्वमभिभूय दिवौकसः

paśuvaccaiva tānpṛṣṭhe vāhayāmāsa vīryavān |
kārayāmāsa cendratvamabhibhūya divaukasaḥ

तेजसा तपसा चैव विक्रमेणौजसा तथा ।
विश्लिष्टो नहुषः शप्तः सद्यो ह्यजगरोऽभवत् ।
यतिं ययातिं संयातिमायातिमयतिं ध्रुवम्

tejasā tapasā caiva vikrameṇaujasā tathā |
viśliṣṭo nahuṣaḥ śaptaḥ sadyo hyajagaro'bhavat |
yatiṃ yayātiṃ saṃyātimāyātimayatiṃ dhruvam

नहुषो जनयामास षट् सुतान्प्रियवादिनः ।
यतिस्तु योगमास्थाय ब्रह्मीभूतोऽभवन्मुनिः

nahuṣo janayāmāsa ṣaṭ sutānpriyavādinaḥ |
yatistu yogamāsthāya brahmībhūto'bhavanmuniḥ

ययातिर्नाहुषः सम्राडासीत्सत्यपराक्रमः ।
स पालयामास महीमीजे च बहुभिर्मखैः

yayātirnāhuṣaḥ samrāḍāsītsatyaparākramaḥ |
sa pālayāmāsa mahīmīje ca bahubhirmakhaiḥ

अतिभक्त्या पितॄनर्चन्देवांश्च प्रयतः सदा ।
अन्वगृह्णात्प्रजाः सर्वा ययातिरपराजितः

atibhaktyā pitṝnarcandevāṃśca prayataḥ sadā |
anvagṛhṇātprajāḥ sarvā yayātiraparājitaḥ

तस्य पुत्रा महेष्वासाः सर्वैः समुदिता गुणैः ।
देवयान्यां महाराज शर्मिष्ठायां च जज्ञिरे

tasya putrā maheṣvāsāḥ sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ |
devayānyāṃ mahārāja śarmiṣṭhāyāṃ ca jajñire

देवयान्यामजायेतां यदुस्तुर्वसुरेव च ।
द्रुह्युश्चानुश्च पूरुश्च शर्मिष्ठायां च जज्ञिरे

devayānyāmajāyetāṃ yadusturvasureva ca |
druhyuścānuśca pūruśca śarmiṣṭhāyāṃ ca jajñire

स शाश्वतीः समा राजन्प्रजा धर्मेण पालयन् ।
जरामार्च्छन्महाघोरां नाहुषो रूपनाशिनीम्

sa śāśvatīḥ samā rājanprajā dharmeṇa pālayan |
jarāmārcchanmahāghorāṃ nāhuṣo rūpanāśinīm

जराऽभिभूतः पुत्रान्स राजा वचनमब्रवीत् ।
यदुं पूरुं तुर्वसुं च द्रुह्युं चानुं च भारत

jarā'bhibhūtaḥ putrānsa rājā vacanamabravīt |
yaduṃ pūruṃ turvasuṃ ca druhyuṃ cānuṃ ca bhārata

यौवनेन चरन्कामान्युवा युवतिभिः सह ।
बिहर्तुमहमिच्छामि साह्यं कुरुत पुत्रकाः

yauvanena carankāmānyuvā yuvatibhiḥ saha |
bihartumahamicchāmi sāhyaṃ kuruta putrakāḥ

तं पुत्रो दैवयानेयः पूर्वजो वाक्यमब्रवीत् ।
किं कार्यं भवतः कार्यमस्माकं यौवनेन ते

taṃ putro daivayāneyaḥ pūrvajo vākyamabravīt |
kiṃ kāryaṃ bhavataḥ kāryamasmākaṃ yauvanena te

ययातिरब्रवीत्तं वै जरा मे प्रतिगृह्यताम् ।
यौवनेन त्वदीयेन चरेयं विषयानहम्

yayātirabravīttaṃ vai jarā me pratigṛhyatām |
yauvanena tvadīyena careyaṃ viṣayānaham

यजतो दीर्घसत्रैर्मे शापाच्चोशनसो मुनेः ।
कामार्थः परिहीणोऽयं तप्येयं तेन पुत्रकाः

yajato dīrghasatrairme śāpāccośanaso muneḥ |
kāmārthaḥ parihīṇo'yaṃ tapyeyaṃ tena putrakāḥ

मामकेन शरीरेण राज्यमेकः प्रशास्तु वः ।
अहं तन्वाऽभिनवया युवा काममवाप्नुयाम्

māmakena śarīreṇa rājyamekaḥ praśāstu vaḥ |
ahaṃ tanvā'bhinavayā yuvā kāmamavāpnuyām

