अध्याय 61: वैशम्पायन द्वारा पूरी कथा का सार

शृणु राजन्यथा वीरा भ्रातरः पञ्च पाण्डवाः ।
विरोधमन्वगच्छन्त धार्तराष्ट्रैर्दुरात्मभिः

śṛṇu rājanyathā vīrā bhrātaraḥ pañca pāṇḍavāḥ |
virodhamanvagacchanta dhārtarāṣṭrairdurātmabhiḥ

गुरवे प्राङ्नमस्कृत्य मनोबुद्धिसमाधिभिः ।
संपूज्य च द्विजान्सर्वांस्तथान्यान्विदुषो जनान्

gurave prāṅnamaskṛtya manobuddhisamādhibhiḥ |
saṃpūjya ca dvijānsarvāṃstathānyānviduṣo janān

महर्षेर्विश्रुतस्येह सर्वलोकेषु धीमतः ।
प्रवक्ष्यामि मतं कृत्स्नं व्यासस्यामिततेजसः

maharṣerviśrutasyeha sarvalokeṣu dhīmataḥ |
pravakṣyāmi mataṃ kṛtsnaṃ vyāsasyāmitatejasaḥ

श्रोतुं पात्रं च राजंस्त्वं प्राप्येमां भारतीं कथाम् ।
गुरोर्वक्त्रपरिस्पन्दो मनः प्रोत्साहतीव मे

śrotuṃ pātraṃ ca rājaṃstvaṃ prāpyemāṃ bhāratīṃ kathām |
gurorvaktraparispando manaḥ protsāhatīva me

शृणु राजन्यथा भेदः कुरुपाण्डवयोरभूत् ।
राज्यार्थे द्यूतसंभूतो वनवासस्तथैव च

śṛṇu rājanyathā bhedaḥ kurupāṇḍavayorabhūt |
rājyārthe dyūtasaṃbhūto vanavāsastathaiva ca

यथा च युद्धमभवत्पृथिवीक्षयकारकम् ।
तत्तेऽहं कथयिष्यामि पृच्छते भरतर्षभ

yathā ca yuddhamabhavatpṛthivīkṣayakārakam |
tatte'haṃ kathayiṣyāmi pṛcchate bharatarṣabha

मृते पितरि ते वीरा वनादेत्य स्वमन्दिरम् ।
नचिरादेव विद्वांसो वेदे धनुषि चाभवन्

mṛte pitari te vīrā vanādetya svamandiram |
nacirādeva vidvāṃso vede dhanuṣi cābhavan

तांस्तथा सत्ववीर्यौजःसंपन्नान्पौरसंमतान् ।
नामृष्यन्कुरवो दृष्ट्वा पाण्डवाञ्श्रीयशोभृतः

tāṃstathā satvavīryaujaḥsaṃpannānpaurasaṃmatān |
nāmṛṣyankuravo dṛṣṭvā pāṇḍavāñśrīyaśobhṛtaḥ

ततो दुर्योधनः क्रूरः कर्णश्च सहसौबलः ।
तेषां निग्रहनिर्वासान्विविधांस्ते समारभन्

tato duryodhanaḥ krūraḥ karṇaśca sahasaubalaḥ |
teṣāṃ nigrahanirvāsānvividhāṃste samārabhan

ततो दुर्योधनः क्रूरः कुलिङ्गस्य मते स्थितः ।
पाम्डवान्विविधोपायै राज्यहेतोरपीडयत्

tato duryodhanaḥ krūraḥ kuliṅgasya mate sthitaḥ |
pāmḍavānvividhopāyai rājyahetorapīḍayat

ददावथ विषं पापो भीमाय धृतराष्ट्रजः ।
जरयामास तद्वीरः सहान्नेन वृकोदरः

dadāvatha viṣaṃ pāpo bhīmāya dhṛtarāṣṭrajaḥ |
jarayāmāsa tadvīraḥ sahānnena vṛkodaraḥ

