अध्याय 60: व्यास का आगमन और वैशम्पायन को आदेश

श्रुत्वा तु सर्पसत्राय दीक्षितं जनमेजयम् ।
अभ्यगच्छदृषिर्विद्वान्कृष्णद्वैपायनस्तदा

śrutvā tu sarpasatrāya dīkṣitaṃ janamejayam |
abhyagacchadṛṣirvidvānkṛṣṇadvaipāyanastadā

जनयामास यं काली शक्तेः पुत्रात्पराशरात् ।
कन्यैव यमुनाद्वीपे पाण्डवानां पितामहम्

janayāmāsa yaṃ kālī śakteḥ putrātparāśarāt |
kanyaiva yamunādvīpe pāṇḍavānāṃ pitāmaham

जातमात्रश्च यः सद्य इष्ट्या देहमवीवृधत् ।
वेदांश्चाधिजगे साङ्गन्सेतिहासान्महायशाः

jātamātraśca yaḥ sadya iṣṭyā dehamavīvṛdhat |
vedāṃścādhijage sāṅgansetihāsānmahāyaśāḥ

यं नाति तपसा कश्चिन्न वेदाध्ययनेन च ।
न व्रतैर्नोपवासैश्च न प्रसूत्या न मन्युना

yaṃ nāti tapasā kaścinna vedādhyayanena ca |
na vratairnopavāsaiśca na prasūtyā na manyunā

विव्यासैकं चतुर्धा यो वेदं वेदविदां वरः ।
परावरज्ञो ब्रह्मर्षिः कविः सत्यव्रतः शुचिः

vivyāsaikaṃ caturdhā yo vedaṃ vedavidāṃ varaḥ |
parāvarajño brahmarṣiḥ kaviḥ satyavrataḥ śuciḥ

यः पाण्डुं धृतराष्ट्रं च विदुरं चाप्यजीजनत् ।
शन्तनोः संततिं तन्वन्पुण्यकीर्तिर्महायशाः

yaḥ pāṇḍuṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca viduraṃ cāpyajījanat |
śantanoḥ saṃtatiṃ tanvanpuṇyakīrtirmahāyaśāḥ

जनमेजयस्य राजर्षेः स महात्मा सदस्तथा ।
विवेश सहितः शिष्यैर्वेदवेदाङ्गपारगैः

janamejayasya rājarṣeḥ sa mahātmā sadastathā |
viveśa sahitaḥ śiṣyairvedavedāṅgapāragaiḥ

तत्र राजानमासीनं ददर्श जनमेजयम् ।
वृतं सदस्यैर्बहुभिर्देवैरिव पुरन्दरम्

tatra rājānamāsīnaṃ dadarśa janamejayam |
vṛtaṃ sadasyairbahubhirdevairiva purandaram

तथा मूर्धाभिषिक्तैश्च नानाजनपदेश्वरैः ।
ऋत्विग्भिर्ब्रह्मकल्पैश्च कुशलैर्यज्ञसंस्तरे

tathā mūrdhābhiṣiktaiśca nānājanapadeśvaraiḥ |
ṛtvigbhirbrahmakalpaiśca kuśalairyajñasaṃstare

जनमेजयस्तु राजर्षिर्दृष्ट्वा तमृषिमागतम् ।
सगणोऽभ्युद्ययौ तूर्णं प्रीत्या भरतसत्तमः

janamejayastu rājarṣirdṛṣṭvā tamṛṣimāgatam |
sagaṇo'bhyudyayau tūrṇaṃ prītyā bharatasattamaḥ

काञ्चनं विष्टरं तस्मै सदस्यानुमतः प्रभुः ।
आसनं कल्पयामास यथा शक्रो बृहस्पतेः

kāñcanaṃ viṣṭaraṃ tasmai sadasyānumataḥ prabhuḥ |
āsanaṃ kalpayāmāsa yathā śakro bṛhaspateḥ

तत्रोपविष्टं वरदं देवर्षिगणपूजितम् ।
पूजयामास राजेन्द्रः शास्त्रदृष्टेन कर्मणा

tatropaviṣṭaṃ varadaṃ devarṣigaṇapūjitam |
pūjayāmāsa rājendraḥ śāstradṛṣṭena karmaṇā

