अध्याय 54: आस्तीक यज्ञ की ओर चलते हैं

तत आहूय पुत्रं स्वं जरत्कारुर्भुजंगमा ।
वासुकेर्नागराजस्य वचनादिदमब्रवीत्

tata āhūya putraṃ svaṃ jaratkārurbhujaṃgamā |
vāsukernāgarājasya vacanādidamabravīt

अहं तव पितुः पुत्र भ्रात्रा दत्ता निमित्ततः ।
कालः स चायं संप्राप्तस्तत्कुरुष्व यथातथम्

ahaṃ tava pituḥ putra bhrātrā dattā nimittataḥ |
kālaḥ sa cāyaṃ saṃprāptastatkuruṣva yathātatham

किंनिमित्तं मम पितुर्दत्ता त्वं मातुलेन मे ।
तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन श्रुत्वा कर्ताऽस्मि तत्तथा

kiṃnimittaṃ mama piturdattā tvaṃ mātulena me |
tanmamācakṣva tattvena śrutvā kartā'smi tattathā

तत आचष्ट सा तस्मै बान्धवानां हितैषिणी ।
भगिनी नागराजस्य जरत्कारुरविक्लबा

tata ācaṣṭa sā tasmai bāndhavānāṃ hitaiṣiṇī |
bhaginī nāgarājasya jaratkāruraviklabā

पन्नगानामशेषाणां माता कद्रूरिति श्रुता ।
तया शप्ता रुषितया सुता यस्मान्निबोध तत्

pannagānāmaśeṣāṇāṃ mātā kadrūriti śrutā |
tayā śaptā ruṣitayā sutā yasmānnibodha tat

उच्चैः श्रवाः सोऽश्वराजो यन्मिथ्या न कृतो मम ।
विनतार्थाय पणिते दासभावाय पुत्रकाः

uccaiḥ śravāḥ so'śvarājo yanmithyā na kṛto mama |
vinatārthāya paṇite dāsabhāvāya putrakāḥ

जनमेजयस्य वो यज्ञे धक्ष्यत्यनिलसारथिः ।
तत्र पञ्चत्वमापन्नाः प्रेतलोकं गमिष्यथ

janamejayasya vo yajñe dhakṣyatyanilasārathiḥ |
tatra pañcatvamāpannāḥ pretalokaṃ gamiṣyatha

तां च शप्तवतीं देवः साक्षाल्लोकपितामहः ।
एवमस्त्विति तद्वाक्यं प्रोवाचानु मुमोद च

tāṃ ca śaptavatīṃ devaḥ sākṣāllokapitāmahaḥ |
evamastviti tadvākyaṃ provācānu mumoda ca

वासुकिश्चापि तच्छ्रुत्वा पितामहवचस्तदा ।
अमृते मथिते तात देवाञ्छरणमीयिवान्

vāsukiścāpi tacchrutvā pitāmahavacastadā |
amṛte mathite tāta devāñcharaṇamīyivān

सिद्धार्थाश्च सुराः सर्वे प्राप्यामृतमनुत्तमम् ।
भ्रातरं मे पुरस्कृत्य पितामहमुपागमन्

siddhārthāśca surāḥ sarve prāpyāmṛtamanuttamam |
bhrātaraṃ me puraskṛtya pitāmahamupāgaman

ते तं प्रसादयामासुः सुराः सर्वेऽब्जसंभवम् ।
राज्ञा वासुकिना सार्धं शापोऽसौन भवेदिति

te taṃ prasādayāmāsuḥ surāḥ sarve'bjasaṃbhavam |
rājñā vāsukinā sārdhaṃ śāpo'sauna bhavediti

वासुकिर्नागराजोऽयं दुःखितो ज्ञातिकारणात् ।
अभिशापः स मातुस्तु भगवन्न भवेत्कथम्

vāsukirnāgarājo'yaṃ duḥkhito jñātikāraṇāt |
abhiśāpaḥ sa mātustu bhagavanna bhavetkatham

जरत्कारुर्जरत्कारुं यां भार्यां समवाप्स्यति ।
तत्र जातो द्विजः शापान्मोक्षयिष्यति पन्नगान्

jaratkārurjaratkāruṃ yāṃ bhāryāṃ samavāpsyati |
tatra jāto dvijaḥ śāpānmokṣayiṣyati pannagān

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं वासुकिः पन्नगोत्तमः ।
प्रादान्माममरप्रख्य तव पित्रे महात्मने

etacchrutvā tu vacanaṃ vāsukiḥ pannagottamaḥ |
prādānmāmamaraprakhya tava pitre mahātmane

प्रागेवानागते काले तस्मात्त्व मय्यजायथाः ।
अयं स कालः संप्राप्तो भयान्नस्त्रातुमर्हसि

prāgevānāgate kāle tasmāttva mayyajāyathāḥ |
ayaṃ sa kālaḥ saṃprāpto bhayānnastrātumarhasi

