अध्याय 62: जनमेजय के प्रश्न और भारत-कथा का माहात्म्य

कथितं वै समासेन त्वया सर्वं द्विजोत्तम ।
महाभारतमाख्यानं कुरूणां चरितं महत्

kathitaṃ vai samāsena tvayā sarvaṃ dvijottama |
mahābhāratamākhyānaṃ kurūṇāṃ caritaṃ mahat

कथां त्वनघ चित्रार्थां कथयस्व तपोधन ।
विस्तरश्रवणे जातं कौतूहलमतीव मे

kathāṃ tvanagha citrārthāṃ kathayasva tapodhana |
vistaraśravaṇe jātaṃ kautūhalamatīva me

स भवान्विस्तरेणेमां पुनराख्यातुमर्हति ।
न हि तृप्यामि पूर्वेषां शृण्वानश्चरितं महत्

sa bhavānvistareṇemāṃ punarākhyātumarhati |
na hi tṛpyāmi pūrveṣāṃ śṛṇvānaścaritaṃ mahat

न तत्कारणमल्पं वै धर्मज्ञा यत्र पाण्डवाः ।
अवध्यान्सर्वशो जघ्नुः प्रशस्यन्ते च मानवैः

na tatkāraṇamalpaṃ vai dharmajñā yatra pāṇḍavāḥ |
avadhyānsarvaśo jaghnuḥ praśasyante ca mānavaiḥ

किमर्थं ते नरव्याघ्राः शक्ताः सन्तो ह्यनागसः ।
प्रयुज्यमानान्संक्लेशान्क्षान्तवन्तो दुरात्मनाम्

kimarthaṃ te naravyāghrāḥ śaktāḥ santo hyanāgasaḥ |
prayujyamānānsaṃkleśānkṣāntavanto durātmanām

कथं नागायुतप्राणो बाहुशाली वृकोदरः ।
परिक्लिश्यन्नपि क्रोधं धृतवान्वै द्विजोत्तम

kathaṃ nāgāyutaprāṇo bāhuśālī vṛkodaraḥ |
parikliśyannapi krodhaṃ dhṛtavānvai dvijottama

कथं सा द्रौपदी कृष्णा क्लिश्यमाना दुरात्मभिः ।
शक्ता सती धार्तराष्ट्रान्नादहत्क्रोधचक्षुषा

kathaṃ sā draupadī kṛṣṇā kliśyamānā durātmabhiḥ |
śaktā satī dhārtarāṣṭrānnādahatkrodhacakṣuṣā

कथं व्यसनिनं द्यूते पार्थौ माद्रीसुतौ तदा ।
अन्वयुस्ते नरव्याघ्रा बाध्यमाना दुरात्मभिः

kathaṃ vyasaninaṃ dyūte pārthau mādrīsutau tadā |
anvayuste naravyāghrā bādhyamānā durātmabhiḥ

कथं धर्मभृतां श्रेष्ठः सुतो धर्मस्य धर्मवित् ।
अनर्हः परमं क्लेशं सोढवान्स युधिष्ठिरः

kathaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ suto dharmasya dharmavit |
anarhaḥ paramaṃ kleśaṃ soḍhavānsa yudhiṣṭhiraḥ

कथं च बहुलाः सेनाः पाण्डवः कृष्णसारथिः ।
अस्यन्नेकोऽनयत्सर्वाः पितृलोकं धनंजयः

kathaṃ ca bahulāḥ senāḥ pāṇḍavaḥ kṛṣṇasārathiḥ |
asyanneko'nayatsarvāḥ pitṛlokaṃ dhanaṃjayaḥ

एतदाचक्ष्व मे सर्वं यथावृत्तं तपोधन ।
यद्यच्च कृतवन्तस्ते तत्रतत्र महारथाः

etadācakṣva me sarvaṃ yathāvṛttaṃ tapodhana |
yadyacca kṛtavantaste tatratatra mahārathāḥ

