अध्याय 66: देवों, असुरों और सब प्राणियों की वंशावली

अथ नारायणेनेन्द्रश्चकार सह संविदम् ।
आदिश्य च स्वयं शक्रः सर्वानेव दिवौकसः ।
निर्जगाम पुनस्तस्मात्क्षयान्नारायणस्य ह

atha nārāyaṇenendraścakāra saha saṃvidam |
ādiśya ca svayaṃ śakraḥ sarvāneva divaukasaḥ |
nirjagāma punastasmātkṣayānnārāyaṇasya ha

तेऽमरारिविनाशाय सर्वलोकहिताय च ।
अवतेरुः क्रमेणैव महीं स्वर्गाद्दिवौकसः

te'marārivināśāya sarvalokahitāya ca |
avateruḥ krameṇaiva mahīṃ svargāddivaukasaḥ

ततो ब्रह्मर्षिवंशेषु पार्थिवर्षिकुलेषु च ।
जज्ञिरे राजशार्दूल यथाकामं दिवौकसः

tato brahmarṣivaṃśeṣu pārthivarṣikuleṣu ca |
jajñire rājaśārdūla yathākāmaṃ divaukasaḥ

दानवान्राक्षसांश्चैव गन्धर्वान्पन्नगांस्तथा ।
पुरुषादानि चान्यानि जघ्नुः सत्वान्यनेकशः

dānavānrākṣasāṃścaiva gandharvānpannagāṃstathā |
puruṣādāni cānyāni jaghnuḥ satvānyanekaśaḥ

दानवा राक्षसाश्चैव गन्धर्वाः पन्नगास्तथा ।
न तान्बलस्थान्बाल्येऽपि जघ्नुर्भरतसत्तम

dānavā rākṣasāścaiva gandharvāḥ pannagāstathā |
na tānbalasthānbālye'pi jaghnurbharatasattama

देवदानवसङ्घानां गन्धर्वाप्सरसां तथा ।
मानवानां च सर्वेषां तथा वै यक्षरक्षसाम्

devadānavasaṅghānāṃ gandharvāpsarasāṃ tathā |
mānavānāṃ ca sarveṣāṃ tathā vai yakṣarakṣasām

श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन संभवं कृत्स्नमादितः ।
प्राणिनां चैव सर्वेषां संभवं वक्तुमर्हसि

śrotumicchāmi tattvena saṃbhavaṃ kṛtsnamāditaḥ |
prāṇināṃ caiva sarveṣāṃ saṃbhavaṃ vaktumarhasi

हन्त ते कथयिष्यामि नमस्कृत्य स्वयंभुवे ।
सुरादीनामहं सम्यग्लोकानां प्रभवाप्ययम्

hanta te kathayiṣyāmi namaskṛtya svayaṃbhuve |
surādīnāmahaṃ samyaglokānāṃ prabhavāpyayam

ब्रह्मणो मानसाः पुत्रा विदिताः षण्महर्षयः ।
मरीचिरत्र्यह्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः

brahmaṇo mānasāḥ putrā viditāḥ ṣaṇmaharṣayaḥ |
marīciratryahgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ

मरीचेः कश्यपः पुत्रः कश्यपात्तु इमाः प्रजाः ।
प्रजज्ञिरे महाभागा दक्षकन्यास्त्रयोदश

marīceḥ kaśyapaḥ putraḥ kaśyapāttu imāḥ prajāḥ |
prajajñire mahābhāgā dakṣakanyāstrayodaśa

अदितिर्दितिर्दनुः काला दनायुः सिंहिका तथा ।
क्रोधा प्राधा च विश्वा च विनता कपिला मुनिः

aditirditirdanuḥ kālā danāyuḥ siṃhikā tathā |
krodhā prādhā ca viśvā ca vinatā kapilā muniḥ

कद्रूश्च मनुजव्याघ्र दक्षकन्यैव भारत ।
एतासां वीर्यसंपन्नं पुत्रपौत्रमनन्तकम्

kadrūśca manujavyāghra dakṣakanyaiva bhārata |
etāsāṃ vīryasaṃpannaṃ putrapautramanantakam

अदित्यां द्वादशादित्याः संभूता भुवनेश्वराः ।
ये राजन्नामतस्तांस्ते कीर्तयिष्यामि भारत

adityāṃ dvādaśādityāḥ saṃbhūtā bhuvaneśvarāḥ |
ye rājannāmatastāṃste kīrtayiṣyāmi bhārata

धाता मित्रोऽर्यमा शक्रो वरुणस्त्वंश एव च ।
भगो विवस्वान्पूषा च सविता दशमस्तथा

dhātā mitro'ryamā śakro varuṇastvaṃśa eva ca |
bhago vivasvānpūṣā ca savitā daśamastathā

