अध्याय 53: यज्ञ के ऋत्विज और वासुकि की विनती

सर्पसत्रे तदा राज्ञः पाण्डवेयस्य धीमतः ।
जनमेजयस्य के त्वासन्नृत्विजः परमर्षयः

sarpasatre tadā rājñaḥ pāṇḍaveyasya dhīmataḥ |
janamejayasya ke tvāsannṛtvijaḥ paramarṣayaḥ

के सदस्या बभूवुश्च सर्पसत्रे सुदारुणे ।
विषादजननेऽत्यर्थं पन्नगानां महाभय

ke sadasyā babhūvuśca sarpasatre sudāruṇe |
viṣādajanane'tyarthaṃ pannagānāṃ mahābhaya

सर्वं विस्तरशस्तात भवाञ्छंसितुमर्हति ।
सर्पसत्रविधानज्ञविज्ञेयाः के च सूतज

sarvaṃ vistaraśastāta bhavāñchaṃsitumarhati |
sarpasatravidhānajñavijñeyāḥ ke ca sūtaja

हन्त ते कथयिष्यामि नामानीह मनीषिणाम् ।
ये ऋत्विजः सदस्याश्च तस्यासन्नृपतेस्तदा

hanta te kathayiṣyāmi nāmānīha manīṣiṇām |
ye ṛtvijaḥ sadasyāśca tasyāsannṛpatestadā

तत्र होता बभूवाथ ब्राह्मणश्चण्डभार्गवः ।
च्यवनस्यान्वये ख्यातो जातो वेदविदां वरः

tatra hotā babhūvātha brāhmaṇaścaṇḍabhārgavaḥ |
cyavanasyānvaye khyāto jāto vedavidāṃ varaḥ

उद्गाता ब्राह्मणो वृद्धो विद्वान्कौत्सौऽथ जैमिनिः ।
ब्र्हमाऽभवच्छार्ङ्गरवोऽथाध्वर्युश्चापि पिङ्गलः

udgātā brāhmaṇo vṛddho vidvānkautsau'tha jaiminiḥ |
brhamā'bhavacchārṅgaravo'thādhvaryuścāpi piṅgalaḥ

सदस्यश्चाभवद्व्यासः पुत्रशिष्यसहायवान् ।
उद्दालकः प्रमतकः श्वेतकेतुश्च पिङ्गलः

sadasyaścābhavadvyāsaḥ putraśiṣyasahāyavān |
uddālakaḥ pramatakaḥ śvetaketuśca piṅgalaḥ

असितो देवलश्चैव नारदः पर्वतस्तथा ।
आत्रेयः कुम्डजठरौ द्विजः कालघटस्तथा

asito devalaścaiva nāradaḥ parvatastathā |
ātreyaḥ kumḍajaṭharau dvijaḥ kālaghaṭastathā

वात्स्यः श्रुतश्रवा वृद्धो जपस्वाध्यायशीलवान् ।
कोहलो देवशर्मा च मौद्गल्यः समसौरभः

vātsyaḥ śrutaśravā vṛddho japasvādhyāyaśīlavān |
kohalo devaśarmā ca maudgalyaḥ samasaurabhaḥ

एते चान्ये च बहवो ब्राह्मणा वेदपारगाः ।
सदस्याश्चाभवंस्तत्र सत्रे पारिक्षितस्य ह

ete cānye ca bahavo brāhmaṇā vedapāragāḥ |
sadasyāścābhavaṃstatra satre pārikṣitasya ha

जुह्वत्स्वृत्विक्ष्वथ तदा सर्पसत्रे महाक्रतौ ।
अहयः प्रापतंस्तत्र घोराः प्राणिभयावहाः

juhvatsvṛtvikṣvatha tadā sarpasatre mahākratau |
ahayaḥ prāpataṃstatra ghorāḥ prāṇibhayāvahāḥ

वसामेदोवहाः कुल्या नागानां संप्रवर्तिताः ।
ववौ गन्धश्च तुमुलो दह्यतामनिशं तदा

vasāmedovahāḥ kulyā nāgānāṃ saṃpravartitāḥ |
vavau gandhaśca tumulo dahyatāmaniśaṃ tadā

पततां चैव नागानां धिष्ठितानां तथाम्बरे ।
अश्रूयतानिशं शब्दः पच्यतां चाग्निना भृशम्

patatāṃ caiva nāgānāṃ dhiṣṭhitānāṃ tathāmbare |
aśrūyatāniśaṃ śabdaḥ pacyatāṃ cāgninā bhṛśam

