अध्याय 50: जनमेजय का पितृ-प्रतिशोध का संकल्प

ततः स राजा राजेन्द्र स्कन्धे तस्य भुजंगमम् ।
मुनेः क्षुत्क्षाम आसज्य स्वपुरं प्रययौ पुनः

tataḥ sa rājā rājendra skandhe tasya bhujaṃgamam |
muneḥ kṣutkṣāma āsajya svapuraṃ prayayau punaḥ

ऋषेस्तस्य तु पुत्रोऽभूद्गति जातो महायशाः ।
शृङ्गी नाम महातेजास्तिग्मवीर्योऽतिकोपनः

ṛṣestasya tu putro'bhūdgati jāto mahāyaśāḥ |
śṛṅgī nāma mahātejāstigmavīryo'tikopanaḥ

ब्रह्माणं समुपागम्य मुनिः पूजां चकार ह ।
सोऽनुज्ञातस्ततस्तत्र शृङ्गी शुश्राव तं तदा

brahmāṇaṃ samupāgamya muniḥ pūjāṃ cakāra ha |
so'nujñātastatastatra śṛṅgī śuśrāva taṃ tadā

सख्युः सकाशात्पितरं पित्रा ते धर्षितं पुरा ।
मृतं सर्पं समासक्तं स्थाणुभूतस्य तस्य तम्

sakhyuḥ sakāśātpitaraṃ pitrā te dharṣitaṃ purā |
mṛtaṃ sarpaṃ samāsaktaṃ sthāṇubhūtasya tasya tam

वहन्तं राजशार्दूल स्कन्धेनानपकारिणम् ।
तपस्विनमतीवाथ तं मुनिप्रवरं नृप

vahantaṃ rājaśārdūla skandhenānapakāriṇam |
tapasvinamatīvātha taṃ munipravaraṃ nṛpa

जितेन्द्रियं विशुद्धं च स्थितं कर्मण्यथाद्भुतम् ।
तपसा द्योतितात्मानं स्वेष्वङ्गेषु यतं तदा

jitendriyaṃ viśuddhaṃ ca sthitaṃ karmaṇyathādbhutam |
tapasā dyotitātmānaṃ sveṣvaṅgeṣu yataṃ tadā

शुभाचारं शुभकथं सुस्थितं तमलोलुपम् ।
अक्षुद्रमनसूयं च वृद्धं मौनव्रते स्थितम् ।
शरण्यं सर्वभूतानां पित्रा विनिकृतं तव

śubhācāraṃ śubhakathaṃ susthitaṃ tamalolupam |
akṣudramanasūyaṃ ca vṛddhaṃ maunavrate sthitam |
śaraṇyaṃ sarvabhūtānāṃ pitrā vinikṛtaṃ tava

शशापाथ महातेजाः पितरं ते रुषान्वितः ।
ऋषेः पुत्रो महातेजा बालोऽपि स्थविरद्युतिः

śaśāpātha mahātejāḥ pitaraṃ te ruṣānvitaḥ |
ṛṣeḥ putro mahātejā bālo'pi sthaviradyutiḥ

स क्षिप्रमुदकं स्पृष्ट्वा रोषादिदमुवाच ह ।
पितरं तेऽभिसन्धाय तेजसा प्रज्वलन्निव

sa kṣipramudakaṃ spṛṣṭvā roṣādidamuvāca ha |
pitaraṃ te'bhisandhāya tejasā prajvalanniva

अनागसि गुरौ यो मे मृतं सर्पवासृजत् ।
तं नागस्तक्षकः क्रुद्धस्तेजसा प्रदहिष्यति

anāgasi gurau yo me mṛtaṃ sarpavāsṛjat |
taṃ nāgastakṣakaḥ kruddhastejasā pradahiṣyati

आशीविषस्तिग्मतेजा मद्वाक्यबलचोदितः ।
सप्तरात्रादितः पापं पश्य मे तपसो बलम्

āśīviṣastigmatejā madvākyabalacoditaḥ |
saptarātrāditaḥ pāpaṃ paśya me tapaso balam