क्षणं कुरु महाराज विपुलोऽयमनुक्रमः ।
पुण्याख्यानस्य वक्तव्यः कृष्णद्वैपायनेरितः

kṣaṇaṃ kuru mahārāja vipulo'yamanukramaḥ |
puṇyākhyānasya vaktavyaḥ kṛṣṇadvaipāyaneritaḥ

महर्षेः सर्वलोकेषु पूजितस्य महात्मनः ।
प्रवक्ष्यामि मतं कृत्स्नं व्यासस्यामिततेजसः

maharṣeḥ sarvalokeṣu pūjitasya mahātmanaḥ |
pravakṣyāmi mataṃ kṛtsnaṃ vyāsasyāmitatejasaḥ

इदं शतसहस्रं हि श्लोकानां पुण्यकर्मणाम् ।
सत्यवत्यात्मजेनेह व्याख्यातममितौजसा

idaṃ śatasahasraṃ hi ślokānāṃ puṇyakarmaṇām |
satyavatyātmajeneha vyākhyātamamitaujasā

उपाख्यानैः सह ज्ञेयं श्राव्यं भारतमुत्तमम् ।
संक्षेपेण तु वक्ष्यामि सर्वमेतन्नराधिप

upākhyānaiḥ saha jñeyaṃ śrāvyaṃ bhāratamuttamam |
saṃkṣepeṇa tu vakṣyāmi sarvametannarādhipa

अध्यायानां सहस्रे द्वे पर्वणां शतमेव च ।
श्लोकानां तु सहस्राणि नवतिश्च दशैव च ।
ततोऽष्टादशभिः पर्वैः संगृहीतं महर्षिणा

adhyāyānāṃ sahasre dve parvaṇāṃ śatameva ca |
ślokānāṃ tu sahasrāṇi navatiśca daśaiva ca |
tato'ṣṭādaśabhiḥ parvaiḥ saṃgṛhītaṃ maharṣiṇā

य इदं श्रावयेद्विद्वान्ये चेदं शृणुयुर्नराः ।
ते ब्रह्मणः स्थानमेत्य प्राप्नुयुर्देवतुल्यताम्

ya idaṃ śrāvayedvidvānye cedaṃ śṛṇuyurnarāḥ |
te brahmaṇaḥ sthānametya prāpnuyurdevatulyatām

इदं हि वेदैः समितं पवित्रमपि चोत्तमम् ।
श्राव्याणामुत्तमं चेदं पुराणमृषिसंस्तुतम्

idaṃ hi vedaiḥ samitaṃ pavitramapi cottamam |
śrāvyāṇāmuttamaṃ cedaṃ purāṇamṛṣisaṃstutam

अस्मिन्नर्थश्च कामश्च निखिलेनोपदेक्ष्यते ।
इतिहासे महापुण्ये बुद्धिश्च परिनैष्ठिकी

asminnarthaśca kāmaśca nikhilenopadekṣyate |
itihāse mahāpuṇye buddhiśca parinaiṣṭhikī

अक्षुद्रान्दानशीलांश्च सत्यशीलाननास्तिकान् ।
कार्ष्णं वेदमिमं विद्वाञ्छ्रावयित्वाऽर्थमश्नुते

akṣudrāndānaśīlāṃśca satyaśīlānanāstikān |
kārṣṇaṃ vedamimaṃ vidvāñchrāvayitvā'rthamaśnute

भ्रूणहत्याकृतं चापि पापं जह्यादसंशयम् ।
इतिहासमिमं श्रुत्वा पुरुषोऽपि सुदारुणः

bhrūṇahatyākṛtaṃ cāpi pāpaṃ jahyādasaṃśayam |
itihāsamimaṃ śrutvā puruṣo'pi sudāruṇaḥ

