अध्याय 41: शृंगी का शाप और शमीक की फटकार

एवमुक्तः स तेजस्वी शृङ्गी कोपसमन्वितः ।
मृतधारं गुरुं श्रुत्वा पर्यतप्यत मन्युना

evamuktaḥ sa tejasvī śṛṅgī kopasamanvitaḥ |
mṛtadhāraṃ guruṃ śrutvā paryatapyata manyunā

स त कृशमक्षिप्रेक्ष्य सूनृतां वाचमुत्सृजन् ।
अपृच्छत्तं कथं तातः सर्वभूतहिते रतः

sa ta kṛśamakṣiprekṣya sūnṛtāṃ vācamutsṛjan |
apṛcchattaṃ kathaṃ tātaḥ sarvabhūtahite rataḥ

अनन्यचेताः सततं विष्णुं दवेमतोषयत् ।
वन्यान्नभोजी सततं मुनिर्मौनव्रते स्थितः ।
एवंभूतः स तेजस्वी स मेऽद्य मृतधारकः

ananyacetāḥ satataṃ viṣṇuṃ davematoṣayat |
vanyānnabhojī satataṃ munirmaunavrate sthitaḥ |
evaṃbhūtaḥ sa tejasvī sa me'dya mṛtadhārakaḥ

राज्ञा परिक्षिता तात मृगयां परिधावता ।
अवसक्तः पितुस्तेऽद्य मृतः स्कन्धे भुजङ्गमः

rājñā parikṣitā tāta mṛgayāṃ paridhāvatā |
avasaktaḥ pituste'dya mṛtaḥ skandhe bhujaṅgamaḥ

किं मे पित्रा कृतं तस्य राज्ञोऽनिष्टं दुरात्मनः ।
ब्रूहि तत्कृश तत्त्वेन पश्य मे तपसो बलम्

kiṃ me pitrā kṛtaṃ tasya rājño'niṣṭaṃ durātmanaḥ |
brūhi tatkṛśa tattvena paśya me tapaso balam

स राजा मृगयां यातः परिक्षिदभिमन्युजः ।
ससार मृगमेकाकी विद्ध्वा बाणेन शीघ्रगम्

sa rājā mṛgayāṃ yātaḥ parikṣidabhimanyujaḥ |
sasāra mṛgamekākī viddhvā bāṇena śīghragam

न चापश्यन्मृगं राजा चरंस्तस्मिन्महावने ।
पितरं ते स दृष्ट्वैव पप्रच्छानभिभाषिणम्

na cāpaśyanmṛgaṃ rājā caraṃstasminmahāvane |
pitaraṃ te sa dṛṣṭvaiva papracchānabhibhāṣiṇam

तं स्थाणुभूतं तिष्ठन्तं क्षुत्पिपासाश्रमातुरः ।
पुनःपुनर्मृगं नष्टं प्रपच्छ पितरं तव

taṃ sthāṇubhūtaṃ tiṣṭhantaṃ kṣutpipāsāśramāturaḥ |
punaḥpunarmṛgaṃ naṣṭaṃ prapaccha pitaraṃ tava

स च मौनव्रतोपेतो नैव तं प्रत्यभाषत ।
तस्य राजा धनुष्कोट्या सर्पं स्कन्धे समासजत्

sa ca maunavratopeto naiva taṃ pratyabhāṣata |
tasya rājā dhanuṣkoṭyā sarpaṃ skandhe samāsajat

शृङ्गिंस्तव पिता सोऽपि तथैवास्ते यतव्रतः ।
सोऽपि राजा स्वनगरं प्रस्थितो गजसाह्वयम्

śṛṅgiṃstava pitā so'pi tathaivāste yatavrataḥ |
so'pi rājā svanagaraṃ prasthito gajasāhvayam

श्रुत्वैवमृषिपुत्रस्तु शवं स्कन्धे प्रतिष्ठितम् ।
कोपसंरक्तनयनः प्रज्वलन्निव मन्युना