इत्युक्त्वा प्रययौ तत्र पिता यत्राऽस्य सोऽभवत् ।
दृष्ट्वा च पितरं तस्मै तं शापं प्रत्यवेदयत्

ityuktvā prayayau tatra pitā yatrā'sya so'bhavat |
dṛṣṭvā ca pitaraṃ tasmai taṃ śāpaṃ pratyavedayat

स चापि मुनिशार्दूलः प्रेरयामास ते पितुः ।
शिष्यं गौरमुखं नाम शीलवन्तं गुणान्वितम्

sa cāpi muniśārdūlaḥ prerayāmāsa te pituḥ |
śiṣyaṃ gauramukhaṃ nāma śīlavantaṃ guṇānvitam

आचख्यौं सत्त्व विश्रान्तो राज्ञः सर्वमशेषतः ।
शप्तोऽसि मम पुत्रेण यत्तो भव महीपते

ācakhyauṃ sattva viśrānto rājñaḥ sarvamaśeṣataḥ |
śapto'si mama putreṇa yatto bhava mahīpate

तक्षकस्त्वां महाराज तेजसाऽसौ दहिष्यति ।
श्रुत्वा च तद्वचो घोरं पिता ते जनमेजय

takṣakastvāṃ mahārāja tejasā'sau dahiṣyati |
śrutvā ca tadvaco ghoraṃ pitā te janamejaya

यत्तोऽभवत्परित्रस्तस्तक्षकात्पन्नगोत्तमात् ।
ततस्तस्मिंस्तु दिवसे सप्तमे समुपस्थिते

yatto'bhavatparitrastastakṣakātpannagottamāt |
tatastasmiṃstu divase saptame samupasthite

राज्ञः समीपं ब्रह्मर्षिः काश्यपो गन्तुमैच्छत ।
तं ददर्शाथ नागेन्द्रस्तक्षकः काश्यपं तदा

rājñaḥ samīpaṃ brahmarṣiḥ kāśyapo gantumaicchata |
taṃ dadarśātha nāgendrastakṣakaḥ kāśyapaṃ tadā

तमब्रवीत्पन्नगेन्द्रः काश्यपं त्वरितं द्विजम् ।
क्व भवांस्त्वरितो याति किं च कार्यं चिकीर्षति

tamabravītpannagendraḥ kāśyapaṃ tvaritaṃ dvijam |
kva bhavāṃstvarito yāti kiṃ ca kāryaṃ cikīrṣati

यत्र राजा कुरुश्रेष्ठः परिक्षिन्नाम वै द्विज ।
तक्षकेण भुजंगेन धक्ष्यते किल सोऽद्य वै

yatra rājā kuruśreṣṭhaḥ parikṣinnāma vai dvija |
takṣakeṇa bhujaṃgena dhakṣyate kila so'dya vai

गच्छाम्यहं तं त्वरितः सद्यः कर्तुमपज्वरम् ।
मयाऽभिपन्नं तं चापि न सर्पो धर्षयिष्यति

gacchāmyahaṃ taṃ tvaritaḥ sadyaḥ kartumapajvaram |
mayā'bhipannaṃ taṃ cāpi na sarpo dharṣayiṣyati

किमर्थं तं मया दष्टं संजीवयितुमिच्छसि ।
अहं त तक्षको ब्रह्मन्पश्य मे वीर्यमद्भुतम्

kimarthaṃ taṃ mayā daṣṭaṃ saṃjīvayitumicchasi |
ahaṃ ta takṣako brahmanpaśya me vīryamadbhutam

न शक्तस्त्वं मया दष्टं तं संजीवयितुं नृपम् ।
(मन्त्रिण ऊचुः)
इत्युक्त्वा तक्षकस्तत्र सोऽदशद्वै वनस्पतिम्

na śaktastvaṃ mayā daṣṭaṃ taṃ saṃjīvayituṃ nṛpam |
(mantriṇa ūcuḥ)
ityuktvā takṣakastatra so'daśadvai vanaspatim