एकादशस्तथा त्वष्टा द्वादशो विष्णुरुच्यते ।
जघन्यजस्तु सर्वेषामादित्यानां गुणाधिकः

ekādaśastathā tvaṣṭā dvādaśo viṣṇurucyate |
jaghanyajastu sarveṣāmādityānāṃ guṇādhikaḥ

एक एव दितेः पुत्रो हिरण्यकशिपुः स्मृतः ।
नाम्ना ख्यातास्तु तस्येमे पञ्च पुत्रा महात्मनः

eka eva diteḥ putro hiraṇyakaśipuḥ smṛtaḥ |
nāmnā khyātāstu tasyeme pañca putrā mahātmanaḥ

प्रह्लादः पूर्वजस्तेषां संह्लादस्तदनन्तरम् ।
अनुह्लादस्तृतीयोऽभूत्तस्माच्च शिबिबाष्कलौ

prahlādaḥ pūrvajasteṣāṃ saṃhlādastadanantaram |
anuhlādastṛtīyo'bhūttasmācca śibibāṣkalau

प्रह्लादस्य त्रयः पुत्राः ख्याताः सर्वत्र भारत ।
विरोचनश्च कुम्भश्च निकुम्भश्चेति भारत

prahlādasya trayaḥ putrāḥ khyātāḥ sarvatra bhārata |
virocanaśca kumbhaśca nikumbhaśceti bhārata

विरोचनस्य पुत्रोऽभूद्बलिरेकः प्रतापवान् ।
बलेश्च प्रथितः पुत्रो बाणो नाम महासुरः

virocanasya putro'bhūdbalirekaḥ pratāpavān |
baleśca prathitaḥ putro bāṇo nāma mahāsuraḥ

रुद्रस्यानुचरः श्रीमान्महाकालेति यं विदुः ।
चत्वारिंशद्दनोः पुत्राः ख्याताः सर्वत्र भारत

rudrasyānucaraḥ śrīmānmahākāleti yaṃ viduḥ |
catvāriṃśaddanoḥ putrāḥ khyātāḥ sarvatra bhārata

तेषां प्रथमजो राजा विप्रचित्तिर्महायशाः ।
शम्बरो नमुचिश्चैव पुलोमा चेति विश्रुतः

teṣāṃ prathamajo rājā vipracittirmahāyaśāḥ |
śambaro namuciścaiva pulomā ceti viśrutaḥ

असिलोमा च केशी च दुर्जयश्चैव दानवः ।
अयःशिरा अश्वशिरा अश्वशह्कुश्च वीर्यवान्

asilomā ca keśī ca durjayaścaiva dānavaḥ |
ayaḥśirā aśvaśirā aśvaśahkuśca vīryavān

तथा गगनमूर्धा च वेगवान्केतुमांश्च सः ।
स्वर्भानुरश्वोऽश्वपतिर्वृषपर्वाऽजकस्तथा

tathā gaganamūrdhā ca vegavānketumāṃśca saḥ |
svarbhānuraśvo'śvapatirvṛṣaparvā'jakastathā

अश्वग्रीवश्च सूक्ष्मश्च तुहुण्डश्च महाबलः ।
इषुपादेकचक्रश्च विरूपाक्षहराहरौ

aśvagrīvaśca sūkṣmaśca tuhuṇḍaśca mahābalaḥ |
iṣupādekacakraśca virūpākṣaharāharau

निचन्द्रश्च निकुम्भश्च कुपटः कपटस्तथा ।
शरभः शलभश्चैव सूर्याचन्द्रमसौ तथा ।
एते ख्याता दनोर्वंशे दानवाः परिकीर्तिताः

nicandraśca nikumbhaśca kupaṭaḥ kapaṭastathā |
śarabhaḥ śalabhaścaiva sūryācandramasau tathā |
ete khyātā danorvaṃśe dānavāḥ parikīrtitāḥ

अन्यौ तु खलु देवानां सूर्याचन्द्रमसौ स्मृतौ ।
अन्यौ दानवमुख्यानां सूर्याचन्द्रमसौ तथा

anyau tu khalu devānāṃ sūryācandramasau smṛtau |
anyau dānavamukhyānāṃ sūryācandramasau tathā

इमे च वंशाः प्रथिताः सत्ववन्तो महाबलाः ।
दनुपुत्रा महाराज दश दानववंशजाः

ime ca vaṃśāḥ prathitāḥ satvavanto mahābalāḥ |
danuputrā mahārāja daśa dānavavaṃśajāḥ

एकाक्षो मृतपो वीरः प्रलम्बनरकावपि ।
वातापिः शत्रुतपनः शठश्चैव महासुरः

ekākṣo mṛtapo vīraḥ pralambanarakāvapi |
vātāpiḥ śatrutapanaḥ śaṭhaścaiva mahāsuraḥ

