अध्याय 65: पृथ्वी का भार और देवताओं का अवतरण

य एते कीर्तिता ब्रह्मन्ये चान्ये नानुकीर्तिताः ।
सम्यक्ताञ्श्रोतुमिच्छामिराज्ञश्चान्यान्सहस्रशः ॥ 1

ya ete kīrtitā brahmanye cānye nānukīrtitāḥ |
samyaktāñśrotumicchāmirājñaścānyānsahasraśaḥ || 1

यदर्थमिह संभूता देवकल्पा महारथाः ।
भुवि तन्मे महाभाग सम्यगाख्यातुमर्हसि

yadarthamiha saṃbhūtā devakalpā mahārathāḥ |
bhuvi tanme mahābhāga samyagākhyātumarhasi

रहस्यं खल्विदं राजन्देवानामिति नः श्रुतम् ।
तत्तु ते कथयिष्यामि नमस्कृत्वा स्वयंभुवे

rahasyaṃ khalvidaṃ rājandevānāmiti naḥ śrutam |
tattu te kathayiṣyāmi namaskṛtvā svayaṃbhuve

त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवीं कृत्वा निःक्षित्रयां पुरा ।
जामदग्न्यस्तपस्तेपे महेन्द्रे पर्वतोत्तमे

triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivīṃ kṛtvā niḥkṣitrayāṃ purā |
jāmadagnyastapastepe mahendre parvatottame

तदा निःक्षत्रिये लोके भार्गवेण कृते सति ।
ब्राह्मणान्क्षत्रिया राजन्सुतार्थिन्योऽभिचक्रमुः

tadā niḥkṣatriye loke bhārgaveṇa kṛte sati |
brāhmaṇānkṣatriyā rājansutārthinyo'bhicakramuḥ

ताभिः सह समापेतुर्ब्राह्मणाः संशितव्रताः ।
ऋतावृतौ नरव्याघ्र न कामान्नानृतौ तथा

tābhiḥ saha samāpeturbrāhmaṇāḥ saṃśitavratāḥ |
ṛtāvṛtau naravyāghra na kāmānnānṛtau tathā

तेभ्यश्च तेभिरे गर्भं क्षत्रियास्ताः सहस्रशः ।
ततः सुषुविरे राजन्क्षत्रियान्वीर्यवत्तरान्

tebhyaśca tebhire garbhaṃ kṣatriyāstāḥ sahasraśaḥ |
tataḥ suṣuvire rājankṣatriyānvīryavattarān

कुमारांश्च कुमारीश्च पुनः क्षत्राभिवृद्धये ।
एवं तद्ब्राह्मणैः क्षत्रं क्षत्रियासु तपस्विभिः

kumārāṃśca kumārīśca punaḥ kṣatrābhivṛddhaye |
evaṃ tadbrāhmaṇaiḥ kṣatraṃ kṣatriyāsu tapasvibhiḥ

जातं वृद्धं च धर्मेण सुदीर्गेणायुषान्वितम् ।
चत्वारोऽपि ततो वर्णा बभूवुर्ब्राह्मणोत्तराः

jātaṃ vṛddhaṃ ca dharmeṇa sudīrgeṇāyuṣānvitam |
catvāro'pi tato varṇā babhūvurbrāhmaṇottarāḥ

अभ्यगच्छन्नृतौ नारीं न कामान्नानृतौ तथा ।
तथैवान्यानि भूतानि तिर्यग्योनिगतान्यपि

abhyagacchannṛtau nārīṃ na kāmānnānṛtau tathā |
tathaivānyāni bhūtāni tiryagyonigatānyapi

ऋतौ दारांश्च गच्छन्ति तत्तथा भरतर्षभ ।
ततोऽवर्धन्त धर्मेण सहस्रशतजीविनः

ṛtau dārāṃśca gacchanti tattathā bharatarṣabha |
tato'vardhanta dharmeṇa sahasraśatajīvinaḥ

ताः प्रजाः पृथिवीपाल धर्मव्रतपरायणाः ।
आधिभिर्व्याधिभिश्चैव विमुक्ताः सर्वशो नराः

tāḥ prajāḥ pṛthivīpāla dharmavrataparāyaṇāḥ |
ādhibhirvyādhibhiścaiva vimuktāḥ sarvaśo narāḥ

अथेमां सागरोपान्तां गां गजेन्द्रगताखिलाम् ।
अध्यतिष्ठत्पुनः क्षत्रं सशैलवनपत्तनाम्

athemāṃ sāgaropāntāṃ gāṃ gajendragatākhilām |
adhyatiṣṭhatpunaḥ kṣatraṃ saśailavanapattanām

