अध्याय 58: आस्तीक का वर और सर्पों का आशीर्वाद

इदमत्यद्भुतं चान्यदास्तीकस्यानुशुश्रुम ।
तथा वरैश्छन्द्यमाने राज्ञा पारिक्षितेन हि

idamatyadbhutaṃ cānyadāstīkasyānuśuśruma |
tathā varaiśchandyamāne rājñā pārikṣitena hi

इन्द्रहस्ताच्च्युतो नागः ख एव यदतिष्ठत ।
ततश्चिन्तापरो राजा बभूव जनमेजयः

indrahastāccyuto nāgaḥ kha eva yadatiṣṭhata |
tataścintāparo rājā babhūva janamejayaḥ

हूयमाने भृशं दीप्ते विधिवद्वसुरेतसि ।
न स्म स प्रापतद्वह्नौ तक्षको भयपीडितः

hūyamāne bhṛśaṃ dīpte vidhivadvasuretasi |
na sma sa prāpatadvahnau takṣako bhayapīḍitaḥ

किं सूत तेषां विप्राणां मन्त्रग्रामो मनीषिणाम् ।
न प्रत्यभात्तदाऽग्नौ यत्स पपात न तक्षकः

kiṃ sūta teṣāṃ viprāṇāṃ mantragrāmo manīṣiṇām |
na pratyabhāttadā'gnau yatsa papāta na takṣakaḥ

तमिन्द्रहस्ताद्वित्रस्तं विसंज्ञं पन्नगोत्तमम् ।
आस्तीकस्तिष्ठ तिष्ठेति वाचस्तिस्रोऽभ्युदैरयत्

tamindrahastādvitrastaṃ visaṃjñaṃ pannagottamam |
āstīkastiṣṭha tiṣṭheti vācastisro'bhyudairayat

वितस्थे सोऽन्तरिक्षे च हृदयेन विदूयता ।
यथा तिष्ठति वै कश्चित्खं च गां चान्तरा नरः

vitasthe so'ntarikṣe ca hṛdayena vidūyatā |
yathā tiṣṭhati vai kaścitkhaṃ ca gāṃ cāntarā naraḥ

ततो राजाब्रवीद्वाक्यं सदस्यैश्चोदितो भृशम् ।
काममेतद्भवत्वेवं यथास्तीकस्य भाषितम्

tato rājābravīdvākyaṃ sadasyaiścodito bhṛśam |
kāmametadbhavatvevaṃ yathāstīkasya bhāṣitam

समाप्यतामिदं कर्म पन्नगाः सन्त्वनामयाः ।
प्रीयतामयमास्तीकः सत्यं सूतवचोऽस्तु तत्

samāpyatāmidaṃ karma pannagāḥ santvanāmayāḥ |
prīyatāmayamāstīkaḥ satyaṃ sūtavaco'stu tat

ततो हलहलाशब्दः प्रीतिजः समजायत ।
आस्तीकस्य वरे दत्ते तथैवोपरराम च

tato halahalāśabdaḥ prītijaḥ samajāyata |
āstīkasya vare datte tathaivopararāma ca

स यज्ञः पाण्डवेयस्य राज्ञः पारिक्षितस्य ह ।
प्रीतिमांश्चाभवद्राजा भारतो जनमेजयः

sa yajñaḥ pāṇḍaveyasya rājñaḥ pārikṣitasya ha |
prītimāṃścābhavadrājā bhārato janamejayaḥ

ऋत्विग्भ्यः ससदस्येभ्यो ये तत्रासन्समागताः ।
तेभ्यश्च प्रददौ वित्तं शतशोऽथ सहस्रशः

ṛtvigbhyaḥ sasadasyebhyo ye tatrāsansamāgatāḥ |
tebhyaśca pradadau vittaṃ śataśo'tha sahasraśaḥ

लोहिताक्षाय सूताय तथा स्थपतये विभुः ।
येनोक्तं तस्य तत्राग्रे सर्पसत्रनिवर्तने

lohitākṣāya sūtāya tathā sthapataye vibhuḥ |
yenoktaṃ tasya tatrāgre sarpasatranivartane