पाद्यमाचमनीयं च अर्घ्यं गां च विधानतः ।
पितामहाय कृष्णाय तदर्हाय न्यवेदयत्

pādyamācamanīyaṃ ca arghyaṃ gāṃ ca vidhānataḥ |
pitāmahāya kṛṣṇāya tadarhāya nyavedayat

प्रतिगृह्य तु तां पूजां पाम्डवाज्जनमेजयात् ।
गां चैव समनुज्ञाय व्यासः प्रीतोऽभवत्तदा

pratigṛhya tu tāṃ pūjāṃ pāmḍavājjanamejayāt |
gāṃ caiva samanujñāya vyāsaḥ prīto'bhavattadā

तथा च पूजयित्वा तं प्रणयात्प्रतितामहम् ।
उपोपविश्य प्रीतात्मा पर्यपृच्छदनामयम्

tathā ca pūjayitvā taṃ praṇayātpratitāmaham |
upopaviśya prītātmā paryapṛcchadanāmayam

भगवानापि तं दृष्ट्वा कुशलं प्रतिवेद्य च ।
सदस्यैः पूजितः सर्वैः सदस्यान्प्रत्यपूजयत्

bhagavānāpi taṃ dṛṣṭvā kuśalaṃ prativedya ca |
sadasyaiḥ pūjitaḥ sarvaiḥ sadasyānpratyapūjayat

ततस्तु सहितः सर्वैः सदस्यैर्जनमेजयः ।
इदं पश्चाद्द्विजश्रेष्ठं पर्यपृच्छत्कृताञ्जलिः

tatastu sahitaḥ sarvaiḥ sadasyairjanamejayaḥ |
idaṃ paścāddvijaśreṣṭhaṃ paryapṛcchatkṛtāñjaliḥ

कुरूणां पाण्डवानां च भवान्प्रत्यक्षदर्शिवान् ।
तेषां चरितमिच्छामि कथ्यमानं त्वया द्विज

kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca bhavānpratyakṣadarśivān |
teṣāṃ caritamicchāmi kathyamānaṃ tvayā dvija

कथं समभवद्भेदस्तेषामक्लिष्टकर्मणाम् ।
तच्च युद्धं कथं वृत्तं भूतान्तकरणं महत्

kathaṃ samabhavadbhedasteṣāmakliṣṭakarmaṇām |
tacca yuddhaṃ kathaṃ vṛttaṃ bhūtāntakaraṇaṃ mahat

पितामहानां सर्वेषां दैवेनाविष्टचेतसाम् ।
कार्त्स्न्येनैतन्ममाचक्ष्व यथा वृत्तं द्विजोत्तम ।
इच्छामि तत्त्वतः श्रोतुं भगवन्कुशलो ह्यसि

pitāmahānāṃ sarveṣāṃ daivenāviṣṭacetasām |
kārtsnyenaitanmamācakṣva yathā vṛttaṃ dvijottama |
icchāmi tattvataḥ śrotuṃ bhagavankuśalo hyasi

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कृष्णद्वैपायनस्तदा ।
शशास शिष्यमासीनं वैशंपायनमन्तिके

tasya tadvacanaṃ śrutvā kṛṣṇadvaipāyanastadā |
śaśāsa śiṣyamāsīnaṃ vaiśaṃpāyanamantike

कुरूणां पाण्डवानां च यथा भेदोऽभवत्पुरा ।
तदस्मै सर्वमाचक्ष्व यन्मत्तः श्रुतवानसि

kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca yathā bhedo'bhavatpurā |
tadasmai sarvamācakṣva yanmattaḥ śrutavānasi

गुरोर्वचनमाज्ञाय स तु विप्रर्षभस्तदा ।
आचचक्षे ततः सर्वमितिहासं पुरातनम्

gurorvacanamājñāya sa tu viprarṣabhastadā |
ācacakṣe tataḥ sarvamitihāsaṃ purātanam

राज्ञे तस्मै सदस्येभ्यः पार्थिवेभ्यश्च सर्वशः ।
भेदं सर्वविनाशं च कुरुपाण्डवयोस्तदा

rājñe tasmai sadasyebhyaḥ pārthivebhyaśca sarvaśaḥ |
bhedaṃ sarvavināśaṃ ca kurupāṇḍavayostadā