प्रशासति पुनः क्षत्रे धर्मेणेमां वसुन्धराम् ।
ब्राह्मणाद्यास्ततो वर्णा लेभिरे मुदमुत्तमाम्

praśāsati punaḥ kṣatre dharmeṇemāṃ vasundharām |
brāhmaṇādyāstato varṇā lebhire mudamuttamām

कामक्रोधोद्भवान्दोषान्निरस्य च नराधिपाः ।
धर्मेण दण्डं दण्डेषु प्रणयन्तोऽन्वपालयन्

kāmakrodhodbhavāndoṣānnirasya ca narādhipāḥ |
dharmeṇa daṇḍaṃ daṇḍeṣu praṇayanto'nvapālayan

तथा धर्मपरे क्षत्रे सहस्राक्षः शतक्रतुः ।
स्वादु देशे च काले च ववर्षाप्याययन्प्रजाः

tathā dharmapare kṣatre sahasrākṣaḥ śatakratuḥ |
svādu deśe ca kāle ca vavarṣāpyāyayanprajāḥ

न बाल एव म्रियते तदा कश्चिज्जनाधिप ।
न च स्त्रियं प्रजानाति कश्चिदप्राप्तयौवनाम्

na bāla eva mriyate tadā kaścijjanādhipa |
na ca striyaṃ prajānāti kaścidaprāptayauvanām

एवमायुष्मतीभिस्तु प्रजाभिर्भरतर्षभ ।
इयं सागरपर्यन्ता ससापूर्यत मेदिनी

evamāyuṣmatībhistu prajābhirbharatarṣabha |
iyaṃ sāgaraparyantā sasāpūryata medinī

ईजिरे च महायज्ञैः क्षत्रिया बहुदक्षिणैः ।
साङ्गोपनिषदान्वेदान्विप्राश्चाधीयते तदा

ījire ca mahāyajñaiḥ kṣatriyā bahudakṣiṇaiḥ |
sāṅgopaniṣadānvedānviprāścādhīyate tadā

न च विक्रीणते ब्र्हम ब्राह्मणाश्च तदा नृप ।
न च शूद्रसमभ्याशे वेदानुच्चारयन्त्युत

na ca vikrīṇate brhama brāhmaṇāśca tadā nṛpa |
na ca śūdrasamabhyāśe vedānuccārayantyuta

कारयन्तः कृषिं गोभिस्तथा वैश्याः क्षिताविह ।
युञ्जते धुरि नो गाश्च कृशाङ्गांश्चाप्यजीवयन्

kārayantaḥ kṛṣiṃ gobhistathā vaiśyāḥ kṣitāviha |
yuñjate dhuri no gāśca kṛśāṅgāṃścāpyajīvayan

फेनपांश्च तथा वत्सान्न दुहन्ति स्म मानवाः ।
न कूटमानैर्वणिजः पण्यं विक्रीणते तदा

phenapāṃśca tathā vatsānna duhanti sma mānavāḥ |
na kūṭamānairvaṇijaḥ paṇyaṃ vikrīṇate tadā

कर्माणि च नरव्याघ्र धर्मोपेतानि मानवाः ।
धर्ममेवानुपश्यन्तश्चक्रुर्धर्मपरायणाः

karmāṇi ca naravyāghra dharmopetāni mānavāḥ |
dharmamevānupaśyantaścakrurdharmaparāyaṇāḥ

स्वकर्मनिरताश्चासन्सर्वे वर्णा नराधिप ।
एवं तदा नरव्याघ्र धर्मो न ह्रसते क्वचित्

svakarmaniratāścāsansarve varṇā narādhipa |
evaṃ tadā naravyāghra dharmo na hrasate kvacit

काले गावः प्रसूयन्ते नार्यश्च भरतर्षभ ।
भवन्त्यृतुषु वृक्षाणां पुष्पाणि च फलानि च

kāle gāvaḥ prasūyante nāryaśca bharatarṣabha |
bhavantyṛtuṣu vṛkṣāṇāṃ puṣpāṇi ca phalāni ca

एवं कृतयुगे सम्यग्वर्तमाने तदा नृप ।
आपूर्यत मही कृत्स्ना प्राणिभिर्बहुभिर्भृशम्

evaṃ kṛtayuge samyagvartamāne tadā nṛpa |
āpūryata mahī kṛtsnā prāṇibhirbahubhirbhṛśam

एवं समुदिते लोके मानुषे भरतर्षभ ।
असुरा जज्ञिरे क्षेत्रे राज्ञां तु मनुजेश्वर

evaṃ samudite loke mānuṣe bharatarṣabha |
asurā jajñire kṣetre rājñāṃ tu manujeśvara

आदित्यैर्हि तदा दैत्या बहुशो निर्जिता युधि ।
ऐश्वर्याद्धंशिताः स्वर्गात्संबभूवुः क्षिताविह