प्रमाणकोट्यां संसुप्तं पुनर्बद्ध्वा वृकोदरम् ।
तोयेषु भीमं गङ्गायाः प्रक्षिप्य पुरमाव्रजत्

pramāṇakoṭyāṃ saṃsuptaṃ punarbaddhvā vṛkodaram |
toyeṣu bhīmaṃ gaṅgāyāḥ prakṣipya puramāvrajat

यदा विबुद्धः कौन्तेयस्तदा संछिद्य बन्धनम् ।
उदतिष्ठन्महाबाहुर्भीमसेनो गतव्यथः

yadā vibuddhaḥ kaunteyastadā saṃchidya bandhanam |
udatiṣṭhanmahābāhurbhīmaseno gatavyathaḥ

आशीविषैः कृष्णसर्पैः सुप्तं चैनमदंशयत् ।
सर्वेष्वेवाङ्गदेशेषु न ममार स शत्रुहा

āśīviṣaiḥ kṛṣṇasarpaiḥ suptaṃ cainamadaṃśayat |
sarveṣvevāṅgadeśeṣu na mamāra sa śatruhā

तेषां तु विप्रकारेषु तेषु तेषु महामतिः ।
मोक्षणे प्रतिकारे च विदुरोऽवहितोऽभवत्

teṣāṃ tu viprakāreṣu teṣu teṣu mahāmatiḥ |
mokṣaṇe pratikāre ca viduro'vahito'bhavat

स्वर्गस्थो जीवलोकस्य यथा शक्रः सुखावहः ।
पाण्डवानां तथा नित्यं विदुरोऽपि सुखावहः

svargastho jīvalokasya yathā śakraḥ sukhāvahaḥ |
pāṇḍavānāṃ tathā nityaṃ viduro'pi sukhāvahaḥ

यदा तु विविधोपायैः संवृतैर्विवृतैरपि ।
नाशकद्विनिहन्तुं तान्दैवभाव्यर्थरक्षितान्

yadā tu vividhopāyaiḥ saṃvṛtairvivṛtairapi |
nāśakadvinihantuṃ tāndaivabhāvyartharakṣitān

ततः संमन्त्र्य सचिवैर्वृषदुःशासनादिभिः ।
धृतराष्ट्रमनुज्ञाप्य जातुषं गृहमादिशत्

tataḥ saṃmantrya sacivairvṛṣaduḥśāsanādibhiḥ |
dhṛtarāṣṭramanujñāpya jātuṣaṃ gṛhamādiśat

तत्र तान्वासयामास पाण्डवानमितौजसः ।
सुतप्रियैषी तान्राजा पाण्डवानम्बिकासुतः ।
ततो विवासयामास राज्यभोगबुभुक्षया

tatra tānvāsayāmāsa pāṇḍavānamitaujasaḥ |
sutapriyaiṣī tānrājā pāṇḍavānambikāsutaḥ |
tato vivāsayāmāsa rājyabhogabubhukṣayā

ते प्रातिष्ठन्त सहिता नगरान्नागसाह्वयात् ।
प्रस्थाने चाभवन्मन्त्री क्षत्ता तेषां महात्मनाम्

te prātiṣṭhanta sahitā nagarānnāgasāhvayāt |
prasthāne cābhavanmantrī kṣattā teṣāṃ mahātmanām

तेन मुक्ता जतुगृहान्निशीथे प्राद्रवन्वनम् ।
ततः संप्राप्य कौन्तेया नगरं वारणावतम्

tena muktā jatugṛhānniśīthe prādravanvanam |
tataḥ saṃprāpya kaunteyā nagaraṃ vāraṇāvatam

न्यवसन्त महात्मानो मात्रा सह परन्तपाः ।
धृतराष्ट्रेण चाज्ञप्ता उषिता जातुषे गृहे

nyavasanta mahātmāno mātrā saha parantapāḥ |
dhṛtarāṣṭreṇa cājñaptā uṣitā jātuṣe gṛhe

पुरोचनाद्रक्षमाणाः संवत्सरमतन्द्रिताः ।
सुरुङ्गां कारयित्वा तु विदुरेण प्रचोदिताः

purocanādrakṣamāṇāḥ saṃvatsaramatandritāḥ |
suruṅgāṃ kārayitvā tu vidureṇa pracoditāḥ

