अध्याय 49: जनमेजय पिता की मृत्यु के बारे में पूछते हैं

यदपृच्छत्तदा राजा मन्त्रिणो जनमेजयः ।
पितुः स्वर्गगतिं तन्मे विस्तरेण पुनर्वद

yadapṛcchattadā rājā mantriṇo janamejayaḥ |
pituḥ svargagatiṃ tanme vistareṇa punarvada

शृणु ब्रह्मन्यथाऽपृच्छन्मन्त्रिणो नृपतिस्तदा ।
यथा चाख्यातवन्तस्ते निधनं तत्परिक्षितः

śṛṇu brahmanyathā'pṛcchanmantriṇo nṛpatistadā |
yathā cākhyātavantaste nidhanaṃ tatparikṣitaḥ

जानन्ति स्म भवन्तस्तद्यथावृत्तं पितुर्मम ।
आसीद्यथा स निधनं गतः काले महायशाः

jānanti sma bhavantastadyathāvṛttaṃ piturmama |
āsīdyathā sa nidhanaṃ gataḥ kāle mahāyaśāḥ

श्रुत्वा भवत्सकाशाद्धि पितुर्वृत्तमशेषतः ।
कल्याणं प्रतिपत्स्यामि विपरीतं न जातुचित्

śrutvā bhavatsakāśāddhi piturvṛttamaśeṣataḥ |
kalyāṇaṃ pratipatsyāmi viparītaṃ na jātucit

मन्त्रिणोऽथाब्रुवन्वाक्यं पृष्टास्तेन महात्मना ।
सर्वे धर्मविदः प्राज्ञा राजानं जनमेजयम्

mantriṇo'thābruvanvākyaṃ pṛṣṭāstena mahātmanā |
sarve dharmavidaḥ prājñā rājānaṃ janamejayam

शृणु पार्थिव यद्ब्रूषे पितुस्तव महात्मनः ।
चरितं पार्थिवेन्द्रस्य यथा निष्ठां गतश्च सः

śṛṇu pārthiva yadbrūṣe pitustava mahātmanaḥ |
caritaṃ pārthivendrasya yathā niṣṭhāṃ gataśca saḥ

धर्मात्मा च महात्मा च प्रजापालः पिता तव ।
आसीदिहायथा वृत्तः स महात्मा शृणुष्व तत्

dharmātmā ca mahātmā ca prajāpālaḥ pitā tava |
āsīdihāyathā vṛttaḥ sa mahātmā śṛṇuṣva tat

चातुर्वर्ण्यं स्वधर्मस्थं स कृत्वा पर्यरक्षत ।
धर्मतो धर्मविद्राजा धर्मो विग्रहवानिव

cāturvarṇyaṃ svadharmasthaṃ sa kṛtvā paryarakṣata |
dharmato dharmavidrājā dharmo vigrahavāniva

ररक्ष पृथिवीं देवीं श्रीमानतुलविक्रमः ।
द्वेष्टारस्तस्य नैवासन्स च द्वेष्टि न कंचन

rarakṣa pṛthivīṃ devīṃ śrīmānatulavikramaḥ |
dveṣṭārastasya naivāsansa ca dveṣṭi na kaṃcana

समः सर्वेषु भूतेषु प्रजापतिरिवाभवत् ।
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैव स्वकर्मसु

samaḥ sarveṣu bhūteṣu prajāpatirivābhavat |
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāścaiva svakarmasu

स्थितः सुमनसो राजंस्तेन राज्ञा स्वधिष्ठिताः ।
विधवानाथविकलान्कृपणांश्च बभार सः

sthitaḥ sumanaso rājaṃstena rājñā svadhiṣṭhitāḥ |
vidhavānāthavikalānkṛpaṇāṃśca babhāra saḥ

सुदर्शः सर्वभूतानामासीत्सोम इवापरः ।
तुष्टपुष्टजनः श्रीमान्सत्यवाग्दृढविक्रमः

sudarśaḥ sarvabhūtānāmāsītsoma ivāparaḥ |
tuṣṭapuṣṭajanaḥ śrīmānsatyavāgdṛḍhavikramaḥ

धनुर्वेदे तु शिष्योऽभून्नृपः शारद्वतस्य सः ।
गोविन्दस्य प्रियश्चासीत्पिता ते जनमेजय

dhanurvede tu śiṣyo'bhūnnṛpaḥ śāradvatasya saḥ |
govindasya priyaścāsītpitā te janamejaya

लोकस्य चैव सर्वस्य प्रिय आसीन्महायशाः ।
परिक्षीणेषु कुरुषु सोत्तरायामजीजनत्

lokasya caiva sarvasya priya āsīnmahāyaśāḥ |
parikṣīṇeṣu kuruṣu sottarāyāmajījanat

परिक्षिदभवत्तेन सौभद्रस्यात्मजो बली ।
राजधर्मार्थकुशलो युक्तः सर्वगुणैर्वृतः

parikṣidabhavattena saubhadrasyātmajo balī |
rājadharmārthakuśalo yuktaḥ sarvaguṇairvṛtaḥ

जितेन्द्रियश्चात्मवांश्च मेधावी धर्मसेविता ।
षड्वर्गजिन्महाबुद्धिर्नीतिशास्त्रविदुत्तमः

jitendriyaścātmavāṃśca medhāvī dharmasevitā |
ṣaḍvargajinmahābuddhirnītiśāstraviduttamaḥ