भ्रातरं चापि मे तस्मात्त्रातुमर्हसि पावकात् ।
न मोघं तु कृतं तत्स्याद्यदहं तव धीमते ।
पित्रे दत्ता विमोक्षार्थं कथं वा पुत्र मन्यसे

bhrātaraṃ cāpi me tasmāttrātumarhasi pāvakāt |
na moghaṃ tu kṛtaṃ tatsyādyadahaṃ tava dhīmate |
pitre dattā vimokṣārthaṃ kathaṃ vā putra manyase

एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा सास्तीको मातरं तदा ।
अब्रवीद्दुःखसंतप्तं वासुकिं जीवयन्निव

evamuktastathetyuktvā sāstīko mātaraṃ tadā |
abravīdduḥkhasaṃtaptaṃ vāsukiṃ jīvayanniva

अहं त्वां मोक्षयिष्यामि वासुके पन्नगोत्तम ।
तस्माच्छापान्महासत्त्व सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

ahaṃ tvāṃ mokṣayiṣyāmi vāsuke pannagottama |
tasmācchāpānmahāsattva satyametadbravīmi te

भव स्वस्थमना नाग न हि ते विद्यते भयम् ।
प्रयतिष्ये तथा राजन्यथा श्रेयो भविष्यति

bhava svasthamanā nāga na hi te vidyate bhayam |
prayatiṣye tathā rājanyathā śreyo bhaviṣyati

न मे वागनृतं प्राह स्वैरेष्वपि कुतोऽन्यथा ।
तं वै नृपवरं गत्वा दीक्षितं जनमेजयम्

na me vāganṛtaṃ prāha svaireṣvapi kuto'nyathā |
taṃ vai nṛpavaraṃ gatvā dīkṣitaṃ janamejayam

वाग्भिर्मङ्गलयुक्ताभिस्तोषयिष्येऽद्य मातुल ।
यथा स यज्ञो नृपतेर्निवत्रिष्यति सत्तम

vāgbhirmaṅgalayuktābhistoṣayiṣye'dya mātula |
yathā sa yajño nṛpaternivatriṣyati sattama

स संभावय नागेन्द्र मयि सर्वं महामते ।
न ते मयि मनो जातु मिथ्या भवितुमर्हति

sa saṃbhāvaya nāgendra mayi sarvaṃ mahāmate |
na te mayi mano jātu mithyā bhavitumarhati

आस्तीक परिघूर्णामि हृदयं मे विदीर्यते ।
दिशो न प्रतिजानामि ब्रह्मदण्डनिपीडितः

āstīka parighūrṇāmi hṛdayaṃ me vidīryate |
diśo na pratijānāmi brahmadaṇḍanipīḍitaḥ

न सन्तापस्त्वया कार्यः कथंचित्पन्नगोत्तम ।
प्रदीप्ताग्नेः समुत्पन्नं नाशयिष्यामि ते भयम्

na santāpastvayā kāryaḥ kathaṃcitpannagottama |
pradīptāgneḥ samutpannaṃ nāśayiṣyāmi te bhayam

ब्रह्मदण्डं महाघोरं कालाग्निसमतेजसम् ।
नाशयिष्यामि माऽत्र त्वं भयंकार्षीः कथंचन

brahmadaṇḍaṃ mahāghoraṃ kālāgnisamatejasam |
nāśayiṣyāmi mā'tra tvaṃ bhayaṃkārṣīḥ kathaṃcana

ततः स वासुकेर्घोरमपनीय मनोज्वरम् ।
आधाय चात्मनोऽङ्गेषु जगाम त्वरितो भृशम्

tataḥ sa vāsukerghoramapanīya manojvaram |
ādhāya cātmano'ṅgeṣu jagāma tvarito bhṛśam

जनमेजयस्य तं यज्ञं सर्वैः समुदितं गुणैः ।
मोक्षाय भुजगेन्द्राणामास्तीको द्विजसत्तमः

janamejayasya taṃ yajñaṃ sarvaiḥ samuditaṃ guṇaiḥ |
mokṣāya bhujagendrāṇāmāstīko dvijasattamaḥ

स गत्वाऽपश्यदास्तीको यज्ञायतनमुत्तमम् ।
वृतं सदस्यैर्बहुभिः सूर्यवह्निसमप्रभैः

sa gatvā'paśyadāstīko yajñāyatanamuttamam |
vṛtaṃ sadasyairbahubhiḥ sūryavahnisamaprabhaiḥ

स तत्र वारितो द्वास्थैः प्रविशन्द्विजसत्तमः ।
अभितुष्टाव तं यज्ञं प्रवेशार्थी परंतपः

sa tatra vārito dvāsthaiḥ praviśandvijasattamaḥ |
abhituṣṭāva taṃ yajñaṃ praveśārthī paraṃtapaḥ

स प्राप्य यज्ञायतनं वरिष्ठं
द्विजोत्तमः पुण्यकृतां वरिष्ठः ।
तुष्टाव राजानमनन्तकीर्ति-
मृत्विक्सदस्यांश्च तथैव चाग्निम्

sa prāpya yajñāyatanaṃ variṣṭhaṃ
dvijottamaḥ puṇyakṛtāṃ variṣṭhaḥ |
tuṣṭāva rājānamanantakīrti-
mṛtviksadasyāṃśca tathaiva cāgnim