अध्याय 5: भार्गव वंश और अग्नि का धर्मसंकट

पुराणमखिलं तात पिता तेऽधीतवान्पुरा ।
भारताध्ययनं सर्वं कृष्णद्वैपायनात्तदा ।
कच्चित्त्वमपि तत्सर्वमधीषे रौमहर्षणे

purāṇamakhilaṃ tāta pitā te'dhītavānpurā |
bhāratādhyayanaṃ sarvaṃ kṛṣṇadvaipāyanāttadā |
kaccittvamapi tatsarvamadhīṣe raumaharṣaṇe

पुराणे हि कथा दिव्या आदिवंशाश्च धीमताम् ।
कथ्यन्ते ये पुराऽस्माभिः श्रुतपूर्वाः पितुस्तव

purāṇe hi kathā divyā ādivaṃśāśca dhīmatām |
kathyante ye purā'smābhiḥ śrutapūrvāḥ pitustava

तत्र वंशमहं पूर्वं श्रोतुमिच्छामि भार्गवम् ।
कथयस्व कथामेतां कल्याः स्मः श्रवणे तव

tatra vaṃśamahaṃ pūrvaṃ śrotumicchāmi bhārgavam |
kathayasva kathāmetāṃ kalyāḥ smaḥ śravaṇe tava

यदधीतं पुरा सम्यग्द्विजश्रेष्ठैर्महात्मभिः ।
वैशंपायनविप्राग्र्यैस्तैश्चापि कथितं यथा

yadadhītaṃ purā samyagdvijaśreṣṭhairmahātmabhiḥ |
vaiśaṃpāyanaviprāgryaistaiścāpi kathitaṃ yathā

यदधीतं च पित्रा मे सम्यक्कैव ततो मया ।
तावच्छृणुष्व यो देवैः सेन्द्रैः सर्षिमरुद्गणैः

yadadhītaṃ ca pitrā me samyakkaiva tato mayā |
tāvacchṛṇuṣva yo devaiḥ sendraiḥ sarṣimarudgaṇaiḥ

पूजितः प्रवरो वंशो भार्गवो भृगुनन्दन ।
इमं वंशमहं पूर्वं भार्गवं ते महामुने

pūjitaḥ pravaro vaṃśo bhārgavo bhṛgunandana |
imaṃ vaṃśamahaṃ pūrvaṃ bhārgavaṃ te mahāmune

निगदामि यथायुक्तं पुराणाश्रयसंयुतम् ।
भृगुर्महर्षिर्भगवान्ब्रह्मणा वै स्वयंभुवा

nigadāmi yathāyuktaṃ purāṇāśrayasaṃyutam |
bhṛgurmaharṣirbhagavānbrahmaṇā vai svayaṃbhuvā

वरुणस्य क्रतौ जातः पावकादिति नः श्रुतम् ।
भृगोः सुदयितः पुत्रश्च्यवनो नाम भार्गवः

varuṇasya kratau jātaḥ pāvakāditi naḥ śrutam |
bhṛgoḥ sudayitaḥ putraścyavano nāma bhārgavaḥ

च्यवनस्य च दायादः प्रमतिर्नाम धार्मिकः ।
प्रमतेरप्यभूत्पुत्रो घृताच्यां रुरुरित्युत

cyavanasya ca dāyādaḥ pramatirnāma dhārmikaḥ |
pramaterapyabhūtputro ghṛtācyāṃ rururityuta

रुरोरपि सुतो जज्ञे शुनको वेदपारगः ।
प्रमद्वरायां धर्मात्मा तव पूर्वपितामहः

rurorapi suto jajñe śunako vedapāragaḥ |
pramadvarāyāṃ dharmātmā tava pūrvapitāmahaḥ

तपस्वी च यशस्वी च श्रुतवान्ब्रह्मवित्तमः ।
धार्मिकः सत्यवादी च नियतो नियताशनः

tapasvī ca yaśasvī ca śrutavānbrahmavittamaḥ |
dhārmikaḥ satyavādī ca niyato niyatāśanaḥ