तक्षकस्तु स नागेन्द्रः पुरंदरनिवेशनम् ।
गतः श्रुत्वैव राजानं दीक्षितं जनमेजयम्

takṣakastu sa nāgendraḥ puraṃdaraniveśanam |
gataḥ śrutvaiva rājānaṃ dīkṣitaṃ janamejayam

ततः सर्वं यथावृत्तमाख्याय भुजगोत्तमः ।
अगच्छच्छरणं भीत आगस्कृत्वा पुरंदरम्

tataḥ sarvaṃ yathāvṛttamākhyāya bhujagottamaḥ |
agacchaccharaṇaṃ bhīta āgaskṛtvā puraṃdaram

तमिन्द्रः प्राह सुप्रीतो न तवास्तीह तक्षक ।
भयं नागेन्द्र तस्माद्वै सर्पसत्रात्कदाचन

tamindraḥ prāha suprīto na tavāstīha takṣaka |
bhayaṃ nāgendra tasmādvai sarpasatrātkadācana

प्रसादितो मया पूर्वं तवार्थाय पितामहः ।
तस्मात्तव भयं नास्ति व्येतु तेनसो ज्वरः

prasādito mayā pūrvaṃ tavārthāya pitāmahaḥ |
tasmāttava bhayaṃ nāsti vyetu tenaso jvaraḥ

एवमाश्वासितस्तेन ततः स भुजगोत्तमः ।
उवास भवने तस्मिञ्शक्रस्य मुदितः सुखी

evamāśvāsitastena tataḥ sa bhujagottamaḥ |
uvāsa bhavane tasmiñśakrasya muditaḥ sukhī

अजस्रं निपतत्स्वग्नौ नागेषु भृशदुःखितः ।
अल्पशेषपरीवारो वासुकिः पर्यतप्यत

ajasraṃ nipatatsvagnau nāgeṣu bhṛśaduḥkhitaḥ |
alpaśeṣaparīvāro vāsukiḥ paryatapyata

कश्मलं चाविशद्धोरं वासुकिं पन्नगोत्तमम् ।
स घूर्णमानहृदयो भगिनीमिदमब्रवीत्

kaśmalaṃ cāviśaddhoraṃ vāsukiṃ pannagottamam |
sa ghūrṇamānahṛdayo bhaginīmidamabravīt

दह्यन्तेऽङ्गानि मे भद्रे न दिशः प्रतिभान्ति माम् ।
सीदामीव च संमोहाद्धूर्णतीव च मे मनः

dahyante'ṅgāni me bhadre na diśaḥ pratibhānti mām |
sīdāmīva ca saṃmohāddhūrṇatīva ca me manaḥ

दृष्टिर्भ्राम्यति मेऽतीव हृदयं दीर्यतीव च ।
पतिष्याम्यवशोऽद्याहं तस्मिन्दीप्ते विभावसौ

dṛṣṭirbhrāmyati me'tīva hṛdayaṃ dīryatīva ca |
patiṣyāmyavaśo'dyāhaṃ tasmindīpte vibhāvasau

पारिक्षितस्य यज्ञोऽसौ वर्ततेऽस्मज्जिघांसया ।
व्यक्तं मयाऽभिगन्तव्यं प्रेतराजनिवेशनम्

pārikṣitasya yajño'sau vartate'smajjighāṃsayā |
vyaktaṃ mayā'bhigantavyaṃ pretarājaniveśanam

अयं स कालः संप्राप्तो यदर्थमसि मे स्वसः ।
जरत्करौ(पुरा)मयादत्तात्रायस्वास्मान्सबान्धवान्

ayaṃ sa kālaḥ saṃprāpto yadarthamasi me svasaḥ |
jaratkarau(purā)mayādattātrāyasvāsmānsabāndhavān

आस्तीकः किल यज्ञं तं वर्तन्तं भुजगोत्तमे ।
प्रतिषेत्स्यति मां पूर्वं स्वयमाह पितामहः

āstīkaḥ kila yajñaṃ taṃ vartantaṃ bhujagottame |
pratiṣetsyati māṃ pūrvaṃ svayamāha pitāmahaḥ

तद्वत्से ब्रूहि वत्सं स्वं कुमारं वृद्धसंमतम् ।
ममाद्य त्वं सभृत्यस्य मोक्षार्थं वेदवित्तमम्

tadvatse brūhi vatsaṃ svaṃ kumāraṃ vṛddhasaṃmatam |
mamādya tvaṃ sabhṛtyasya mokṣārthaṃ vedavittamam