स दष्टमात्रो नागेन भस्मीभूतोऽभवन्नगः ।
काश्यपश्च ततो राजन्नजीवयत तं नगम्

sa daṣṭamātro nāgena bhasmībhūto'bhavannagaḥ |
kāśyapaśca tato rājannajīvayata taṃ nagam

ततस्तं लोभयामास कामं ब्रूहीति तक्षकः ।
स एवमुक्तस्तं प्राह काश्यपस्तक्षकं पुनः

tatastaṃ lobhayāmāsa kāmaṃ brūhīti takṣakaḥ |
sa evamuktastaṃ prāha kāśyapastakṣakaṃ punaḥ

धनलिप्सुरहं तत्र यामीत्युक्तश्च तेन सः ।
तमुवाच महात्मानं तक्षकः श्लक्ष्णया गिरा

dhanalipsurahaṃ tatra yāmītyuktaśca tena saḥ |
tamuvāca mahātmānaṃ takṣakaḥ ślakṣṇayā girā

यावद्धनं प्रार्थयसे राज्ञस्तस्मात्ततोऽधिकम् ।
गृहाण मत्त एव त्वं सन्निवर्तस्व चानघ

yāvaddhanaṃ prārthayase rājñastasmāttato'dhikam |
gṛhāṇa matta eva tvaṃ sannivartasva cānagha

स एवमुक्तो नागेन काश्यपो द्विपदां वरः ।
लब्ध्वा वित्तं निववृते तक्षकाद्यावदीप्सितम्

sa evamukto nāgena kāśyapo dvipadāṃ varaḥ |
labdhvā vittaṃ nivavṛte takṣakādyāvadīpsitam

तस्मिन्प्रतिगते विप्रे छद्मनोपेत्य तक्षकः ।
तं नृपं नृपतिश्रेष्ठं पितरं धार्मिकं तव

tasminpratigate vipre chadmanopetya takṣakaḥ |
taṃ nṛpaṃ nṛpatiśreṣṭhaṃ pitaraṃ dhārmikaṃ tava

प्रासादस्थं यत्तमपि दग्धवान्विषवह्निना ।
ततस्त्वं पुरुषव्याघ्र विजयायाभिषेचितः

prāsādasthaṃ yattamapi dagdhavānviṣavahninā |
tatastvaṃ puruṣavyāghra vijayāyābhiṣecitaḥ

एतद्दृष्टं श्रुतं चापि यथावन्नृपसत्तम ।
अस्माभिर्निखिलं सर्वं कथितं तेऽतिदारुणम्

etaddṛṣṭaṃ śrutaṃ cāpi yathāvannṛpasattama |
asmābhirnikhilaṃ sarvaṃ kathitaṃ te'tidāruṇam

श्रुत्वा चैतं नरश्रेष्ठ पार्थिवस्य पराभवम् ।
अस्य चर्षेरुदङ्कस्य विधत्स्व यदनन्तरम्

śrutvā caitaṃ naraśreṣṭha pārthivasya parābhavam |
asya carṣerudaṅkasya vidhatsva yadanantaram

एतस्मिन्नेव काले तु स राजा जनमेजयः ।
उवाच मन्त्रिणः सर्वानिदं वाक्यमरिदमः

etasminneva kāle tu sa rājā janamejayaḥ |
uvāca mantriṇaḥ sarvānidaṃ vākyamaridamaḥ

अथ तत्कथितं केन यद्वृत्तं तद्वनस्पतौ ।
आश्चर्यभूतं लोकस्य भस्मराशीकृतं तदा

atha tatkathitaṃ kena yadvṛttaṃ tadvanaspatau |
āścaryabhūtaṃ lokasya bhasmarāśīkṛtaṃ tadā