आदीप्य जातुषं वेश्म दग्ध्वा चैव पुरोचनम् ।
प्राद्रवन्भयसंविग्ना मात्रा सह पन्तपाः

ādīpya jātuṣaṃ veśma dagdhvā caiva purocanam |
prādravanbhayasaṃvignā mātrā saha pantapāḥ

ददृशुर्दारुमं रक्षो हिडिम्बं वननिर्झरे ।
हत्वा च तं राक्षसेन्द्रं भीताः समवबोधनात्

dadṛśurdārumaṃ rakṣo hiḍimbaṃ vananirjhare |
hatvā ca taṃ rākṣasendraṃ bhītāḥ samavabodhanāt

निशि संप्राद्रवन्पार्था धार्तराष्ट्रभयार्दिताः ।
प्राप्ता हिडिम्बा भीमेन यत्र जातो घटोत्कचः

niśi saṃprādravanpārthā dhārtarāṣṭrabhayārditāḥ |
prāptā hiḍimbā bhīmena yatra jāto ghaṭotkacaḥ

एकचक्रां ततो हत्वा पाण्डवाः संशितव्रताः ।
वेदाध्ययनसंपन्नास्तेऽभवन्ब्रह्मचारिणः

ekacakrāṃ tato hatvā pāṇḍavāḥ saṃśitavratāḥ |
vedādhyayanasaṃpannāste'bhavanbrahmacāriṇaḥ

ते तत्र नियताः कालं कंचिदूषुर्नरर्षभाः ।
मात्रा सहैकचक्रायां ब्राह्मणस्य निवेशने

te tatra niyatāḥ kālaṃ kaṃcidūṣurnararṣabhāḥ |
mātrā sahaikacakrāyāṃ brāhmaṇasya niveśane

तत्राससाद क्षुधितं पुरुषादं वृकोदरः ।
भीमसेनो महाबाहुर्बकं नाम महाबलम्

tatrāsasāda kṣudhitaṃ puruṣādaṃ vṛkodaraḥ |
bhīmaseno mahābāhurbakaṃ nāma mahābalam

तं चापि पुरुषव्याघ्रो बाहुवीर्येण पाण्डवः ।
निहत्य तरसा वीरो नागरान्पर्यसान्त्वयत्

taṃ cāpi puruṣavyāghro bāhuvīryeṇa pāṇḍavaḥ |
nihatya tarasā vīro nāgarānparyasāntvayat

ततस्ते शुश्रुवुः कृष्णां पञ्चालेषु स्वयंवराम् ।
श्रुत्वा चैवाभ्यगच्छ्त गत्वा चैवालभन्त ताम्

tataste śuśruvuḥ kṛṣṇāṃ pañcāleṣu svayaṃvarām |
śrutvā caivābhyagacchta gatvā caivālabhanta tām

ते तत्र द्रौपदीं लब्ध्वा परिसंवत्सरोषिताः ।
विदिता हास्तिनपुरं प्रत्याजग्मुररिन्दमाः

te tatra draupadīṃ labdhvā parisaṃvatsaroṣitāḥ |
viditā hāstinapuraṃ pratyājagmurarindamāḥ

ते उक्ता धृतराष्ट्रेण राज्ञा शान्तनवेन च ।
भ्रातृभिर्विग्रहस्तात कथं वो न भवेदिति

te uktā dhṛtarāṣṭreṇa rājñā śāntanavena ca |
bhrātṛbhirvigrahastāta kathaṃ vo na bhavediti

अस्माभिः खाण्डवप्रस्थे युष्मद्वासोऽनुचिन्तितः ।
तस्माज्जनपदोपेतं सुविभक्तमहापथम्

asmābhiḥ khāṇḍavaprasthe yuṣmadvāso'nucintitaḥ |
tasmājjanapadopetaṃ suvibhaktamahāpatham

वासाय स्वाण्डवप्रस्थं व्रजध्वं गतमत्सराः ।
तयोस्ते वचनाज्जग्मुः सह सर्वैः सुहृज्जनैः

vāsāya svāṇḍavaprasthaṃ vrajadhvaṃ gatamatsarāḥ |
tayoste vacanājjagmuḥ saha sarvaiḥ suhṛjjanaiḥ