ādityairhi tadā daityā bahuśo nirjitā yudhi |
aiśvaryāddhaṃśitāḥ svargātsaṃbabhūvuḥ kṣitāviha

इह देवत्वमिच्छन्तो मानुषेषु तपस्विनः ।
जज्ञिरे भुवि भूतेषु तेषु तेष्वसुरा विभो

iha devatvamicchanto mānuṣeṣu tapasvinaḥ |
jajñire bhuvi bhūteṣu teṣu teṣvasurā vibho

गोष्वश्वेषु च राजेन्द्र खरोष्ट्रमहिषेषु च ।
क्रव्यात्सु चैव भूतेषु गजेषु च मृगेषु च

goṣvaśveṣu ca rājendra kharoṣṭramahiṣeṣu ca |
kravyātsu caiva bhūteṣu gajeṣu ca mṛgeṣu ca

जातैरिह महीपाल जायमानैश्च तैर्मही ।
न शशाकात्मनात्मानमियं धारयितुं धरा

jātairiha mahīpāla jāyamānaiśca tairmahī |
na śaśākātmanātmānamiyaṃ dhārayituṃ dharā

अथ जाता महीपालाः केचिद्बहुमदान्विताः ।
दितेः पुत्रा दनोश्चैव तदा लोकादिह च्युताः

atha jātā mahīpālāḥ kecidbahumadānvitāḥ |
diteḥ putrā danoścaiva tadā lokādiha cyutāḥ

वीर्यवन्तोऽवलिप्तास्ते नानारूपधरा महीम् ।
इमां सागरपर्यन्तां परीयुररिमर्दनाः

vīryavanto'valiptāste nānārūpadharā mahīm |
imāṃ sāgaraparyantāṃ parīyurarimardanāḥ

ब्राह्मणान्क्षत्रियान्वैश्याञ्शूद्रांश्चैवाप्यपीडयन् ।
अन्यानि चैव सत्वानि पीडयामासुरोजसा

brāhmaṇānkṣatriyānvaiśyāñśūdrāṃścaivāpyapīḍayan |
anyāni caiva satvāni pīḍayāmāsurojasā

त्रासयन्तोऽभिनिघ्नन्तः सर्वभूतगणांश्च ते ।
विचेरुः सर्वशो राजन्महीं शतसहस्रशः

trāsayanto'bhinighnantaḥ sarvabhūtagaṇāṃśca te |
viceruḥ sarvaśo rājanmahīṃ śatasahasraśaḥ

आश्रमस्थान्महर्षींश्च धर्षयन्तस्ततस्ततः ।
अब्रह्मण्या वीर्यमदा मत्ता मदबलेन च

āśramasthānmaharṣīṃśca dharṣayantastatastataḥ |
abrahmaṇyā vīryamadā mattā madabalena ca

एवं वीर्यबलोत्सिक्तैर्भूरियं तैर्महासुरैः ।
पीड्यमाना मही राजन्ब्रह्माणमुपचक्रमे

evaṃ vīryabalotsiktairbhūriyaṃ tairmahāsuraiḥ |
pīḍyamānā mahī rājanbrahmāṇamupacakrame

न ह्यमी भूतसत्वौघाः पन्नगाः सनगां महीम् ।
तदा धारयितुं शेकुराक्रान्तां दानवैर्बलात्

na hyamī bhūtasatvaughāḥ pannagāḥ sanagāṃ mahīm |
tadā dhārayituṃ śekurākrāntāṃ dānavairbalāt

ततो मही महीपाल भारार्ता भयपीडिता ।
जगाम शरणं देवं सर्वभूतपितामहम्

tato mahī mahīpāla bhārārtā bhayapīḍitā |
jagāma śaraṇaṃ devaṃ sarvabhūtapitāmaham

सा संवृतं महाभागैर्देवद्विजमहर्षिभिः ।
ददर्श देवं ब्रह्माणं लोककर्तारमव्ययम्

sā saṃvṛtaṃ mahābhāgairdevadvijamaharṣibhiḥ |
dadarśa devaṃ brahmāṇaṃ lokakartāramavyayam

गन्धर्वैरप्सरोभिश्च बन्दिकर्मसु निष्ठितैः ।
वन्द्यमानं मुदोपतैर्ववन्दे चैनमेत्य सा

gandharvairapsarobhiśca bandikarmasu niṣṭhitaiḥ |
vandyamānaṃ mudopatairvavande cainametya sā

अथ विज्ञापयामास भूमिस्तं शरणार्थिनी ।
सन्निधौ लोकपालानां सर्वेषामेव भारत

atha vijñāpayāmāsa bhūmistaṃ śaraṇārthinī |
sannidhau lokapālānāṃ sarveṣāmeva bhārata