यद्वृक्षं जीवयामास काश्यपस्तक्षकेण वै ।
नूनं मन्त्रैर्हतविषो न प्रणश्येत काश्यपात्

yadvṛkṣaṃ jīvayāmāsa kāśyapastakṣakeṇa vai |
nūnaṃ mantrairhataviṣo na praṇaśyeta kāśyapāt

चिन्तयामास पापात्मा मनसा पन्नगाधमः ।
दष्टं यदि मया विप्रः पार्थिवं जीवयिष्यति

cintayāmāsa pāpātmā manasā pannagādhamaḥ |
daṣṭaṃ yadi mayā vipraḥ pārthivaṃ jīvayiṣyati

तक्षकः संहतविषो लोके यास्यति हास्यताम् ।
विचिन्त्यैवं कृता तेन ध्रुवं तुष्टिर्द्विजस्य वै

takṣakaḥ saṃhataviṣo loke yāsyati hāsyatām |
vicintyaivaṃ kṛtā tena dhruvaṃ tuṣṭirdvijasya vai

भविष्यति ह्युपायेन यस्य दास्यामि यातनाम् ।
एकं तु श्रोतुमिच्छामि तद्वृत्तं निर्जने वने

bhaviṣyati hyupāyena yasya dāsyāmi yātanām |
ekaṃ tu śrotumicchāmi tadvṛttaṃ nirjane vane

संवादं पन्नगेन्द्रस्य काश्यपस्य च कस्तदा ।
श्रुतवान्दृष्टवांश्चापि भवत्सु कथमागतम् ।
श्रुत्वा तस्य विधास्येऽहं पन्नगान्तकरीं मतिम्

saṃvādaṃ pannagendrasya kāśyapasya ca kastadā |
śrutavāndṛṣṭavāṃścāpi bhavatsu kathamāgatam |
śrutvā tasya vidhāsye'haṃ pannagāntakarīṃ matim

शृणु राजन्यथास्माकं येन तत्कथितं पुरा ।
समागतं द्विजेन्द्रस्य पन्नगेन्द्रस्य चाध्वनि

śṛṇu rājanyathāsmākaṃ yena tatkathitaṃ purā |
samāgataṃ dvijendrasya pannagendrasya cādhvani

तस्मिन्वृक्षे नरः कश्चिदिन्धनार्थाय पार्थिव ।
विचिन्वन्पूर्वमारूढः शुष्कशाखावनस्पतौ

tasminvṛkṣe naraḥ kaścidindhanārthāya pārthiva |
vicinvanpūrvamārūḍhaḥ śuṣkaśākhāvanaspatau

न बुध्येतामुभौ तौ च नगस्थं पन्नगद्विजौ ।
सह तेनैव वृक्षेण भस्मीभूतोऽभवन्नृप

na budhyetāmubhau tau ca nagasthaṃ pannagadvijau |
saha tenaiva vṛkṣeṇa bhasmībhūto'bhavannṛpa

द्विजप्रभावाद्राजेन्द्र व्यजीवत्स वनस्पतिः ।
तेनागम्य द्विजश्रेष्ठ पुंसाऽस्मासु निवेदितम्

dvijaprabhāvādrājendra vyajīvatsa vanaspatiḥ |
tenāgamya dvijaśreṣṭha puṃsā'smāsu niveditam

यथा वृत्तं तु तत्सर्वं तक्षकस्य द्विजस्य च ।
एतत्ते कथितं राजन्यथादृष्टं श्रुतं च यत् ।
श्रुत्वा च नृपशार्दूल विधत्स्व यदनन्तरम्

yathā vṛttaṃ tu tatsarvaṃ takṣakasya dvijasya ca |
etatte kathitaṃ rājanyathādṛṣṭaṃ śrutaṃ ca yat |
śrutvā ca nṛpaśārdūla vidhatsva yadanantaram