मुच्यते सर्वपापेभ्यो राहुणा चन्द्रमा यथा ।
जयो नामेतिहासोऽयं श्रोतव्यो विजिगीषुणा

mucyate sarvapāpebhyo rāhuṇā candramā yathā |
jayo nāmetihāso'yaṃ śrotavyo vijigīṣuṇā

महीं विजयते राजा शत्रूंश्चापि पराजयेत् ।
इदं पुंसवनं श्रेष्ठमिदं स्वस्त्ययनं महत्

mahīṃ vijayate rājā śatrūṃścāpi parājayet |
idaṃ puṃsavanaṃ śreṣṭhamidaṃ svastyayanaṃ mahat

महिषीयुवराजाभ्यां श्रोतव्यं बहुशस्तथा ।
वीरं जनयते पुत्रं कन्यां वा राज्यभागिनीम्

mahiṣīyuvarājābhyāṃ śrotavyaṃ bahuśastathā |
vīraṃ janayate putraṃ kanyāṃ vā rājyabhāginīm

धर्मशास्त्रमिदं पुण्यमर्थशास्त्रमिदं परम् ।
मोक्षशास्त्रमिदं प्रोक्तं व्यासेनामितबुद्धिना

dharmaśāstramidaṃ puṇyamarthaśāstramidaṃ param |
mokṣaśāstramidaṃ proktaṃ vyāsenāmitabuddhinā

धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च भरतर्षभ ।
यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न कुत्रचित् ।
इदं हि ब्राह्मणैर्लोके आख्यातं ब्राह्मणेष्विह

dharme cārthe ca kāme ca mokṣe ca bharatarṣabha |
yadihāsti tadanyatra yannehāsti na kutracit |
idaṃ hi brāhmaṇairloke ākhyātaṃ brāhmaṇeṣviha

संप्रत्याचक्षते चेदं तथा श्रोष्यन्ति चापरे ।
पुत्राः शुश्रूषवः सन्ति प्रेष्याश्च प्रियकारिणः

saṃpratyācakṣate cedaṃ tathā śroṣyanti cāpare |
putrāḥ śuśrūṣavaḥ santi preṣyāśca priyakāriṇaḥ

भरतानां महज्जन्म शृण्वतामनसूयताम् ।
नास्ति व्याधिभयं तेषां परलोकभयं कुतः

bharatānāṃ mahajjanma śṛṇvatāmanasūyatām |
nāsti vyādhibhayaṃ teṣāṃ paralokabhayaṃ kutaḥ

शरीरेण कृतं पापं वाचा च मनसैव च ।
सर्वं संत्यजति क्षिप्रं य इदं शृणुयान्नरः

śarīreṇa kṛtaṃ pāpaṃ vācā ca manasaiva ca |
sarvaṃ saṃtyajati kṣipraṃ ya idaṃ śṛṇuyānnaraḥ

धन्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं स्वर्ग्यं तथैव च ।
कृष्णद्वैपायनेनेदं कृतं पुण्यचिकीर्षुणा

dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ puṇyaṃ svargyaṃ tathaiva ca |
kṛṣṇadvaipāyanenedaṃ kṛtaṃ puṇyacikīrṣuṇā

कीर्तिं प्रथयता लोके पाण्डवानां महात्मनाम् ।
अन्येषां क्षत्रियाणां च भूरिद्रविणतेजसाम्

kīrtiṃ prathayatā loke pāṇḍavānāṃ mahātmanām |
anyeṣāṃ kṣatriyāṇāṃ ca bhūridraviṇatejasām

सर्वविद्यावदातानां लोके प्रथितकर्मणाम् ।
य इदं मानवो लोके पुण्यार्थे ब्राह्मणाञ्छुचीन्

sarvavidyāvadātānāṃ loke prathitakarmaṇām |
ya idaṃ mānavo loke puṇyārthe brāhmaṇāñchucīn