सूतपुत्र यथा तस्य भार्गवस्य महात्मनः ।
च्यवनत्वं परिख्यातं तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः

sūtaputra yathā tasya bhārgavasya mahātmanaḥ |
cyavanatvaṃ parikhyātaṃ tanmamācakṣva pṛcchataḥ

भृगोः सुदयिता भार्या पुलोमेत्यभिविश्रुता ।
तस्यां समभवद्गर्भो भृगुवीर्यसमुद्भवः

bhṛgoḥ sudayitā bhāryā pulometyabhiviśrutā |
tasyāṃ samabhavadgarbho bhṛguvīryasamudbhavaḥ

तस्मिन्गर्भेऽथ संभूते पुलोमायां भृगूद्वह ।
समये समशीलिन्यां धर्मपत्न्यां यशस्विनः

tasmingarbhe'tha saṃbhūte pulomāyāṃ bhṛgūdvaha |
samaye samaśīlinyāṃ dharmapatnyāṃ yaśasvinaḥ

अभिषेकाय निष्क्रान्ते भृगौ धर्मभृतां वरे ।
आश्रमं तस्य रक्षोऽथ पुलोमाऽभ्याजगाम ह

abhiṣekāya niṣkrānte bhṛgau dharmabhṛtāṃ vare |
āśramaṃ tasya rakṣo'tha pulomā'bhyājagāma ha

तं प्रविश्याश्रमं दृष्ट्वा भृगोर्भार्यामनिन्दिताम् ।
हृच्छयेन समाविष्टो विचेताः समपद्यत

taṃ praviśyāśramaṃ dṛṣṭvā bhṛgorbhāryāmaninditām |
hṛcchayena samāviṣṭo vicetāḥ samapadyata

अभ्यागतं तु तद्रक्षः पुलोमा चारुदर्शना ।
न्यमन्त्रयत वन्येन फलमूलादिना तदा

abhyāgataṃ tu tadrakṣaḥ pulomā cārudarśanā |
nyamantrayata vanyena phalamūlādinā tadā

तां तु रक्षस्तदा ब्रह्मन्हृच्छयेनाभिपीडितम् ।
दृष्ट्वा हृष्टमभूद्राजञ्जिहीर्षुस्तामनिन्दिताम्

tāṃ tu rakṣastadā brahmanhṛcchayenābhipīḍitam |
dṛṣṭvā hṛṣṭamabhūdrājañjihīrṣustāmaninditām

जातमित्यब्रवीत्कार्यं जिहीर्षुर्मुदितः शुभाम् ।
सा हि पूर्वं वृता तेन पुलोम्ना तु शुचिस्मिता

jātamityabravītkāryaṃ jihīrṣurmuditaḥ śubhām |
sā hi pūrvaṃ vṛtā tena pulomnā tu śucismitā

तस्य तत्किल्बिषं नित्यं हृदि वर्तति भार्गव

tasya tatkilbiṣaṃ nityaṃ hṛdi vartati bhārgava

इदमन्तरमित्येवं हर्तुं चक्रे मनस्तदा ।
अथाग्निशरणेऽपश्यज्ज्वलन्तं जातवेदसम्

idamantaramityevaṃ hartuṃ cakre manastadā |
athāgniśaraṇe'paśyajjvalantaṃ jātavedasam

तमपृच्छत्ततो रक्षः पावकं ज्वलितं तदा ।
शंस मे कस्य भार्येयमग्ने पृच्छे ऋतेन वै

tamapṛcchattato rakṣaḥ pāvakaṃ jvalitaṃ tadā |
śaṃsa me kasya bhāryeyamagne pṛcche ṛtena vai

मुखं त्वमसि देवानां वद पावक पृच्छते ।
मया हीयं वृता पूर्वं भार्यार्थे वरवर्णिनी

mukhaṃ tvamasi devānāṃ vada pāvaka pṛcchate |
mayā hīyaṃ vṛtā pūrvaṃ bhāryārthe varavarṇinī

पश्चादिमां पिता प्रादाद्भृगवेऽनृतकारकः ।
सेयं यदि वरारोहा भृगोर्भार्या रहोगता

paścādimāṃ pitā prādādbhṛgave'nṛtakārakaḥ |
seyaṃ yadi varārohā bhṛgorbhāryā rahogatā