मन्त्रिणां तु वचः श्रुत्वा स राजा जनमेजयः ।
पर्यतप्यत दुःखार्तः प्रत्यपिंषत्करं करे

mantriṇāṃ tu vacaḥ śrutvā sa rājā janamejayaḥ |
paryatapyata duḥkhārtaḥ pratyapiṃṣatkaraṃ kare

निःश्वासमुष्णमसकृद्दीर्घं राजीवलोचनः ।
मुमोचाश्रूणि च तदा नेत्राभ्यां प्ररुदन्नृपः

niḥśvāsamuṣṇamasakṛddīrghaṃ rājīvalocanaḥ |
mumocāśrūṇi ca tadā netrābhyāṃ prarudannṛpaḥ

उवाच च महीपालो दुःखशोकसमन्वितः ।
दुर्धरं बाष्पमुत्सृज्य स्पृष्ट्वा चापो यथाविधि

uvāca ca mahīpālo duḥkhaśokasamanvitaḥ |
durdharaṃ bāṣpamutsṛjya spṛṣṭvā cāpo yathāvidhi

मुहूर्तमिव च ध्यात्वा निश्चित्य मनसा नृपः ।
अमर्षी मन्त्रिणः सर्वानिदं वचनमब्रवीत्

muhūrtamiva ca dhyātvā niścitya manasā nṛpaḥ |
amarṣī mantriṇaḥ sarvānidaṃ vacanamabravīt

श्रुत्वैतद्भवतां वाक्यं पितुर्मे स्वर्गतिं प्रति ।
निश्चितेयं मम मतिर्या च तां मे निबोधत ।
अनन्तरं च मन्येऽहं तक्षकाय दुरात्मने

śrutvaitadbhavatāṃ vākyaṃ piturme svargatiṃ prati |
niściteyaṃ mama matiryā ca tāṃ me nibodhata |
anantaraṃ ca manye'haṃ takṣakāya durātmane

प्रतिकर्तव्यमित्येवं येन मे हिंसितः पिता ।
शृङ्गिणं हेतुमात्रं यः कृत्वा दग्ध्वा च पार्थिवम्

pratikartavyamityevaṃ yena me hiṃsitaḥ pitā |
śṛṅgiṇaṃ hetumātraṃ yaḥ kṛtvā dagdhvā ca pārthivam

इयं दुरात्मता तस्य काश्यपं यो न्यवर्तयत् ।
यद्यागच्छेत्स वै विप्रो ननु जीवेत्पिता मम

iyaṃ durātmatā tasya kāśyapaṃ yo nyavartayat |
yadyāgacchetsa vai vipro nanu jīvetpitā mama

परिहीयेत किं तस्य यदि जीवेत्स पार्थिवः ।
काश्यपस्य प्रसादेन मन्त्रिणां विनयेन च

parihīyeta kiṃ tasya yadi jīvetsa pārthivaḥ |
kāśyapasya prasādena mantriṇāṃ vinayena ca

स तु वारितवान्मोहात्काश्यपं द्विजसत्तमम् ।
संजिजीवयिषुं प्राप्तं राजानमपराजितम्

sa tu vāritavānmohātkāśyapaṃ dvijasattamam |
saṃjijīvayiṣuṃ prāptaṃ rājānamaparājitam

महानतिक्रमो ह्येष तक्षकस्य दुरात्मनः ।
द्विजस्य योऽददद्द्रव्यं मा नृपं जीवयेदिति

mahānatikramo hyeṣa takṣakasya durātmanaḥ |
dvijasya yo'dadaddravyaṃ mā nṛpaṃ jīvayediti

उत्तङ्कस्य प्रियं कर्तुमात्मनश्च महत्प्रियम् ।
भवतां चैव सर्वेषां गच्छाम्यपचितिं पितुः

uttaṅkasya priyaṃ kartumātmanaśca mahatpriyam |
bhavatāṃ caiva sarveṣāṃ gacchāmyapacitiṃ pituḥ