निमित्तं ब्राह्मण इति तस्मै वित्तं ददौ बहु ।
दत्त्वा द्रव्यं यथान्यायं भोजनाच्छादनान्वितम्

nimittaṃ brāhmaṇa iti tasmai vittaṃ dadau bahu |
dattvā dravyaṃ yathānyāyaṃ bhojanācchādanānvitam

प्रीतस्तस्मै नरपतिरप्रमेयपराक्रमः ।
ततश्चकारावभृथं विधिदृष्टेन कर्मणा

prītastasmai narapatiraprameyaparākramaḥ |
tataścakārāvabhṛthaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā

आस्तीकं प्रेषयामास गृहानेव सुसंस्कृतम् ।
राजा प्रीतमनाः प्रीतं कृतकृत्यं मनीषिणम्

āstīkaṃ preṣayāmāsa gṛhāneva susaṃskṛtam |
rājā prītamanāḥ prītaṃ kṛtakṛtyaṃ manīṣiṇam

पुनरागमनं कार्यमिति चैनं वचोऽब्रवीत् ।
भविष्यसि सदस्यो मे वाजिमेधे महाक्रतौ

punarāgamanaṃ kāryamiti cainaṃ vaco'bravīt |
bhaviṣyasi sadasyo me vājimedhe mahākratau

तथेत्युक्त्वा प्रदुद्राव तदास्तीको मुदा युतः ।
कृत्वा स्वकार्यमतुलं तोषयित्वा च पार्थिवम्

tathetyuktvā pradudrāva tadāstīko mudā yutaḥ |
kṛtvā svakāryamatulaṃ toṣayitvā ca pārthivam

स गत्वा परमप्रीतो मातुलं मातरं च ताम् ।
अभिगम्योपसंगृह्य तथा वृत्तं न्यवेदयत्

sa gatvā paramaprīto mātulaṃ mātaraṃ ca tām |
abhigamyopasaṃgṛhya tathā vṛttaṃ nyavedayat

एतच्छ्रुत्वा प्रीयमाणाः समेता
ये तत्रासन्पन्नगा वीतमोहाः ।
आस्तीके वै प्रीतिमन्तो बभूवु-
रूचुश्चैनं वरमिष्टं वृमीष्व

etacchrutvā prīyamāṇāḥ sametā
ye tatrāsanpannagā vītamohāḥ |
āstīke vai prītimanto babhūvu-
rūcuścainaṃ varamiṣṭaṃ vṛmīṣva

भूयोभूयः सर्वशस्तेऽब्रुवंस्तं
किं ते प्रियं करवामाद्य विद्वन् ।
प्रीता वयं मोक्षिताश्चैव सर्वे
कामं किं ते करवामाद्य वत्स

bhūyobhūyaḥ sarvaśaste'bruvaṃstaṃ
kiṃ te priyaṃ karavāmādya vidvan |
prītā vayaṃ mokṣitāścaiva sarve
kāmaṃ kiṃ te karavāmādya vatsa

सायं प्रातर्ये प्रसन्नात्मरूपा
लोके विप्रा मानवा ये परेऽपि ।
धर्माख्यानं ये पठेयुर्ममेदं
तेषां युष्मन्नैव किंचिद्भयं स्यात्

sāyaṃ prātarye prasannātmarūpā
loke viprā mānavā ye pare'pi |
dharmākhyānaṃ ye paṭheyurmamedaṃ
teṣāṃ yuṣmannaiva kiṃcidbhayaṃ syāt

तैश्चाप्युक्तो भागिनेयः प्रसन्नै-
रेतत्सत्यं काममेवं वरं ते ।
प्रीत्या युक्ताः कामितं सर्वशस्ते
कर्तारः स्म प्रवणा भागिनेय

taiścāpyukto bhāgineyaḥ prasannai-
retatsatyaṃ kāmamevaṃ varaṃ te |
prītyā yuktāḥ kāmitaṃ sarvaśaste
kartāraḥ sma pravaṇā bhāgineya

असितं चार्तिमन्तं च सुनीथं चापि यः स्मरेत् ।
दिवा वा यदि वा रात्रौ नास्य सर्पभयं भवेत्

asitaṃ cārtimantaṃ ca sunīthaṃ cāpi yaḥ smaret |
divā vā yadi vā rātrau nāsya sarpabhayaṃ bhavet