प्रजा इमास्तव पिता षष्टिवर्षाण्यपालयत् ।
ततो दिष्टान्तमापन्नः सर्वेषां दुःखमावहन्

prajā imāstava pitā ṣaṣṭivarṣāṇyapālayat |
tato diṣṭāntamāpannaḥ sarveṣāṃ duḥkhamāvahan

ततस्त्वं पुरुषश्रेष्ठ धर्मेण प्रतिपेदिवान् ।
इदं वर्षसहस्राणि राज्यं कुरुकुलागतम् ।
बाल एवाभिषिक्तस्त्वं सर्वभूतानुपालकः

tatastvaṃ puruṣaśreṣṭha dharmeṇa pratipedivān |
idaṃ varṣasahasrāṇi rājyaṃ kurukulāgatam |
bāla evābhiṣiktastvaṃ sarvabhūtānupālakaḥ

नास्मिन्कुले जातु बभूव राजा
यो न प्रजानां प्रियकृत्प्रियश्च ।
विशेषतः प्रेक्ष्य पितामहानां
वृत्तं महद्वृत्तपरायणानाम्

nāsminkule jātu babhūva rājā
yo na prajānāṃ priyakṛtpriyaśca |
viśeṣataḥ prekṣya pitāmahānāṃ
vṛttaṃ mahadvṛttaparāyaṇānām

कथं निधनमापन्नः पिता मम तथाविधः ।
आचक्षध्वं यथावन्मे श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

kathaṃ nidhanamāpannaḥ pitā mama tathāvidhaḥ |
ācakṣadhvaṃ yathāvanme śrotumicchāmi tattvataḥ

एवं संचोदिता राज्ञा मन्त्रिणस्ते नराधिपम् ।
ऊचुः सर्वे यथावृत्तं राज्ञः प्रियहितैषिणः

evaṃ saṃcoditā rājñā mantriṇaste narādhipam |
ūcuḥ sarve yathāvṛttaṃ rājñaḥ priyahitaiṣiṇaḥ

स राजा पृथिवीपालः सर्वशस्त्रभृतां वरः ।
बभूव मृगयाशीलस्तव राजन्पिता सदा

sa rājā pṛthivīpālaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ |
babhūva mṛgayāśīlastava rājanpitā sadā

यथा पाण्डुर्महाबाहुर्धनुर्धरवरो युधि ।
अस्मास्वासज्य सर्वाणि राजकार्याण्यशेषतः

yathā pāṇḍurmahābāhurdhanurdharavaro yudhi |
asmāsvāsajya sarvāṇi rājakāryāṇyaśeṣataḥ

स कदाचिद्वनगतो मृगं विव्याध पत्रिणा ।
विद्ध्वा चान्वसरत्तूर्णं तं मृगं गहने वने

sa kadācidvanagato mṛgaṃ vivyādha patriṇā |
viddhvā cānvasarattūrṇaṃ taṃ mṛgaṃ gahane vane

पदातिर्बद्धनिस्त्रिंशस्ततायुधकलापवान् ।
न चाससाद गहने मृगं नष्टं पिता तव

padātirbaddhanistriṃśastatāyudhakalāpavān |
na cāsasāda gahane mṛgaṃ naṣṭaṃ pitā tava

परिश्रान्तो वयस्थश्च षष्टिवर्षो जरान्वितः ।
क्षुधितः स महारण्ये ददर्श मुनिसत्तमम्

pariśrānto vayasthaśca ṣaṣṭivarṣo jarānvitaḥ |
kṣudhitaḥ sa mahāraṇye dadarśa munisattamam

स तं पप्रच्छ राजेन्द्रो मुनिं मौनव्रते स्थितम् ।
न च किंचिदुवाचेदं पृष्टोऽपि समुनिस्तदा

sa taṃ papraccha rājendro muniṃ maunavrate sthitam |
na ca kiṃciduvācedaṃ pṛṣṭo'pi samunistadā

ततो राजा क्षुच्छ्रमार्तस्तं मुनिं स्थाणुवत्स्थितम् ।
मौनव्रतधरं शान्तं सद्यो मन्युवशं गतः

tato rājā kṣucchramārtastaṃ muniṃ sthāṇuvatsthitam |
maunavratadharaṃ śāntaṃ sadyo manyuvaśaṃ gataḥ

न बुबोध च तं राजा मौनव्रतधरं मुनिम् ।
स तं क्रोधसमाविष्टो धर्षयामास ते पिता

na bubodha ca taṃ rājā maunavratadharaṃ munim |
sa taṃ krodhasamāviṣṭo dharṣayāmāsa te pitā

मृतं सर्पं धनुष्कोट्या समुत्क्षिप्य धरातलात् ।
तस्य शुद्धात्मनः प्रादात्स्कन्धे भरतसत्तम

mṛtaṃ sarpaṃ dhanuṣkoṭyā samutkṣipya dharātalāt |
tasya śuddhātmanaḥ prādātskandhe bharatasattama

न चोवाच स मेधावी तमथो साध्वसाधु वा ।
तस्थौ तथैव चाक्रुद्धः सर्पं स्कन्धेन धारयन्

na covāca sa medhāvī tamatho sādhvasādhu vā |
tasthau tathaiva cākruddhaḥ sarpaṃ skandhena dhārayan