गविष्ठश्च वनायुश्च दीर्घजिह्वश्च दानवः ।
असङ्ख्येयाः स्मृतास्तेषां पुत्राः पौत्राश्च भारत

gaviṣṭhaśca vanāyuśca dīrghajihvaśca dānavaḥ |
asaṅkhyeyāḥ smṛtāsteṣāṃ putrāḥ pautrāśca bhārata

सिंहिका सुषुवे पुत्रं राहुं चन्द्रार्कमर्दनम् ।
सुचन्द्रं चन्द्रहर्तारं तथा चन्द्रप्रमर्दनम्

siṃhikā suṣuve putraṃ rāhuṃ candrārkamardanam |
sucandraṃ candrahartāraṃ tathā candrapramardanam

क्रूरस्वभावं क्रूरायाः पुत्रपौत्रमनन्तकम् ।
गणः क्रोधवशो नाम क्रूरकर्माऽरिमर्दनः

krūrasvabhāvaṃ krūrāyāḥ putrapautramanantakam |
gaṇaḥ krodhavaśo nāma krūrakarmā'rimardanaḥ

दनायुषः पुनः पुत्राश्चत्वारोऽसुरपुंगवाः ।
विक्षरो बलवीरौ च वृत्रश्चैव महासुरः

danāyuṣaḥ punaḥ putrāścatvāro'surapuṃgavāḥ |
vikṣaro balavīrau ca vṛtraścaiva mahāsuraḥ

कालायाः प्रथिताः पुत्राः कालकल्पाः प्रहारिणः ।
प्रविख्याता महावीर्या दानवेषु परन्तपाः

kālāyāḥ prathitāḥ putrāḥ kālakalpāḥ prahāriṇaḥ |
pravikhyātā mahāvīryā dānaveṣu parantapāḥ

विनाशनश्च क्रोधश्च क्रोधहन्ता तथैव च ।
क्रोधशत्रुस्तथैवान्ये कालकेया इति श्रुताः

vināśanaśca krodhaśca krodhahantā tathaiva ca |
krodhaśatrustathaivānye kālakeyā iti śrutāḥ

असुराणामुपाध्यायः शक्रस्त्वषिसुतोऽभवत् ।
ख्याताश्चोशनसः पुत्राश्चत्वारोऽसुरयाजकाः

asurāṇāmupādhyāyaḥ śakrastvaṣisuto'bhavat |
khyātāścośanasaḥ putrāścatvāro'surayājakāḥ

त्वष्टा धरस्तथात्रिश्च द्वावन्यौ रौद्रकर्मिणौ ।
तेजसा सूर्यसंकाशा ब्रह्मलोकपरायणाः

tvaṣṭā dharastathātriśca dvāvanyau raudrakarmiṇau |
tejasā sūryasaṃkāśā brahmalokaparāyaṇāḥ

इत्येष वंशप्रभवः कथितस्ते तरस्विनाम् ।
असुराणां सुराणां च पुराणे संश्रुतो मया

ityeṣa vaṃśaprabhavaḥ kathitaste tarasvinām |
asurāṇāṃ surāṇāṃ ca purāṇe saṃśruto mayā

एतेषां यदपत्यं तु न शक्यं तदशेषतः
प्रसंख्यातुं महीपाल गुणभूतमनन्तकम्

eteṣāṃ yadapatyaṃ tu na śakyaṃ tadaśeṣataḥ
prasaṃkhyātuṃ mahīpāla guṇabhūtamanantakam

तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिश्च तथैव गरुडारुणौ ।
आरुणिर्वारुणिश्चैव वैनतेयाः प्रकीर्तिताः

tārkṣyaścāriṣṭanemiśca tathaiva garuḍāruṇau |
āruṇirvāruṇiścaiva vainateyāḥ prakīrtitāḥ

शेषोऽनन्तो वासुकिश्च तक्षकश्च भुजङ्गमः ।
कूर्मश्च कुलिकश्चैव काद्रवेयाः प्रकीर्तिताः

śeṣo'nanto vāsukiśca takṣakaśca bhujaṅgamaḥ |
kūrmaśca kulikaścaiva kādraveyāḥ prakīrtitāḥ

भीमसेनोग्रसेनौ च सुपर्णो वरुणस्तथा ।
गोपतिर्धृतराष्ट्रश्च सूर्यवर्चाश्च सप्तमः

bhīmasenograsenau ca suparṇo varuṇastathā |
gopatirdhṛtarāṣṭraśca sūryavarcāśca saptamaḥ

सत्यवागर्कपर्णश्च प्रयुतश्चापि विश्रुतः ।
भीमश्चित्ररथश्चैव विख्यातः सर्वविद्वशी

satyavāgarkaparṇaśca prayutaścāpi viśrutaḥ |
bhīmaścitrarathaścaiva vikhyātaḥ sarvavidvaśī