नगरं खाण्डवप्रस्थं रत्नान्यादाय सर्वशः ।
तत्र ते न्यवसन्पार्थाः संवत्सरगणांन्बहून्

nagaraṃ khāṇḍavaprasthaṃ ratnānyādāya sarvaśaḥ |
tatra te nyavasanpārthāḥ saṃvatsaragaṇāṃnbahūn

वशे शस्त्रप्रतापेन कुर्वन्तोऽन्यान्महीभृतः ।
एवं धर्मप्रधानास्ते सत्यव्रतपरायणाः

vaśe śastrapratāpena kurvanto'nyānmahībhṛtaḥ |
evaṃ dharmapradhānāste satyavrataparāyaṇāḥ

अप्रमत्तोत्थिताः क्षान्ताः प्रतपन्तोऽहितान्बहून् ।
अजयद्भीमसेनस्तु दिशं प्राचीं महायशाः

apramattotthitāḥ kṣāntāḥ pratapanto'hitānbahūn |
ajayadbhīmasenastu diśaṃ prācīṃ mahāyaśāḥ

उदीचीमर्जुनो वीरः प्रतीचीं नकुलस्तथा ।
दक्षिणां सहदेवस्तु विजिग्ये परवीरहा

udīcīmarjuno vīraḥ pratīcīṃ nakulastathā |
dakṣiṇāṃ sahadevastu vijigye paravīrahā

एवं चक्रुरिमां सर्वे वशे कृत्स्नां वसुन्धराम् ।
पञ्चभिः सूर्यसङ्काशैः सूर्येण च विराजता

evaṃ cakrurimāṃ sarve vaśe kṛtsnāṃ vasundharām |
pañcabhiḥ sūryasaṅkāśaiḥ sūryeṇa ca virājatā

षट्सूर्येवाभवत्पृथ्वी पाण्डवैः सत्यविक्रमैः ।
ततो निमित्ते कस्मिंश्चिद्धर्मराजो युधिष्ठिरः

ṣaṭsūryevābhavatpṛthvī pāṇḍavaiḥ satyavikramaiḥ |
tato nimitte kasmiṃściddharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

वनं प्रस्थापयामास तेजस्वी सत्यविक्रमः ।
प्राणेभ्योऽपि प्रियतरं भ्रातरं सव्यसाचिनम्

vanaṃ prasthāpayāmāsa tejasvī satyavikramaḥ |
prāṇebhyo'pi priyataraṃ bhrātaraṃ savyasācinam

अर्जुनं पुरुषव्याघ्रं स्थिरात्मानं गुणैर्युतम् ।
स वै संवत्सरं पूर्णं मासं चैकं वने वसन्

arjunaṃ puruṣavyāghraṃ sthirātmānaṃ guṇairyutam |
sa vai saṃvatsaraṃ pūrṇaṃ māsaṃ caikaṃ vane vasan

तीर्थयात्रां च कृतवान्नागकन्यामवाप च ।
पाण्ड्यस्य तनयां लब्ध्वा तत्र ताभ्यांसहोषितः

tīrthayātrāṃ ca kṛtavānnāgakanyāmavāpa ca |
pāṇḍyasya tanayāṃ labdhvā tatra tābhyāṃsahoṣitaḥ

ततोऽगच्छद्धृषीकेशं द्वारवत्यां कदाचन ।
लब्धवांस्तत्र बीभत्सुर्भार्यां राजीवलोचनाम्

tato'gacchaddhṛṣīkeśaṃ dvāravatyāṃ kadācana |
labdhavāṃstatra bībhatsurbhāryāṃ rājīvalocanām

अनुजां वासुदेवस्य सुभद्रां भद्रभाषिणीम् ।
सा शचीव महेन्द्रेण श्रीः कृष्णेनेव सङ्गता

anujāṃ vāsudevasya subhadrāṃ bhadrabhāṣiṇīm |
sā śacīva mahendreṇa śrīḥ kṛṣṇeneva saṅgatā