śrutvaivamṛṣiputrastu śavaṃ skandhe pratiṣṭhitam |
kopasaṃraktanayanaḥ prajvalanniva manyunā

आविष्टः स हि कोपेन शशाप नृपतिं तदा ।
वार्युपस्पृश्य तेजस्वी क्रोधवेगबलात्कृतः

āviṣṭaḥ sa hi kopena śaśāpa nṛpatiṃ tadā |
vāryupaspṛśya tejasvī krodhavegabalātkṛtaḥ

योऽसौ वृद्धस्य तातस्य तथा कृच्छ्रगतस्य ह ।
स्कन्धे मृतं समास्राक्षीत्पन्नगं राजकिल्विषी

yo'sau vṛddhasya tātasya tathā kṛcchragatasya ha |
skandhe mṛtaṃ samāsrākṣītpannagaṃ rājakilviṣī

तं पापमतिसंक्रुद्धस्तक्षकः पन्नगेश्वरः ।
आशीविषस्तिग्मतेजा मद्वाक्यबलचोदितः

taṃ pāpamatisaṃkruddhastakṣakaḥ pannageśvaraḥ |
āśīviṣastigmatejā madvākyabalacoditaḥ

सप्तरात्रादितो नेता यमस्य सदनं प्रति ।
द्विजानामवमन्तारं कुरूणामयशस्करम्

saptarātrādito netā yamasya sadanaṃ prati |
dvijānāmavamantāraṃ kurūṇāmayaśaskaram

इति शप्त्वातिसंक्रुद्धः शृङ्गी पितरमभ्यगात् ।
आसीनं ग्रोव्रजे तस्मिन्वहन्तं शवपन्नगम्

iti śaptvātisaṃkruddhaḥ śṛṅgī pitaramabhyagāt |
āsīnaṃ grovraje tasminvahantaṃ śavapannagam

स तमलक्ष्य पितरं शृङ्गी स्कन्धगतेन वै ।
शवेन भुजगेनासीद्भूयः क्रोधसमाकुलः

sa tamalakṣya pitaraṃ śṛṅgī skandhagatena vai |
śavena bhujagenāsīdbhūyaḥ krodhasamākulaḥ

दुःखाच्चाश्रूणि मुमुचे पितरं चेदमब्रवीत् ।
श्रुत्वेमां धर्षणां तात तव तेन दुरात्मना

duḥkhāccāśrūṇi mumuce pitaraṃ cedamabravīt |
śrutvemāṃ dharṣaṇāṃ tāta tava tena durātmanā

राज्ञा परिक्षिता कोपादशपं तमहं नृपम् ।
यथार्हति स एवोग्रं शापं कुरुकुलाधमः ।
सप्तमेऽहनि तं पापं तक्षकः पन्नगोत्तमः

rājñā parikṣitā kopādaśapaṃ tamahaṃ nṛpam |
yathārhati sa evograṃ śāpaṃ kurukulādhamaḥ |
saptame'hani taṃ pāpaṃ takṣakaḥ pannagottamaḥ

वैवस्वतस्य सदनं नेता परमदारुणम् ।
(सौतिरुवाच)
तमब्रवीत्पिता ब्रह्मंस्तथा कोपसमन्वितम्

vaivasvatasya sadanaṃ netā paramadāruṇam |
(sautiruvāca)
tamabravītpitā brahmaṃstathā kopasamanvitam

न मे प्रियं कृतं तात नैष धर्मस्तपस्विनाम् ।
वयं तस्य नरेन्द्रस्य विषये निवसामहे

na me priyaṃ kṛtaṃ tāta naiṣa dharmastapasvinām |
vayaṃ tasya narendrasya viṣaye nivasāmahe

न्यायतो रक्षितास्तेन तस्य पापं न रोचये ।
सर्वथा वर्तमानस्य राज्ञो ह्यस्मद्विधैः सदा

nyāyato rakṣitāstena tasya pāpaṃ na rocaye |
sarvathā vartamānasya rājño hyasmadvidhaiḥ sadā