यो जरत्कारुणा जातो जरत्कारौ महावशाः ।
आस्तीकः सर्पसत्रे वः पन्नगान्योऽभ्यरक्षत ।
तं स्मरन्तं महाभागा न मां हिंसितुमर्हथ

yo jaratkāruṇā jāto jaratkārau mahāvaśāḥ |
āstīkaḥ sarpasatre vaḥ pannagānyo'bhyarakṣata |
taṃ smarantaṃ mahābhāgā na māṃ hiṃsitumarhatha

सर्पापसर्प भद्रं ते गच्छ सर्प महाविष ।
जनेमेजयस्य यज्ञान्ते आस्तीकवचनं स्मर

sarpāpasarpa bhadraṃ te gaccha sarpa mahāviṣa |
janemejayasya yajñānte āstīkavacanaṃ smara

आस्तीकस्य वचः श्रुत्वा यः सर्पो न निवर्तते ।
शतधा भिद्यते मूर्धा शिंशवृक्षफलं यथा

āstīkasya vacaḥ śrutvā yaḥ sarpo na nivartate |
śatadhā bhidyate mūrdhā śiṃśavṛkṣaphalaṃ yathā

स एवमुक्तस्तु तदा द्विजेन्द्रः
समागतैस्तैर्भुजगेन्द्रमुख्यैः ।
संप्राप्य प्रीतिं विपुलां महात्मा
ततो मनो गमनायाथ दध्रे

sa evamuktastu tadā dvijendraḥ
samāgataistairbhujagendramukhyaiḥ |
saṃprāpya prītiṃ vipulāṃ mahātmā
tato mano gamanāyātha dadhre

इत्येवं नागराजोऽथ नागानां मध्यगस्तदा ।
उक्त्वा सहैव तैः सर्पैः स्वमेव भवनं ययौ

ityevaṃ nāgarājo'tha nāgānāṃ madhyagastadā |
uktvā sahaiva taiḥ sarpaiḥ svameva bhavanaṃ yayau

मोक्षयित्वा तु भुजगान्सर्पसत्राद्द्विजोत्तमः ।
जगाम काले धर्मात्मा दिष्टान्तं पुत्रपौत्रवान्

mokṣayitvā tu bhujagānsarpasatrāddvijottamaḥ |
jagāma kāle dharmātmā diṣṭāntaṃ putrapautravān

इत्याख्यानं मयास्तीकं यथावत्तव कीर्तितम् ।
यत्कीर्तयित्वा सर्पेभ्यो न भयं विद्यते क्वचित्

ityākhyānaṃ mayāstīkaṃ yathāvattava kīrtitam |
yatkīrtayitvā sarpebhyo na bhayaṃ vidyate kvacit

यथा कथितवान्ब्रह्मन्प्रमतिः पूर्वजस्तव ।
पुत्राय रुरवे प्रीतः पृच्छते भार्गवोत्तम

yathā kathitavānbrahmanpramatiḥ pūrvajastava |
putrāya rurave prītaḥ pṛcchate bhārgavottama

यद्वाक्यं श्रुतवांश्चाहं तथा च कथितं मया ।
आस्तीकस्य कवेर्विप्र श्रीमच्चरितमादितः

yadvākyaṃ śrutavāṃścāhaṃ tathā ca kathitaṃ mayā |
āstīkasya kavervipra śrīmaccaritamāditaḥ

यन्मां त्वं पृष्टवान्ब्रह्मञ्श्रुत्वा डुण्डुभभाषितम् ।
व्येतु ते सुमहद्ब्रह्मन्कौतूहलमरिन्दम

yanmāṃ tvaṃ pṛṣṭavānbrahmañśrutvā ḍuṇḍubhabhāṣitam |
vyetu te sumahadbrahmankautūhalamarindama

श्रुत्वा धर्मिष्ठमाख्यानमास्तीकं पुण्यवर्धनम् ।
सर्वपापविनिर्मुक्तो दीर्घमायुरवाप्नुयात्

śrutvā dharmiṣṭhamākhyānamāstīkaṃ puṇyavardhanam |
sarvapāpavinirmukto dīrghamāyuravāpnuyāt