सुभद्रा युयुजे प्रीत्या पाण्डवेनार्जुनेन ह ।
अतर्पयच्च कौन्तेयः खाण्डवे हव्यवाहनम्

subhadrā yuyuje prītyā pāṇḍavenārjunena ha |
atarpayacca kaunteyaḥ khāṇḍave havyavāhanam

बीभत्सुर्वासुदेवेन सहितो नृपस्तम ।
नातिभारो हि पार्थस्य केशवेन सहाभवत्

bībhatsurvāsudevena sahito nṛpastama |
nātibhāro hi pārthasya keśavena sahābhavat

व्यवसायसहायस्य विष्णोः शत्रुवधेष्विव ।
पार्थायाग्निर्ददौ चापि गाण्डीवं धनुरुत्तमम्

vyavasāyasahāyasya viṣṇoḥ śatruvadheṣviva |
pārthāyāgnirdadau cāpi gāṇḍīvaṃ dhanuruttamam

इषुधी चाक्षयैर्बाणै रथं च कपिलक्षणम् ।
मोक्षयामास बीभत्सुर्मयं यत्र महासुरम्

iṣudhī cākṣayairbāṇai rathaṃ ca kapilakṣaṇam |
mokṣayāmāsa bībhatsurmayaṃ yatra mahāsuram

स चकार सभां दिव्यां सर्वरत्नसमाचिताम् ।
तस्यां दुर्योधनो मन्दो लोभं चक्रे सुदुर्मतिः

sa cakāra sabhāṃ divyāṃ sarvaratnasamācitām |
tasyāṃ duryodhano mando lobhaṃ cakre sudurmatiḥ

ततोऽक्षैर्वञ्चयित्वा च सौबलेन युधिष्ठिरम् ।
वनं प्रस्थापयामास सप्तवर्षाणि पञ्च च

tato'kṣairvañcayitvā ca saubalena yudhiṣṭhiram |
vanaṃ prasthāpayāmāsa saptavarṣāṇi pañca ca

अज्ञातमेकं राष्ट्रे च ततो वर्षं त्रयोदशम् ।
ततश्चतुर्दशे वर्षे याचमानाः स्वकं वसु

ajñātamekaṃ rāṣṭre ca tato varṣaṃ trayodaśam |
tataścaturdaśe varṣe yācamānāḥ svakaṃ vasu

नालभन्त महाराज ततो युद्धमवर्तत ।
ततस्ते क्षत्रमुत्साद्य हत्वा दुर्योधनं नृपम्

nālabhanta mahārāja tato yuddhamavartata |
tataste kṣatramutsādya hatvā duryodhanaṃ nṛpam

राज्यं विहतभूयिष्ठं प्रत्यपद्यन्त पाण्डवाः ।
इष्ट्वा क्रतूंश्च विविधानश्वमेधादिकान्बहून्

rājyaṃ vihatabhūyiṣṭhaṃ pratyapadyanta pāṇḍavāḥ |
iṣṭvā kratūṃśca vividhānaśvamedhādikānbahūn

धृतराष्ट्रे गते स्वर्गं विदुरे पञ्चतां गते ।
गमयित्वा क्रियां स्वर्ग्यां राज्ञाममिततेजसाम्

dhṛtarāṣṭre gate svargaṃ vidure pañcatāṃ gate |
gamayitvā kriyāṃ svargyāṃ rājñāmamitatejasām

स्वं धाम याते वार्ष्णेये कृष्णदारान्प्ररक्ष्य च ।
महाप्रस्थानिकं कृत्वा गताः स्वर्गमनुत्तमम्

svaṃ dhāma yāte vārṣṇeye kṛṣṇadārānprarakṣya ca |
mahāprasthānikaṃ kṛtvā gatāḥ svargamanuttamam

एवमेतत्पुरावृत्तं तेषामक्लिष्टकर्मणाम् ।
भेदो राज्यविनाशश्च जयश्च जयतांवर

evametatpurāvṛttaṃ teṣāmakliṣṭakarmaṇām |
bhedo rājyavināśaśca jayaśca jayatāṃvara