क्षन्तव्यं पुत्र धर्मो हि हतो हन्ति न संशयः ।
यदि राजा न संरक्षेत्पीडा नः परमा भवेत्

kṣantavyaṃ putra dharmo hi hato hanti na saṃśayaḥ |
yadi rājā na saṃrakṣetpīḍā naḥ paramā bhavet

न शक्नुयाम चरितुं धर्मं पुत्र यथासुखम् ।
रक्षमाणा वयं तात राजभिर्धर्मदृष्टिभिः

na śaknuyāma carituṃ dharmaṃ putra yathāsukham |
rakṣamāṇā vayaṃ tāta rājabhirdharmadṛṣṭibhiḥ

चरामो विपुलं धर्मं तेषां भागोऽस्ति धर्मतः ।
सर्वथा वर्तमानस्य राज्ञः क्षन्तव्यमेव हि

carāmo vipulaṃ dharmaṃ teṣāṃ bhāgo'sti dharmataḥ |
sarvathā vartamānasya rājñaḥ kṣantavyameva hi

परिक्षित्तु विशेषेण यथाऽस्य प्रपितामहः ।
रक्षत्यस्मांस्तथा राज्ञा रक्षितव्याः प्रजा विभो

parikṣittu viśeṣeṇa yathā'sya prapitāmahaḥ |
rakṣatyasmāṃstathā rājñā rakṣitavyāḥ prajā vibho

अराजके जनपदे दोषा जायन्ति वै सदा ।
उद्वृत्तं सततं लोकं राजा दण्डेन शास्ति वै

arājake janapade doṣā jāyanti vai sadā |
udvṛttaṃ satataṃ lokaṃ rājā daṇḍena śāsti vai

दण्डात्प्रतिभयं भूयः शान्तिरुत्पद्यते तदा ।
नोद्विग्नश्चरते धर्मं नोद्विग्नश्चरते क्रियाम्

daṇḍātpratibhayaṃ bhūyaḥ śāntirutpadyate tadā |
nodvignaścarate dharmaṃ nodvignaścarate kriyām

राज्ञा प्रतिष्ठितो धर्मो धर्मात्स्वर्गः प्रतिष्ठितः ।
राज्ञो यज्ञक्रियाः सर्वा यज्ञाद्देवाः प्रतिष्ठिताः

rājñā pratiṣṭhito dharmo dharmātsvargaḥ pratiṣṭhitaḥ |
rājño yajñakriyāḥ sarvā yajñāddevāḥ pratiṣṭhitāḥ

देवाद्वृष्टिः प्रवर्तेत वृष्टेरोषधयः स्मृताः ।
ओषधिभ्यो मनुष्याणां धारयन्सततं हितम्

devādvṛṣṭiḥ pravarteta vṛṣṭeroṣadhayaḥ smṛtāḥ |
oṣadhibhyo manuṣyāṇāṃ dhārayansatataṃ hitam

मनुष्याणां च यो धाता राजा राज्यकरः पुनः ।
दशश्रोत्रियसमो राजा इत्येवं मनुरब्रवीत्

manuṣyāṇāṃ ca yo dhātā rājā rājyakaraḥ punaḥ |
daśaśrotriyasamo rājā ityevaṃ manurabravīt

तेनेह क्षुधितेनैत्य श्रान्तेन मृगलिप्सुना ।
अजानता कृतं मन्ये व्रतमेतदिदं मम

teneha kṣudhitenaitya śrāntena mṛgalipsunā |
ajānatā kṛtaṃ manye vratametadidaṃ mama

कस्मादिदं त्वया बाल्यात्सहसा दुष्कृतं कृतम् ।
न ह्यर्हति नृपः शापमस्मत्तः पुत्र सर्वथा

kasmādidaṃ tvayā bālyātsahasā duṣkṛtaṃ kṛtam |
na hyarhati nṛpaḥ śāpamasmattaḥ putra sarvathā