तत्प्रधानात्मनस्तस्य भूमेः कृत्यं स्वयंभुवः ।
पूर्वमेवाभवद्राजन्विदितं परमेष्ठिनः

tatpradhānātmanastasya bhūmeḥ kṛtyaṃ svayaṃbhuvaḥ |
pūrvamevābhavadrājanviditaṃ parameṣṭhinaḥ

स्रष्टा हि जगतः कस्मान्न संबुध्येत भारत ।
ससुरासुरलोकानामशेषेण मनोगतम्

sraṣṭā hi jagataḥ kasmānna saṃbudhyeta bhārata |
sasurāsuralokānāmaśeṣeṇa manogatam

तामुवाच महाराज भूमिं भूमिपतिः प्रभुः ।
प्रभवः सर्वभूतानामीशः शंभुः प्रजापतिः

tāmuvāca mahārāja bhūmiṃ bhūmipatiḥ prabhuḥ |
prabhavaḥ sarvabhūtānāmīśaḥ śaṃbhuḥ prajāpatiḥ

यदर्थमभिसंप्राप्ता मत्सकाशं वसुन्धरे ।
तदर्थं सन्नियोक्ष्यामि सर्वानेव दिवौकसः

yadarthamabhisaṃprāptā matsakāśaṃ vasundhare |
tadarthaṃ sanniyokṣyāmi sarvāneva divaukasaḥ

उत्तिष्ठ गच्छ वसुधे स्वस्थानमिति साऽगमत् ।
(वैशंपायन उवाच)
इत्युक्त्वा स महीं देवो ब्रह्मा राजन्विसृज्य च ।
आदिदेश तदा सर्वान्विबुधान्भूतकृत्स्वयम्

uttiṣṭha gaccha vasudhe svasthānamiti sā'gamat |
(vaiśaṃpāyana uvāca)
ityuktvā sa mahīṃ devo brahmā rājanvisṛjya ca |
ādideśa tadā sarvānvibudhānbhūtakṛtsvayam

अस्या भूमेर्निरसितुं भारं भागैः पृथक्पृथक् ।
अस्यामेव प्रसूयध्वं तिरोधायेति चाब्रवीत्

asyā bhūmernirasituṃ bhāraṃ bhāgaiḥ pṛthakpṛthak |
asyāmeva prasūyadhvaṃ tirodhāyeti cābravīt

तथैव च समानीय गन्धर्वाप्सरसां गणान् ।
उवाच भगवान्सर्वानिदं वचनमर्थवत्

tathaiva ca samānīya gandharvāpsarasāṃ gaṇān |
uvāca bhagavānsarvānidaṃ vacanamarthavat

स्वैः स्वैरंशैः प्रसूयध्वं यथेष्टं मानेषेषु च ।
(वैशम्पायन उवाच)
अथ शक्रादयः सर्वे श्रुत्वा सुरगुरोर्वचः ।
तथ्यमर्थ्यं च पथ्यं च तस्य ते जगृहुस्तदा

svaiḥ svairaṃśaiḥ prasūyadhvaṃ yatheṣṭaṃ māneṣeṣu ca |
(vaiśampāyana uvāca)
atha śakrādayaḥ sarve śrutvā suragurorvacaḥ |
tathyamarthyaṃ ca pathyaṃ ca tasya te jagṛhustadā

अथ ते सर्वशोंशैः स्वैर्गन्तुं भूमिं कृतक्षणाः ।
नारायणममित्रघ्नं वैकुण्ठमुपचक्रमुः

atha te sarvaśoṃśaiḥ svairgantuṃ bhūmiṃ kṛtakṣaṇāḥ |
nārāyaṇamamitraghnaṃ vaikuṇṭhamupacakramuḥ

यः स चक्रगदापाणिः पीतवासाः शितिप्रभः ।
पद्मनाभः सुरारिघ्नः पृथुचार्वञ्चितेक्षणः

yaḥ sa cakragadāpāṇiḥ pītavāsāḥ śitiprabhaḥ |
padmanābhaḥ surārighnaḥ pṛthucārvañcitekṣaṇaḥ

प्रजापतिपतिर्देवः सुरनाथो महाबलः ।
श्रीवत्साङ्को हृषीकेशः सर्वदैवतपूजितः

prajāpatipatirdevaḥ suranātho mahābalaḥ |
śrīvatsāṅko hṛṣīkeśaḥ sarvadaivatapūjitaḥ

तं भुवः शोधनायेन्द्र उवाच पुरुषोत्तमम् ।
अंशेनावतरेत्येवं तथेत्याह च तं हरिः

taṃ bhuvaḥ śodhanāyendra uvāca puruṣottamam |
aṃśenāvataretyevaṃ tathetyāha ca taṃ hariḥ