ते न तस्य प्रत्यगृह्णन्यदुप्रभृतयो जराम् ।
तमब्रवीत्ततः पूरुः कनीयान्सत्यविक्रमः

te na tasya pratyagṛhṇanyaduprabhṛtayo jarām |
tamabravīttataḥ pūruḥ kanīyānsatyavikramaḥ

राजंश्चराभिनवया तन्वा यौवनगोचरः ।
अहं जरां समादाय राज्ये स्थास्यामि तेज्ञया

rājaṃścarābhinavayā tanvā yauvanagocaraḥ |
ahaṃ jarāṃ samādāya rājye sthāsyāmi tejñayā

एवमुक्तः स राजर्षिस्तपोवीर्यसमाश्रयात् ।
संचारयामास जरां तदा पुत्रे महात्मनि

evamuktaḥ sa rājarṣistapovīryasamāśrayāt |
saṃcārayāmāsa jarāṃ tadā putre mahātmani

पौरवेणाथ वयसा राजा यौवनमास्थितः ।
यायातेनापि वयसा राज्यं पूरुरकारयत्

pauraveṇātha vayasā rājā yauvanamāsthitaḥ |
yāyātenāpi vayasā rājyaṃ pūrurakārayat

ततो वर्षसहस्राणि ययातिरपराजितः ।
स्थितः स नृपशार्दूलः शार्दूलसमविक्रमः

tato varṣasahasrāṇi yayātiraparājitaḥ |
sthitaḥ sa nṛpaśārdūlaḥ śārdūlasamavikramaḥ

ययातिरपि पत्नीभ्यां दीर्घकालं विहृत्य च ।
विश्वाच्या सहितो रेमे पुनश्चैत्ररथे वने

yayātirapi patnībhyāṃ dīrghakālaṃ vihṛtya ca |
viśvācyā sahito reme punaścaitrarathe vane

नाध्यगच्छत्तदा तृप्तिं कामानां स महायशाः ।
अवेत्य मनसा राजन्निमां गाथां तदा जगौ

nādhyagacchattadā tṛptiṃ kāmānāṃ sa mahāyaśāḥ |
avetya manasā rājannimāṃ gāthāṃ tadā jagau

न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ।
इविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते

na jātu kāmaḥ kāmānāmupabhogena śāmyati |
iviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate

यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः ।
नालमेकस्य तत्सर्वमिति मत्वा शमं व्रजेत्

yatpṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ |
nālamekasya tatsarvamiti matvā śamaṃ vrajet

यदा न कुरुते पापं सर्वभूतेषु कर्हिचित् ।
कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा

yadā na kurute pāpaṃ sarvabhūteṣu karhicit |
karmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā

न बिभेति यदा चायं यदा चास्मान्न बिभ्यति ।
यदा नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म संपद्यते तदा

na bibheti yadā cāyaṃ yadā cāsmānna bibhyati |
yadā necchati na dveṣṭi brahma saṃpadyate tadā

इत्यवेक्ष्य महाप्राज्ञः कामानां फल्गुतां नृप ।
समाधाय मनो बुद्ध्या प्रत्यगृह्णाज्जरां सुतात्

ityavekṣya mahāprājñaḥ kāmānāṃ phalgutāṃ nṛpa |
samādhāya mano buddhyā pratyagṛhṇājjarāṃ sutāt

ततो वर्षसहस्रान्ते ययातिरपराजितः ।
दत्वा च यौवनं राजा पूरुं राज्येऽभिषिच्य च ।
अतृप्त एव कामानां पूरुं पुत्रमुवाच ह

tato varṣasahasrānte yayātiraparājitaḥ |
datvā ca yauvanaṃ rājā pūruṃ rājye'bhiṣicya ca |
atṛpta eva kāmānāṃ pūruṃ putramuvāca ha

त्वया दायादवानस्मि त्वं मे वंशकरः सुतः ।
पौरवो वंश इति ते ख्यातिं लोके गमिष्यति

tvayā dāyādavānasmi tvaṃ me vaṃśakaraḥ sutaḥ |
pauravo vaṃśa iti te khyātiṃ loke gamiṣyati

ततः स नृपशार्दूल पूरुं राज्येऽभिषिच्य च ।
ततः सुचरितं कृत्वा भृगुतुङ्गे महातपाः

tataḥ sa nṛpaśārdūla pūruṃ rājye'bhiṣicya ca |
tataḥ sucaritaṃ kṛtvā bhṛgutuṅge mahātapāḥ

कालेन महता पश्चात्कालधर्ममुपेयिवान् ।
कारयित्वा त्वनशनं सदारः स्वर्गमाप्तवान्

kālena mahatā paścātkāladharmamupeyivān |
kārayitvā tvanaśanaṃ sadāraḥ svargamāptavān