श्रावयेत महापुण्यं तस्य धर्मः सनातनः ।
कुरूणां प्रथितं वंशं कीर्तयन्सततं शुचिः

śrāvayeta mahāpuṇyaṃ tasya dharmaḥ sanātanaḥ |
kurūṇāṃ prathitaṃ vaṃśaṃ kīrtayansatataṃ śuciḥ

वंशमाप्नोति विपुलं लोके पूज्यतमो भवेत् ।
योऽधीते भारतं पुम्यं ब्राह्मणो नियतव्रतः

vaṃśamāpnoti vipulaṃ loke pūjyatamo bhavet |
yo'dhīte bhārataṃ pumyaṃ brāhmaṇo niyatavrataḥ

चतुरो वार्षिकान्मासान्सर्वपापैः प्रमुच्यते ।
विज्ञेयः स च वेदानां पारगो भारतं पठन्

caturo vārṣikānmāsānsarvapāpaiḥ pramucyate |
vijñeyaḥ sa ca vedānāṃ pārago bhārataṃ paṭhan

देवा राजर्षयो ह्यत्र पुण्या ब्रह्मर्षयस्तथा ।
कीर्त्यन्ते धूतपाप्मानः कीर्त्यते केशवस्तथा

devā rājarṣayo hyatra puṇyā brahmarṣayastathā |
kīrtyante dhūtapāpmānaḥ kīrtyate keśavastathā

भगवांश्चापि देवेशो यत्र देवी च कीर्त्यते ।
अनेकजननो यत्र कार्तिकेयस्य संभवः

bhagavāṃścāpi deveśo yatra devī ca kīrtyate |
anekajanano yatra kārtikeyasya saṃbhavaḥ

ब्राह्मणानां गवां चैव माहात्म्यं यत्र कीर्त्यते ।
सर्वश्रुतिसमूहोऽयं श्रोतव्यो धर्मबुद्धिभिः

brāhmaṇānāṃ gavāṃ caiva māhātmyaṃ yatra kīrtyate |
sarvaśrutisamūho'yaṃ śrotavyo dharmabuddhibhiḥ

य इदं श्रावयेद्विद्वान्ब्राह्मणानिह पर्वसु ।
धूतपाप्मा जितस्वर्गो ब्रह्म गच्छति शाश्वतम्

ya idaṃ śrāvayedvidvānbrāhmaṇāniha parvasu |
dhūtapāpmā jitasvargo brahma gacchati śāśvatam

श्रावयेद्ब्राह्मणाञ्श्राद्धे यश्चेमं पादमन्ततः ।
अक्षय्यं तस्य तच्छ्राद्धमुपावर्तेत्पितॄनिह

śrāvayedbrāhmaṇāñśrāddhe yaścemaṃ pādamantataḥ |
akṣayyaṃ tasya tacchrāddhamupāvartetpitṝniha

अह्ना यदेनः क्रियते इन्द्रियैर्मनसाऽपि वा ।
ज्ञानादज्ञानतो वापि प्रकरोति नरश्च यत्

ahnā yadenaḥ kriyate indriyairmanasā'pi vā |
jñānādajñānato vāpi prakaroti naraśca yat

तन्महाभारताख्यानं श्रुत्वैव प्रविलीयते ।
भरतानां महज्जन्म महाभारतमुच्यते

tanmahābhāratākhyānaṃ śrutvaiva pravilīyate |
bharatānāṃ mahajjanma mahābhāratamucyate

निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते ।
भरतानां महज्जन्म महाभारतमुच्यते

niruktamasya yo veda sarvapāpaiḥ pramucyate |
bharatānāṃ mahajjanma mahābhāratamucyate

महतो ह्येनसो मर्त्यान्मोचयेदनुकीर्तितः ।
त्रिभिर्वर्षैर्महाभागः कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत्

mahato hyenaso martyānmocayedanukīrtitaḥ |
tribhirvarṣairmahābhāgaḥ kṛṣṇadvaipāyano'bravīt