तथा शालिशिरा राजन्पर्जन्यश्च चतुर्दशः ।
कलिः पञ्चदशस्तेषां नारदश्चैव षोडशः
इत्येते देवगन्धर्वा मौनेयाः परिकीर्तिताः

tathā śāliśirā rājanparjanyaśca caturdaśaḥ |
kaliḥ pañcadaśasteṣāṃ nāradaścaiva ṣoḍaśaḥ
ityete devagandharvā mauneyāḥ parikīrtitāḥ

अथ प्रभूतान्यन्यानि कीर्तयिष्यामि भारत ।
अनवद्यां मनुं वंशामसुरां मार्गणप्रियाम्

atha prabhūtānyanyāni kīrtayiṣyāmi bhārata |
anavadyāṃ manuṃ vaṃśāmasurāṃ mārgaṇapriyām

अरूपां सुभगां भासीमिति प्राधा व्यजायत ।
सिद्धः पूर्णश्च बर्हिश्च पूर्णायुश्च महायशाः

arūpāṃ subhagāṃ bhāsīmiti prādhā vyajāyata |
siddhaḥ pūrṇaśca barhiśca pūrṇāyuśca mahāyaśāḥ

ब्रह्मचारी रतिगुणः सुपर्णश्चैव सप्तमः ।
विश्वावसुश्च भानुश्च सुचन्द्रो दशमस्तथा

brahmacārī ratiguṇaḥ suparṇaścaiva saptamaḥ |
viśvāvasuśca bhānuśca sucandro daśamastathā

इत्येते देवगन्धर्वाः प्राधेयाः परिकीर्तिताः ।
इमं त्वप्सरसां वंशं विदितं पुण्यलक्षणम्

ityete devagandharvāḥ prādheyāḥ parikīrtitāḥ |
imaṃ tvapsarasāṃ vaṃśaṃ viditaṃ puṇyalakṣaṇam

अरिष्टाऽसूत सुभगा देवी देवर्षितः पुरा ।
अलम्बुषा मिश्रकेशी विद्युत्पर्णा तिलोत्तमा

ariṣṭā'sūta subhagā devī devarṣitaḥ purā |
alambuṣā miśrakeśī vidyutparṇā tilottamā

अरुणा रक्षिता चैव रम्भा तद्वन्मनोरमा ।
केशिनी च सुबाहुश्च सुरता सुरजा तथा

aruṇā rakṣitā caiva rambhā tadvanmanoramā |
keśinī ca subāhuśca suratā surajā tathā

सुप्रिया चातिबाहुश्च विख्यातौ च हाहा हूहूः ।
तुम्बुरुश्चेति चत्वारः स्मृता गन्धर्वसत्तमाः

supriyā cātibāhuśca vikhyātau ca hāhā hūhūḥ |
tumburuśceti catvāraḥ smṛtā gandharvasattamāḥ

अमृतं ब्राह्मणा गावो गन्धर्वाप्सरसस्तथा ।
अपत्यं कपिलायास्तु पुराणे परिकीर्तितम्

amṛtaṃ brāhmaṇā gāvo gandharvāpsarasastathā |
apatyaṃ kapilāyāstu purāṇe parikīrtitam

इति ते सर्वभूतानां संभवः कथितो मया ।
यथावत्संपरिख्यातो गन्धर्वाप्सरसां तथा

iti te sarvabhūtānāṃ saṃbhavaḥ kathito mayā |
yathāvatsaṃparikhyāto gandharvāpsarasāṃ tathā

भुजंगानां सुपर्णानां रुद्राणां मरुतां तथा ।
गवां च ब्राह्मणानां च श्रीमतां पुण्यकर्मणाम्

bhujaṃgānāṃ suparṇānāṃ rudrāṇāṃ marutāṃ tathā |
gavāṃ ca brāhmaṇānāṃ ca śrīmatāṃ puṇyakarmaṇām

आयुष्यश्चैव पुण्यश्च धन्यः श्रुतिसुखावहः ।
श्रोतव्यश्चैव सततं श्राव्यश्चैवानसूयता

āyuṣyaścaiva puṇyaśca dhanyaḥ śrutisukhāvahaḥ |
śrotavyaścaiva satataṃ śrāvyaścaivānasūyatā

इमं तु वंशं नियमेन यः पठे-
न्महात्मनां ब्राह्मणदेवसन्निधौ ।
अपत्यलाभं लभते स पुष्कलं
श्रियं यशः प्रेत्य च शोभनां गतिम्

imaṃ tu vaṃśaṃ niyamena yaḥ paṭhe-
nmahātmanāṃ brāhmaṇadevasannidhau |
apatyalābhaṃ labhate sa puṣkalaṃ
śriyaṃ yaśaḥ pretya ca śobhanāṃ gatim