तथा सत्यं समाख्याहि जिहीर्षाम्याश्रमादिमाम् ।
स मन्युस्तत्र हृदयं प्रदहन्निव तिष्ठति

tathā satyaṃ samākhyāhi jihīrṣāmyāśramādimām |
sa manyustatra hṛdayaṃ pradahanniva tiṣṭhati

मत्पूर्वभार्यां यदिमां भृगुराप सुमध्यमाम् ।
असंमतमिदं मेऽद्य हरिष्याम्याश्रमादिमाम्

matpūrvabhāryāṃ yadimāṃ bhṛgurāpa sumadhyamām |
asaṃmatamidaṃ me'dya hariṣyāmyāśramādimām

एवं रक्षस्तमामन्त्र्य ज्वलितं जातवेदसम् ।
शङ्कमानं भृगोर्भार्यां पुनःपुनरपृच्छत

evaṃ rakṣastamāmantrya jvalitaṃ jātavedasam |
śaṅkamānaṃ bhṛgorbhāryāṃ punaḥpunarapṛcchata

त्वमग्ने सर्वभूतानामन्तश्चरसि नित्यदा ।
साक्षिवत्पुण्यपापेषु सत्यं ब्रूहि कवे वचः

tvamagne sarvabhūtānāmantaścarasi nityadā |
sākṣivatpuṇyapāpeṣu satyaṃ brūhi kave vacaḥ

मत्पूर्वभार्याऽपहृता भृगुणाऽनृतकारिणा ।
सेयं यदि तथा मे त्वं सत्यमाख्यातुमर्हसि

matpūrvabhāryā'pahṛtā bhṛguṇā'nṛtakāriṇā |
seyaṃ yadi tathā me tvaṃ satyamākhyātumarhasi

श्रुत्वा त्वत्तो भृगोर्भार्यां हरिष्याम्याश्रमादिमाम् ।
जातवेदः पश्यतस्ते वद सत्यां गिरं मम

śrutvā tvatto bhṛgorbhāryāṃ hariṣyāmyāśramādimām |
jātavedaḥ paśyataste vada satyāṃ giraṃ mama

तस्यैतद्वचनं श्रुत्वा सप्तार्चिर्दुःखितोऽभवत् ।
सत्यं वदामि यदि मे शापः स्याद्ब्रह्मवित्तमात्

tasyaitadvacanaṃ śrutvā saptārcirduḥkhito'bhavat |
satyaṃ vadāmi yadi me śāpaḥ syādbrahmavittamāt

असत्यं चेदहं ब्रूयां पतिष्ये नरकान्ध्रुवम् ।
भीतोऽनृताच्च शापाच्च भृगोरित्यब्रवीच्छनैः

asatyaṃ cedahaṃ brūyāṃ patiṣye narakāndhruvam |
bhīto'nṛtācca śāpācca bhṛgorityabravīcchanaiḥ

त्वया वृता पुलोमेयं पूर्वं दानवनन्दन ।
किं त्वियं विधिना पूर्वं मन्त्रवन्न वृता त्वया

tvayā vṛtā pulomeyaṃ pūrvaṃ dānavanandana |
kiṃ tviyaṃ vidhinā pūrvaṃ mantravanna vṛtā tvayā

पित्रा तु भृगवे दत्ता पुलोमेयं यशस्विनी ।
ददाति न पिता तुभ्यं वरलोभान्महायशाः

pitrā tu bhṛgave dattā pulomeyaṃ yaśasvinī |
dadāti na pitā tubhyaṃ varalobhānmahāyaśāḥ

अथेमां वेददृष्टेन कर्मणा विधिपूर्वकम् ।
भार्यामृषिर्भृगुः प्राप मां पुरस्कृत्य दानव

athemāṃ vedadṛṣṭena karmaṇā vidhipūrvakam |
bhāryāmṛṣirbhṛguḥ prāpa māṃ puraskṛtya dānava

सेयमित्यवगच्छामि नानृतं वक्तुमुत्सहे ।
नानृतं हि सदा लोके पूज्यते दानवोत्तम

seyamityavagacchāmi nānṛtaṃ vaktumutsahe |
nānṛtaṃ hi sadā loke pūjyate dānavottama