नित्योत्थितः शुचिः शक्तो महाभारतमादितः ।
तपोनियममास्थाय कृतमेतन्महर्षिणा

nityotthitaḥ śuciḥ śakto mahābhāratamāditaḥ |
taponiyamamāsthāya kṛtametanmaharṣiṇā

तस्मान्नियमसंयुक्तैः श्रोतव्यं ब्राह्मणैरिदम् ।
कृष्णप्रोक्तामिमां पुण्यां भारतीमुत्तमां कथाम्

tasmānniyamasaṃyuktaiḥ śrotavyaṃ brāhmaṇairidam |
kṛṣṇaproktāmimāṃ puṇyāṃ bhāratīmuttamāṃ kathām

श्रावयिष्यन्ति ये विप्रा ये च श्रोष्यन्ति मानवाः ।
सर्वथा वर्तमाना वै न ते शोच्याः कृताकृतैः

śrāvayiṣyanti ye viprā ye ca śroṣyanti mānavāḥ |
sarvathā vartamānā vai na te śocyāḥ kṛtākṛtaiḥ

नरेण धर्मकामेन सर्वः श्रोतव्य इत्यपि ।
निखिलेनेतिहासोऽयं ततः सिद्धिमवाप्नुयात्

nareṇa dharmakāmena sarvaḥ śrotavya ityapi |
nikhilenetihāso'yaṃ tataḥ siddhimavāpnuyāt

न तां स्वर्गगतिं प्राप्य तुष्टिं प्राप्नोति मानवः ।
यां श्रुत्वैवं महापुण्यमितिहासमुपाश्नुते

na tāṃ svargagatiṃ prāpya tuṣṭiṃ prāpnoti mānavaḥ |
yāṃ śrutvaivaṃ mahāpuṇyamitihāsamupāśnute

शृण्वञ्श्राद्धः पुण्यशीलः श्रावयंश्चेदमद्भुतम् ।
नरः फलमवाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः

śṛṇvañśrāddhaḥ puṇyaśīlaḥ śrāvayaṃścedamadbhutam |
naraḥ phalamavāpnoti rājasūyāśvamedhayoḥ

यथा समुद्रो भगवान्यथा मेरुर्महागिरिः ।
उभौ ख्यातौ रत्ननिधी तथा भारतमुच्यते

yathā samudro bhagavānyathā merurmahāgiriḥ |
ubhau khyātau ratnanidhī tathā bhāratamucyate

इदं हि वेदैः समितं पवित्रमषि चोत्तमम् ।
श्राव्यं श्रुतिसुखं चैव पावनं शीलवर्धनम्

idaṃ hi vedaiḥ samitaṃ pavitramaṣi cottamam |
śrāvyaṃ śrutisukhaṃ caiva pāvanaṃ śīlavardhanam

य इदं भारतं राजन्वाचकाय प्रयच्छति ।
तेन सर्वा मही दत्ता भवेत्सागरमेखला

ya idaṃ bhārataṃ rājanvācakāya prayacchati |
tena sarvā mahī dattā bhavetsāgaramekhalā

पारिक्षित कथां दिव्यां पुण्याय विजयाय च ।
कथ्यमानां मया कृत्स्नां शृणु हर्षकरीमिमाम्

pārikṣita kathāṃ divyāṃ puṇyāya vijayāya ca |
kathyamānāṃ mayā kṛtsnāṃ śṛṇu harṣakarīmimām

त्रिभिर्वर्षैः सदोत्थायी कृष्णद्वैपायनो मुनिः ।
महाभारतमाख्यानं कृतवानिदमद्भुतम्

tribhirvarṣaiḥ sadotthāyī kṛṣṇadvaipāyano muniḥ |
mahābhāratamākhyānaṃ kṛtavānidamadbhutam

शृणु कीर्तयतस्तन्म इतिहासं पुरातनम्

śṛṇu kīrtayatastanma itihāsaṃ purātanam